17 kafli vessa og n miskerfi n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið PowerPoint Presentation
Download Presentation
17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 42

17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið - PowerPoint PPT Presentation


  • 365 Views
  • Uploaded on

17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið. LOL 203 Guðrún Narfadóttir. Vessa- og ónæmiskerfi. Hlutar kerfisins eru Vessi (lympha) Vessaæðar Líffæri og líkamshlutar með eitilvef eitilvefur er sérhæfður netjubandvefur með eitilfrumum Rauður beinmergur Hlutverk kerfisins er að:

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about '17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið' - raquel


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
17 kafli vessa og n miskerfi

17. Kafli Vessa- og ónæmiskerfið

LOL 203

Guðrún Narfadóttir

vessa og n miskerfi
Vessa- og ónæmiskerfi
  • Hlutar kerfisins eru
    • Vessi (lympha)
    • Vessaæðar
    • Líffæri og líkamshlutar með eitilvef
      • eitilvefur er sérhæfður netjubandvefur með eitilfrumum
    • Rauður beinmergur
  • Hlutverk kerfisins er að:

1. Safna saman vökva sem síast úr háræðum og flytja hann aftur inn í blóðrásina

      • Um 3 lítrar á sólarhring

2. Flytja fitu og fituleysanleg vítamín (A, D, E, K) frá þörmum til blóðrásar

3. Verja líkamann fyrir sýklum og framandi efni

vessi og millifrumuv kvi
Vessi og millifrumuvökvi
  • Meginmunurinn á þessum tveim vökvum er staðsetningin:
    • vessi er í vessaæðum
    • millifrumuvökvi (vefjavökvi) er á milli frumna
  • Í vessa og millifrumuvökva er minna próteininnihald en í blóðvökva
    • próteinin eru of stór til að síast úr háræðum
  • Bjúgur (edema) myndast þegar vökvi síast hraðar úr háræðum en vessakerfið ræður við að taka upp
vessa ar
Vessaæðar
  • Vessaháræðar liggja í bilum milli frumna
    • Sverari en háræðar
    • Lokaðar í annan endann
    • Vökvi flæðir inn í þær en ekki út
  • Vessaháræðar sameinast og mynda stærri æðar sem kallast vessaæðar
    • Vessaæðar líkjast bláæðum, en hafa þynnri veggi og fleiri lokur
  • Vessaæðar tæmast í vessastofna sem tæmast að lokum í 2 vessarásir:
    • Ductus thoracicus (brjóstrás) sem tekur við vessa neðan þindar og vinstri líkamshelmingi ofan þindar
    • Ductus lymphaticus dxt. (hægri vessarás) sem tekur við vessa frá hægri líkamshelmingi ofan þindar
vessahringr s
Vessahringrás
  • Leið vessans:

Millifrumuvökvi  vessaháræð  vessaæð  eitill /eitlar  vessaæð  vessastofn  vessarásir (ductus thoracicus eða ductus lymphaticus dxt.)  vena sublcavia sin. eða dxt.

  • Það sem drífur vessann áfram í kerfinu er:

1. Samdráttur beinagrindarvöðva

2. Öndunarhreyfingar

Lokur í vessaæðum tryggja einstreymi vessans

l ff ri og vefir n miskerfisins
Líffæri og vefir ónæmiskerfisins
  • Fyrsta stigs vessalíffæri

Miðstöðvar þar sem myndun og þroskun eitilfrumna fer fram

    • Rauður beinmergur

- Myndun B og T eitilfrumna

- Þroskun B eitilfrumna

2. Hóstarkirtill (thymus)

- hér ljúka T eitilfrumur þroska sínum

  • Annars stigs vessalíffæri

Vinnustöðvar þar sem sértækt ónæmissvar fer fram

    • Milta, eitlar og eitlingar
rau ur beinmergur
Rauður beinmergur
  • Blóðmyndunarstaður
  • Hjá fullorðnum er rauður beinmergur í
    • Höfuðkúpu, rifjum, mjaðmargrind, hryggsúlu, bringubeini og lærlegg
  • Bæði T og B frumur myndast í beinmerg
  • B frumur þroskast í beinmerg
    • B frumur eru stuttlífar, nýmyndun er stöðug
    • Þroskaðar B frumur fara úr beinmerg í 2. stigs vessalíffæri/vef
h starkirtill thymus
Hóstarkirtill (thymus)
  • Tvíblaða líffæri, staðsettur aftan við bringubein framan við hjarta
  • Helstu frumugerðir:
    • mikill fjöldi T-frumna
    • angafrumur (dendritic cells) á víð og dreif
    • átfrumur, aðallega stórætur
    • þekjufrumur
  • Hlutverk
    • þroskar T-eitilfrumur sem leita burt og setjast að í öðrum vessalíffærum
    • myndar hormónið thymosin sem örvar myndun og þroskun T- eitilfrumna
starfsemi h starkirtils
Starfsemi hóstarkirtils
  • T frumur fara úr rauðum beinmerg yfir í hóstarkirtil
  • Hóstarkirtill er “menntastofnun” T frumna
    • T frumur fjölga sér og þroskast í hóstarkirtlinum
  • 98% T frumnanna deyja
    • Frumustýrður dauði (apoptosis) – fruman rýrnar innan frá, gefur átfrumum merki um yfirvofandi dauða og átfrumurnar éta dauðvona frumuna
  • 2% T frumna verða fullnuma og berast með blóði til 2. stigs vessalíffæris
    • Þessar frumur taka síðar þátt í ónæmissvari
  • Kirtillinn nær hámarksstærð og er virkastur við kynþroskaaldur en rýrnar síðan
eitlar nodus lymphaticus
Eitlar (nodus lymphaticus)
  • Um 600 lítil baunalaga líffæri sem liggja meðfram vessaæðum
  • Umluktir bandvefshylki (capsule)
  • Dreifðir um líkamann, en eitlaþyrpingar eru mestar í nára, við mjólkurkirtla og í holhönd
  • Helstu frumugerðir:
    • T frumur
    • B frumur
    • Angafrumur (dendritic cells)
    • Stórætur (macrophagar)
starfsemi eitla
Starfsemi eitla
  • Eitlar sía vessa sem berst til þeirra með aðlægri vessaæð
  • Framandi agnir eru veiddar úr vessanum og étnar af átfrumum sem virkja T og B frumur til ónæmissvars
  • Hreinsaður vessi og virkjaðar T og B frumur (plasma frumur) fara frá eitli með frálægri vessaæð
milta lien
Milta (lien)
  • Stærsta vessalíffæri líkamans,
  • Staðsett milli maga og þindar, umlukið bandvefshylki
  • Í milta er tvenns konar starfsvefur
    • Hvít miltiskvika (white pulp) úr eitilvef kringum æðar
      • Frumugerðir: eitilfrumur og stórætur
    • Rauð miltiskvika (red pulp) með blóðfylltum bláæðastokkum
      • Frumugerðir: rauð blóðkorn, stórætur, eitilfrumur, plasmafrumur og kornfrumur (granulocytes)
starfsemi milta
Starfsemi milta
  • Blóð sem berst til milta með miltisslagæð fer fyrst um hvítu miltiskvikuna
    • Sýklar eða önnur framandi efni eru étin af stórætum og /eða vekja upp ónæmisviðbrögð í T og B frumum
  • Blóðið rennur síðan um rauðu miltiskvikuna, en hlutverk hennar er að:

1. Eyða gömlum eða sködduðum rauðum blóðkornum og blóðflögum

2. Geyma blóðflögur

3. Framleiða blóðfrumur snemma á fósturskeiði

  • Miltað tengist ekki vessaæðakerfinu og vekur því aðeins ónæmissvar við blóðbornum sýklum
eitlingar noduli
Eitlingar (noduli)
  • Eitilvefur án bandvefshylkis
  • Staðsettir í bandvef slímhúðar meltingarvegar, öndunarvegar, þvagfæra og kynfæra
  • Kallast einu nafni MALT (mucosa associated lymphatic tissue)
  • Eitlingar veiða sýkla sem berast um slímhúð og bregðast við með ónæmissvari
    • Dæmi um eitlinga: Hálskirtlar, nefkirtlar, Peyer´s patches í smáþörmum og eitilvefur botnlangans
e lileg rverufl ra l kamans
Eðlileg örveruflóra líkamans
  • Örverur sem lifa á eða í líkamanum og valda ekki skaða
  • Um 1014 baktería lifa í/á líkama okkar, aðallega í meltingarfærum
  • > 500 tegundir baktería eru í þörmum
s klar pathogens

Sýklar (pathogens)

Til sýkla flokkast lífverur sem geta valdið

sýkingum

Fjórir flokkar sýkla:

Bakteríur

Veirur

Sveppir

Sníkjudýr

s rt kar varnir innate defense
Ósértækar varnir (innate defense)
  • Eru meðfæddar
  • Viðbrögðin eru eins, sama hvaða sýkill á í hlut
  • Skiptast í
    • Ytri varnir (first line of defense)
    • Innri varnir (second line of defense)
s rt kar ytri varnir
Ósértækar ytri varnir
  • Eru fyrstar til að bregðast við sýkli
    • Húð og slímhimnur
    • Slím með ýmsum efnahvötum
    • Hár / bifhár
    • Tár, sviti og munnvatn innihalda lysozyme
    • Lágt pH t.d. magasýrur og slím í leggöngum
    • Húðfita
s rt kar innri varnir
Ósértækar innri varnir
  • Ósértækar innri varnir (innate immunity) koma til skjalanna þegar ósértækar ytri varnir bresta
  • Kerfið bregst hratt við
  • Getur falið í sér
    • Örverubælandi prótein
    • Drápsfrumur (natural killer cells)
    • Átfrumur
    • Bólgusvörun
    • Sótthita
rverub landi pr tein
Örverubælandi prótein
  • Interferón (IFN).
    • Veirusýktar frumur framleiða og losa IFN.
    • IFN:
      • veldur því að nærliggjandi frumur fara að mynda prótein sem hindra fjölgun veiranna
      • örvar drápsfrumur (NK cells)
      • örvar sértæka ónæmiskerfið

IFN hefur verið notað við meðhöndlun á sjúkdómum svo sem lifrarbólgu B og C, hvítblæði, MS og eitlakrabbameini

rverub landi pr tein frh
Örverubælandi prótein frh.
  • Þáttakerfi (complement system) er samsafn próteina í blóði og í frumuhimnum sem hefur margvísleg áhrif:
    • Borar gat á frumuhimnu örverunnar svo hún springur (cytolysis)
    • Er efnatogi (chemotaxis)
    • Húðar örverur svo þær verða lystilegar fyrir átfrumur
    • Örvar myndun sértæks ónæmissvars
frumur s rt ks n missvars
Frumur ósértæks ónæmissvars
  • Náttúrlegar drápsfrumur (natural killer cells / NK cells)
    • Eru 5–10% eitilfrumna í blóði, eru einnig í milta, eitlum og beinmerg
    • Hafa ekki sértæka viðtaka (antigen receptors)
    • Eru mikilvæg vörn gegn innanfrumusýkingum (aðallega veirum) og sumum krabbameinsfrumum
    • Drepa frumur með því að losa prótein sem bora gat á frumuhimnu markfrumunnar (target cell) og hún springur
  • Átfrumur
    • Hafa efnahvata í bólum í umfrymi sínu sem leysa upp agnir
    • Tvær gerðir átfrumna:
      • Sýklaætur (neutrophils)
      • Stórætur (macrophages)
tfrumur og agna t
Átfrumur og agnaát
  • Sýklaætur eru fyrstar til að bregðast við sýkingu
    • fara úr blóði og skríða að sýkingarstað
    • taka upp sýkla með agnaáti, eyða þeim og deyja síðan
  • Stórætur fylgja á eftir
    • Einkirningar (monocytes) skríða úr blóði út í sýkta vefinn og breytast við það í stórætur (macrophag) sem éta sýklana með agnaáti
b lgusvar inflammation
Bólgusvar (inflammation)
  • Bólga er staðbundið ósérhæft varnarsvar við vefjaskemmd
  • Margt getur valdið bólgu:
    • t.d. sýklar, efnaerting, bruni og sár
  • Einkenni bólgu:
    • roði, verkur, hiti og fyrirferðaraukning
  • Með bólguviðbragði leitast líkaminn við að
    • fjarlægja bólguvaldinn
    • takmarka bólgusvæðið
    • koma af stað viðgerð á vefjaskaða
slide25
Ferli bólgusvars

1. Æðavíkkun og aukið gegndræpi æða

2. Storkuefni í blóði einangra bólgustað

3. Hvítfrumur skríða úr lekum æðum að sýkingarstað og eyða bólguvaldi

4. Viðgerð á skemmdum vef

Gröftur (pus):

Dauðar átfrumur og frumuleifar

Hreinsast yfirleitt þegar bólga er gengin yfir

Getur lokast inni og myndað graftarbólur

s tthiti
Sótthiti
  • Óeðlileg hækkun á líkamshita
  • Endurstilling á hitastjórnstöð í undirstúku
  • Bakteríutoxín geta valdið sótthita sem og bólguörvandi boðefni frá frumum (IL-1, IL-6 og TNF-α)
  • Áhrif sótthita:
    • hemur vöxt sýkla
    • örvar sértækt ónæmissvar
    • eykur viðgerðarhraða í vefjum
s rt kar varnir adaptive immunity
Sértækar varnir (adaptive immunity)
  • Sértækar varnir kallast öðru nafni ónæmi
  • Sértækar varnir felast í myndun ákveðinna frumna eða sameinda (mótefna) sem eru sérhæfðar til að eyða ákveðnu framandi efni (mótefnavaka)
  • B og T eitilfrumur sjá um sértækar varnir
roskun b og t frumna
Þroskun B og T frumna
  • B og T frumur myndast, eins og önnur blóðkorn, út frá fjölhæfum stofnfrumum í rauðum beinmerg
  • B frumur eru að fullþroskast alla ævi í rauðum beinmerg
  • T frumur fara úr beinmerg, taka sér bólfestu í hóstarkirtli (thymus) þroskast þar
    • Flestar T frumur myndast fyrir kynþroska, en þær eru alla ævi að þroskast og yfirgefa hóstarkirtil
      • Tvær gerðir T frumna yfirgefa hóstarkirtil: hjálparfrumur og drápsfrumur (cytotoxic cells)
  • Áður en T frumur yfirgefa thymus og B frumur yfirgefa beinmerg mynda þær mismunandi yfirborðsprótein
    • Nokkur þeirra virka sem viðtakar fyrir framandi mótefnavaka (antigen receptor)
mismunandi ger ir n missv runar
Mismunandi gerðir ónæmissvörunar
  • Frumubundið (frumumiðlað) ónæmissvar
    • Sérstakar T frumur (cytotoxic T cells/drápsfrumur) þekkja framandi vaka sem er bundinn MHC sameind
    • Er beitt gegn innanfrumusýklum, krabbameinsfrumum og framandi vefjum
  • Vessabundið (mótefnamiðlað) ónæmissvar
    • B frumur sem bindast vaka sínum stækka, skipta sér og þroskast í plasmafrumur sem mynda mótefni
      • Milljónir B frumna, hver með sína gerð af vakaviðtökum
    • Mótefni eru gagnleg í baráttu við sýkla sem lifa og fjölga sér utan frumu
m tefnavaki antigen
Mótefnavaki (antigen)
  • Mótefnavaki (vaki) er hvert það framandi efni sem kallar fram ónæmisviðbrögð
    • Mótefnavaki getur verið heil örvera, örveruhluti, eiturefni, fæða, lyf, frjókorn, krabbameinsfrumur, framandi líffæri eða blóðvatn
  • Mótefnavaki hefur tvö mikilvæg einkenni:
    • Hæfileika til að örva myndun ákveðinna mótefna (antibodies) eða T frumna
    • Hæfileika til að bindast mótefninu eða T frumu
m tefni antibody
Mótefni (antibody)
  • Mótefni
    • eru mynduð af plasmafrumum
    • eru úr plasmapróteinum sem kallast immunoglobulin
    • vinna á mótefnavökum
      • t.d. með því að klumpa þá saman, lama þá, örva þáttakerfið (complement system) eða örva agnaát
  • 5 meginflokkar immunoglobulina (tafla 17.2)
    • IgG: 80% mótefna. Í blóði, vessa og þörmum. Flyst um fylgju frá móður til fósturs
    • IgA: 10-15%. Aðallega í svita, tárum, munnvatni og mjólk
    • IgM: 5-10%. Fyrst á staðinn, örvar þáttakerfið. ABO-kerfið
    • IgD: 0.2%. Í blóði, vessa og á yfirborði B frumna
    • IgE: <0.1%. Tekur þátt í ofnæmisviðbrögðum
mhc pr tein
MHC prótein
  • Í allri ónæmissvörun er grundvallaratriði að líkaminn aðgreini framandi efni frá því sem eigið er
  • Á yfirborði allra líkamsfrumna (nema rauðra blóðkorna) eru svokölluð MHC prótein
    • MHC stendur fyrir “major histocompatibility complex”
    • MHC eru “sjálfmótefnavakar”
  • MHC sameindir eru einstaklingsbundnar og ákvarða vefjaflokka
  • Framandi MHC framkallar ónæmissvörun
  • Í sjálfsónæmissjúkdómum ræðst ónæmiskerfið á eigin vefi
vinnsla og kynning m tefnav kum
Vinnsla og “kynning” á mótefnavökum
  • Til að ónæmissvörun geti farið í gang verða B og T frumur að þekkja mótefnavakann
    • B frumur eiga auðvelt með það, en T frumur þurfa “sérstaka þjónustu” frá AP frumum
  • Sýnifrumur (AP frumur = antigen presenting cells) eru hvít blóðkorn sem:
    • meðhöndla mótefnavakann svo T frumurnar þekki hann
    • kynna mótefnavakann fyrir T frumum sem leiðir til þess þær virkjast
    • mynda efni sem örvar myndun T og B eitilfrumna
    • sýnifrumur geta verið angafrumur, átfrumur eða B-eitilfrumur
  • Sjá mynd 17.8
t frumur og frumubundi n mi
T frumur og frumubundið ónæmi
  • T frumur sjá um frumubundið ónæmi
    • þær ráðast beint á mótefnavakann
  • Til að T frumur taki til starfa þurfa þær að fá efnaörvun og bindast við mótefnavakann
    • oftast er það interleukin-2 sem örvar
  • Örvuð T fruma skiptir sér og myndar einrækt (clone) þar sem allar frumurnar þekkja sama mótefnavakann
    • Í líkamanum eru því milljónir mismunandi T frumna
  • Frumuskiptingar og sérhæfing T frumna fer fram í annars stigs vessalíffærum
rj r ger ir t frumna
Þrjár gerðir T frumna
  • Hjálparfrumur (helper T cells)
    • Örva vöxt og skiptingu annarra T frumna
    • Draga að átfrumur og örva þær til agnaáts
    • Örva þroskun plasmafrumna úr B frumum
  • Drápsfrumur (cytotoxic T cells)
    • Komast í beina snertingu við mótefnavaka og valda skemmdum á erfðaefni þeirra
    • Virka vel á ýmsar örverur, æxlisfrumur og framandi vefi
  • Minnisfrumur (memory T cells)
    • Dvelja í vessavef og þekkja aftur gamla mótefnavaka ef þeir láta sjá sig
vessabundi n mi
Vessabundið ónæmi
  • B-eitilfrumur standa fyrir vessabundnu ónæmi
  • Í vessabundnu ónæmi er mótefni myndað gegn mótefnavakanum
  • B-eitilfrumur sérhæfast í plasmafrumur fyrir tilstilli efna sem koma frá angafrumum og T frumum
  • Plasmafrumur mynda mótefni
    • Ein plasmafruma myndar hundruð milljóna mótefnasameinda á dag í nokkra daga
    • Mótefnin berast með blóði eða vessa að sýkingarstað og bindast þar vaka sínum
  • Hluti B frumnanna sérhæfist í minnisfrumur sem eru fljótar í gang ef sami mótefnavakinn sýnir sig aftur
minni n miskerfisins
Minni ónæmiskerfisins
  • Hæfileiki B og T eitilfrumna til að muna eftir mótefnavaka sem einu sinni hefur komist inn í líkamann veldur því að:
    • sami mótefnavakinn veldur sjúkdómi aðeins einu sinni (primary response)
    • mögulegt er að bólusetja fyrir sjúkdómum
      • Þá er veikluðum mótefnavaka sprautað inn í líkamann sem fer að mynda mótefni
unni n mi byggir sambandi m tefnis og m tefnavaka
Áunnið ónæmi byggir á sambandi mótefnis og mótefnavaka
  • Náttúrulegt áunnið ónæmi
    • Virkt: binding mótefnavaka við B og T frumur leiðir til myndunar mótefnamyndandi plasmafrumna, T drápsfrumna og T og B minnisfrumna
    • Aðfengið: IgG mótefni berast frá móður til fósturs yfir fylgju, eða IgA til ungbarna úr móðurmjólk
  • Ónáttúrulegt áunnið ónæmi
    • Virkt: Skaðlaus vaki er gefinn með bólusetningu. Hann örvar bæði frumu- og vessabundið ónæmissvar og minnisfrumur eru myndaðar
      • T.d. gegn inflúensu, mislingum, rauðum hundar, hundaæði, lifrarbólgu B, stífkrampa, barnaveiki, mænusótt og kígósta
    • Aðfengið: mótefni eru gefin í æð (anti serum)
      • T.d gegn lifrarbólgu B, hundaæði, stífkrampa og hlaupabólu