vii krabbameinslyf l.
Download
Skip this Video
Download Presentation
VII. Krabbameinslyf

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 134

VII. Krabbameinslyf - PowerPoint PPT Presentation


  • 355 Views
  • Uploaded on

VII. Krabbameinslyf. LHF 213. VII. Krabbameinslyf og lyf notuð í krabbameinsmeðferð. 1. Æxlishemjandi lyf (L 01) 2. Lyf með verkun á innkirtla (L 02) 3. Ónæmisörvandi lyf (L 03) 4. Lyf til ónæmisbælingar (L 04) 5. Uppsöluhemjandi lyf (A 04). Almennt um krabbamein.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'VII. Krabbameinslyf' - misha


Download Now An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
vii krabbameinslyf

VII. Krabbameinslyf

LHF 213

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

vii krabbameinslyf og lyf notu krabbameinsme fer
VII. Krabbameinslyf og lyf notuð í krabbameinsmeðferð

1. Æxlishemjandi lyf (L 01)

2. Lyf með verkun á innkirtla (L 02)

3. Ónæmisörvandi lyf (L 03)

4. Lyf til ónæmisbælingar (L 04)

5. Uppsöluhemjandi lyf (A 04)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

almennt um krabbamein
Almennt um krabbamein
  • Krabbamein hefur sennilega fylgt lífríki jarðar frá upphafi mannsins.
  • Fyrstu heimilidir um krabbamein í mönnum fengust við rannsóknir á meira en 5000 ára gömlum egypskum múmíum.
    • Yngri heimildir eru frá því um 500 f.Kr. frá Inkum í Perú.
  • Grikkir gáfu fyrstir þessum sjúkdómi nafn og kenndu við skeldýrið krabba, þ.e. karkinos.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

almennt um krabbamein4
Almennt um krabbamein
  • Krabbamein er samheiti yfir marga sjúkdóma sem einkenn-ast af stjórnlausum og skaðlegum vexti fruma.
  • Þessar frumur hafa glatað þeim eðlilega eiginleika að vinna sitt verk af hendi og deyja síðan.
  • Krabbameinsfrumur fara að vaxa inn í aðra vefi og hafa einnig ríka tilhneigingu til að sá sér til annarra líffæra og vaxa þar.
    • Þær geta því bæði skaðað það upphaflega líffæri sem þær uxu í, sem og önnur líffæri sem þær sá sér til.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

almennt um krabbmein
Almennt um krabbmein
  • Talað er um góðkynja krabbamein og illkynja.
    • Þegar um góðkynja krabbamein er að ræða, er vöxtur krabbameinsins mjög hægur eða þá hann stöðvast.
    • Illkynja krabbamein vex hins vegar stjórnlaust inn í önnur líffæri eða vefi.
      • Illkynja krabbamein getur þó verið staðbundið eða dreift sér um líkamann sem meinvörp (ífarandi sjúkdómur).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

almennt um krabbmein6
Almennt um krabbmein
  • Margir þættir koma við sögu í meingerð krabbameina.
  • Eðlilegar frumur hafa í sér svokölluð “krabbameinsgen”, þ.e. erfðavísa sem valda stjórnlausum vexti.
  • Hinsvegar er venjulega “slökkt” á þessum erfðavísum.
  • Ekki er vitað hvers vegna “kveikt” er á þessum erfða-vísum í sumum frumum sem geta þannig breyst í krabbameinsfrumur.
  • Líklega koma margir þættir við sögu, bæði erfða- og umhverfisþættir.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

almennt um krabbmein7
Almennt um krabbmein
  • Víða um heim er unnið ötullega að þróun nýrra aðferða í baráttunni við krabbamein.
  • Hundruð nýrra efnasambanda sem unnin hafa verið úr náttúrunni eða smíðuð á rannsóknastofum munu á næstu árum verða reynd á mönnum.
  • Mörg þessara nýju lyfja munu ekki gagnast mönnum, en á meðal þeirra leynast krabbameinslyf framtíðarinnar.
  • Bjartsýnustu menn áætla að þegar erfðarannsóknir og líftæknin fara að skila árangri, verði hægt að hafa stjórn á um 90% krabbameina.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

t ni krabbameina
Tíðni krabbameina
  • Á Íslandi greinast nú á ári hverju um 1000 einstaklingar með krabbamein.
  • Um þriðjungur Íslendinga fær krabbamein einhvern tímann á lífsleiðinni.
    • Fjórðungur Íslendinga mun deyja af völdum krabbameins.
  • Framfarir í læknisfræði hafa nú orðið til þess að um helmingur krabbameinssjúklinga læknast.
    • Í heildina er lítill munur á körlum og konum, en á aldrinum 15-54 ára greinast mun fleiri konur en karlar. Frá 55-69 ára er nýgengi krabbameins hjá kynjunum nokkuð jafnt, en á efri árum greinist krabbamein hjá helmingi fleiri körlum en konum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

t ni krabbameina9
Tíðni krabbameina
  • Á síðastliðnum 40 árum hefur nýgengi krabbameina í heild aukist en dánartíðni lækkað.
  • Mestu breytingarnar felast í fækkun á nýgengi maga- og leghálskrabbameins en aukningu á nýgengi krabbameins í lungum, brjóstum, blöðruhálskritli og sortuæxla í húð.
    • Um 10% kvenna á Íslandi geta búist við því að fá brjóstakrabba.
  • Frá 1977-1996 jókst nýgengi krabbameins hjá körlum um 10,2% og hjá konum um 11%.
  • Spáð er ennþá meiri nýgengi krabbameina á næstu árum…
    • Spáð er 30% aukningar næstu 10 árin.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni krabbameina
Einkenni krabbameina
  • Fyrstu einkenni krabbameins eru yfirleitt staðbundin, t.d. blóð í þvagi (ef nýrnakrabbamein).
  • Þegar krabbameinið hefur hins vegar dreift sér, koma almenn einkenni í ljós; lystarleysi, þyngdartap, þreyta, hiti, blóð-leysi og húðkláði.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni krabbameina11
Einkenni krabbameina
  • Átta einkenni sem geta verið merki um krabbamein hjá körlum (og konum að einhverju leyti):
    • Langvarandi óþægindi í munni og koki eða breyting á rödd (hæsi)
    • Þrálátur hósti (e.t.v. lungnakrabbamein)
    • Óþægindi frá maga eða ristli
    • Blóð í þvagi (e.t.v. krabbamein í þvagblöðru)
    • Erfiðleikar við þvaglát (e.t.v. blöðruhálskirtilskrabbamein)
    • Hnútur í eista / pung (e.t.v. krabbamein í eistum)
    • Einkennileg varta eða breyting á fæðingarbletti á líkamanum
    • Hnútar eða þykkildi á líkamanum (e.t.v. eitilfrumukrabbamein).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni krabbameina12
Einkenni krabbameina
  • Algengustu krabbamein hjá konum eru í brjóstum, lungum, ristli og eggjastokkum.
  • Einkennibrjóstakrabbameins;
    • Hnútar í brjósti / holhönd. Útferð úr geirvörtu.
    • Breyting ástærð eða lögun brjósts.
    • Breyting á húðlit og áferð.
  • Einkenni ristilkrabbameins;
    • Breyting á hægðavenjum.
    • Hægðatregða og/eða niðurgangur.
    • Blóðugareða svartar hægðir.
    • Blóðleysi, þyngdartap, verkir í kvið og við endaþarm..

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni krabbameina13
Einkenni krabbameina
  • Einkenni eggjastokkakrabbameins;
    • Þaninn kviður eða verkir.
    • Óútskýrð, óljós einkenni frá meltingarvegi, eins og ógleði, uppköst, lystarleysi, þyngdartap.
  • Einkenni leghálskrabbameins;
    • Óeðlileg blæðing eða blettablæðing, sérstaklega eftir

samfarir.

    • Langvarandi útferð.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

h ttu ttir krabbamein a
Áhættuþættir krabbameina
  • Áhættuþáttum er yfirleitt skipt í tvennt;
    • Þættir sem við höfum enn ekki stjórn á, s.s. aldur og erfðir (5%)
    • Þættir sem tengjast lífsstíl og umhverfi og eru meginorsakirallra krabbameina.
  • Áætlað er að 80-90% krabbameina orsakist af umhverfis-þáttum og lífsstíl!
  • Áætlað er að um 2/3 dauðsfalla af völdum krabbameina megi rekja til reykinga, mataræðis og hreyfingarleysis.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

h ttu ttir krabbamein a15
Áhættuþættir krabbameina
  • Mataræði (30-50%)
  • Reykingar (30-40%)
  • Reykingar + áfengi/asbest (6-10%)
  • Atvinnuumhverfi (1-5%)
  • Lyf og geislar (1%)
  • Annað (10-15%)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

forvarnir krabbameina
Forvarnir krabbameina
  • Hefðbundnum krabbameinsforvörnum er skipt í þrennt; fyrsta og annars stigs forvörnum og þriðja stigs sem eiga við þá sem eru með krabbamein.
  • Fyrsta stigs forvarnir (primary):
    • Eru taldar geta fækkað krabbameinum um 20-30%.
    • Taka mið af því að minnka hættu á krabbameini hjá almenningi.
      • Eiga að koma í veg fyrir sjúkdóminn áður en merki hans koma í ljós.
    • Um er að ræða að fjarlægja áhættuþætti og orsakir krabbameina, breyta lífsstíl eða nota verndandi efni.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

fyrsta stigs forvarnir
Fyrsta stigs forvarnir
  • Reykjum ekki
  • Notum áfengi í hófi
  • Virðum öryggisreglur á vinnustað
  • Forðumst geisla
  • Notum östrógen einungis ef nauðsyn krefur
  • Stundum hófleg sólböð, notum sólarvarnir
  • Borðum trefjaríkt fæði
  • Borðum fjölbreytta fæðu, ávexti og grænmeti daglega.
  • Stundum hreyfingu / líkamsrækt reglulega
  • Höfum stjórn á streitunni.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

annars stigs forvarnir
Annars stigs forvarnir
  • Snúa að áhættuhópum og þeim sem eru með forstigseinkenni krabbameins.
  • Felastí því að greina krabbamein á forstigi, að stöðva framgang sjúkdómsins og skilgreina einstaklinga sem eru í hættu.
  • Dæmi: Fræðsla og kembileit (krabbameinsleit).
    • Talið er að um 6% af heildarkrabbameinsdauðsföllum

á Norðurlöndum megi fyrirbyggja með leit (2% hjá kk og 9,7% hjá kvk).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbameinsme fer
Krabbameinsmeðferð
  • Skurðaðgerðir
  • Geislameðferð
  • Lyfjameðferð
  • Gjarnan er notuð combinationsmeðferð (samsett meðferð).
  • Þá eru notuð lyf við meininu + hjálparlyf (verkjalyf, ógleðilyf, uppsöluhemjandi lyf o.fl.).
    • Morfín er mikilvægt í þessu sambandi.
  • Einnig eru notuð lyf við angist og kvíða o.s.frv.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

markmi lyfjame fer ar
Markmið lyfjameðferðar
  • Læknandi meðferð (curative therapy)
  • Líknandi meðferð (palliative therapy)
  • Viðbótarmeðferð eftir eða fyrir skurðaðgerð (adjuvant therapy)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

l knandi me fer
Líknandi meðferð
  • Sjúklingur með alvarlegan ólæknandi sjúkdóm, t.d. krabbamein, taugasjúkdóm eða hjarta- og lungnasjúkdóm.
  • Tíðni einkenna:

Verkir 50-70% Þyngdartap 45-70%

Þreyta / slappleiki 40-50% Lystarstol 40-75%

Svefnleysi 30-60% Hægðatregða 25-50%

Þunglyndi 20-30% Ógleði og uppköst 15-45%

Mæði / andnauð 20-50% Kvíði 10%

  • Einnig: orkuleysi, munnþurrkur, eirðarleysi o.fl.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

notkun n tt ruefna me al krabbameinssj klinga
Notkun náttúruefna meðal krabbameinssjúklinga
  • Íslenskir krabbameinssjúklingar nota náttúruefni meira en sjúklingar í öðrum löndum.
    • Algengasta náttúruefnið er innlent og fæst gefins; lúpínuseyðið!
  • Konur nota náttúruefni meira en karlar, 75% kvenna en 61% karla.
  • Meiri menntun sjúklinga virðist einnig ýta undir notkun náttúruefna.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

fimm flokkar n tt ruefna krabbameinsme fer
Fimm flokkar náttúruefna (krabbameinsmeðferð)
  • 1. Náttúruefni sem koma í veg fyrir nýmyndun

æða

    • Meðal náttúruefna sem gera þetta, má nefna hákarlabrjósk og hákarlalýsi.
  • 2. Náttúruefni með fyrirbyggjandi verkun
    • Efni sem eiga að koma í veg fyrir krabbamein, t.d. mjólkurþistill og hvítlaukur.
  • 3. Sindurvarar (andoxandi efni)
    • T.d. háskammta C-vít., E-vít., selen og ólífulauf.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

fimm flokkar n tt ruefna krabbameinsme fer24
Fimm flokkar náttúruefna (krabbameinsmeðferð)
  • 4. Efni sem hvetja ónæmiskerfið
    • Hvetja varnarkerfi líkamans – auka styrk og mótstöðuafl
      • a) Meðal þessara efna eru Noni, en það er ávaxtasafi úr plöntu…
      • b) MGN-3. Efni unnið úr hrísgrjónaklíði…
      • c) Lúpínuseyði.
      • d) Angelica. Þetta efni er extrakt úr fræjum ætihvannar.
  • 5. Birkiaska
    • Birkiaska er framleidd í Finnlandi. Hún er sögð vera kraftaverkalyf; virka á allt, frá kvefi til krabbameins.
      • Hugsanlegt er að hún geti dregið úr virkni krabbameinslyfja og annarra lyfja sem gefin eru um munn.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

aukaverkanir krabbameinslyfja
Aukaverkanir krabbameinslyfja
  • Krabbameinslyf hafa þröngan lækningalegan stuðul.
  • Líffræðilegur munur á heilbrigðum og sýktum frumum er mjög lítill.
  • Þess vegna er mjög erfitt að ná fram verkun einungis á sýktu frumurnar.
  • Þetta veldur mörgum og slæmum aukaverkunum, sérstak-lega í líffærum þar sem frumuskipting er tíð.
    • Hárfrumur, frumur í meltingarvegi og frumur í beinmerg.
  • Sum krabbamein framleiða efnasambönd sem valda lystar-leysi og auka bruna líkamans.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

aukaverkanir krabbameinslyfja26
Aukaverkanir krabbameinslyfja

1. Hárlos (Alopecia)

2.Meltingartruflanir

3. Ógleði - uppköst

4. Blóðleysi

5. Tilhneyging til smitunar eykst

6. Ófrjósemi. Sæðisfrumum og eggfrumum fækkar.

7. Hindrun á umbroti DNA. Þetta leiðir til krabbameins- myndunar, fósturskemmda og stökkbreytinga.

8. Hyperurikemia. Frumurnar sundrast - cytolysa. Þvagsýra fer út í blóðið (e.t.v. þvagsýrugigt og nýrnakvillar).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

1 h rlos
1. Hárlos
  • Frumur í hárbeði skemmast.
  • Ekki hættulegt, en sálrænt.
  • Hár sem vex aftur getur

hafa breyst; slétthærðir fá

liðað hár, ljóshærðir dökkt

o.s.frv.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

2 meltingartruflanir
2. Meltingartruflanir
  • Sérstaklega niðurgangur.
  • Frumur í meltingarvegi eru í mjög hraðri skiptingu, lifa í ca. 2 daga.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

3 gle i uppk st
3.Ógleði - uppköst
  • Mikið vandamál!
  • Óþægilegasta aukaverkun lyfja- og geisla-meðferðar.
  • Gjarnan notuðógleðilyf og uppsöluhemjandi lyf í krabbameinsmeðferðinni.
  • T.d. Primperan®(metóklópramíð) og Zofran®(ondansetron).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

4 bl leysi
4.Blóðleysi
  • Blóðleysið getur stafað af krabbameininu sjálfu, eða lyfjameðferðinni.
  • Blóðleysi er yfirleitt meðhöndlað með blóðgjöf, ef sjúklingurinn hefur einkenni s.s. þreytu og mæði.
  • Sum krabbameinslyf minnka framleiðslu rauðra blóðkorna í mergnum.
    • Hægt er að nota vaxtarþáttinn erýtrópóetín við þessu (Eprex®).
  • Ef blóðleysið er af völdum járnskorts þá verður að bæta það upp með járngjöf.
  • Ef blóðleysið er af völdum fólínsýruskorts, þarf að gefa fólínsýru.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

5 tilhneyging til smitunar eykst
5. Tilhneyging til smitunar eykst
  • Fækkun verður á B- og T- eitilfrumum og átfrumum í blóði vegna ónæmisbælingar.
  • Mesta áhyggjuefni krabbameinsmeðferðar og reyndar eru sýkingar algengasta dánarmein krabba-meinssjúklinga.
    • Fylgjast þarf með fjölda hvítra blóðkorna í blóði.
  • Hægt er að gefa vaxtarþætti sem hvetja myndun hvítra blóðkorna...

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

a rar aukaverkanir krabbameinslyfja
Aðrar aukaverkanir krabbameinslyfja
  • Fyrir utan þessar átta aukaverkanir sem teknar eru fyrir hér að framan, má nefna:
    • Þreyta – algengasta kvörtun krabbameinssjúklinga
      • 90% sjúklinga kvartar yfir þessu. Oft afleiðing blóðleysis.
    • Þunglyndi og kvíði
      • Um helmingur sjúklinga þjáist af þessu.
      • Oft fara þunglyndi og kvíði saman.
    • Verkir (algengur fylgikvilli krabbameina)
      • Talið er að rúmlega helmingur sjúklinga hafi verki.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

aukaverkanir krabbameinslyfja33
Aukaverkanir krabbameinslyfja
  • Krabbameinslyf sem gefin eru í æð geta lent utan æðaveggs. Þetta getur leitt til dreps í vefjum.
  • Einnig hægt að tala um síðbúnar aukaverkanir:
    • Ófrjósemi
    • Síðkomnir illkynja sjúkdómar
    • Vaxtar- og þroskatruflanir hjá börnum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer cytostatica
Meðferð cytostatica
  • Árið 1940 komu cytostatica (orðið þýðir að stöðva frumur, og er þá átt við frumuvöxtinn) á markað.
  • Þetta eru frumueyðandi efni (hindra nýmyndun og starfsemi DNA og RNA) eða frumubælandi lyf.
  • Meðferð þessara lyfja er bundin við sjúkrahús og heilsugæslustöðvar úti á landi.
  • Umgangast þarf þessi efni með mikilli varúð.
  • Þetta eru gjarnan stungulyfsstofnar, sem leystir eru upp rétt fyrir notkun (mjög hvarfgjörn efni).
  • Þessi lyf geta valdið krabbameini (verið carcinogen sjálf)
    • Lyfin verka einnig á heilbrigðar frumur.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

verkunarm ti krabbameinslyfja
Verkunarmáti krabbameinslyfja
  • Sum krabbameinslyf hindra frumuvöxt m.þ.a. hindra myndun fólínsýru, sem er nauðsynleg fyrir kjarnsýru-framleiðslu.
    • Þessi lyf kallast fólínsýru-antagónistar (eða fólínsýruhliðstæður). Dæmi: metótrexat.
  • Sum hindra frumuskiptingu, t.d. vínkristín, sem er mítósu-hemill.
  • Önnur skaða frumulitninga, t.d. cýklófosfamíð.
  • Þá eru sum krabbameinslyf andhormónar;
    • And-östrógen eru notuð við brjóstakrabbameini (t.d. tamoxífen)
    • And-andrógen við blöðruhálskirtilskrabbameini (t.d. Zoladex®).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

skammtar krabbameinslyfja
Skammtar krabbameinslyfja
  • Skammtar eru oft miðaðir við líkamsyfirborð í fermetrum. Töflur (m2) sem miða við hæð og þyngd.
  • Fyrir hvern kúr þarf að meta;
    • Ástand sjúklings
    • Ástand beinmergs (blóðhagur)
    • Starfsemi lifrar og nýrna (bílirúbín,

kreatín).

  • Aldraðir fá stundum léttari kúra, þola þó

lyfin oft vel.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

nokkrar tegundir krabbameina
Nokkrar tegundir krabbameina
  • Carcinoma; illkynja æxli í þekjufrumum
    • Algengasta formið, t.d. brjóstakrabbamein, lungnakrabbamein, blöðruhálskirtilskrabbamein og ristilkrabbamein
  • Sarcoma; illkynja æxli í bandvef (sarkmein)
    • Er myndað úr bandvef og frumum er líkjast hvítum blóðkornum. Venjulega mjög illkynjað
  • Myeloma; illkynja æxli í mergfrumum
  • Neurogen tumor; illkynja æxli í taugakerfinu
  • Hemoblastosur; illkynja vöxtur í blóði
  • Lymphomur; illkynja vöxtur í sogæðakerfinu
    • Eitilfrumukrabbamein.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ger ir krabbameina
Gerðir krabbameina
  • Krabbamein í brjóstum
  • Krabbamein í leghálsi
  • Krabbamein í blöðruhálskirtli
  • Krabbamein í lungum
  • Krabbamein í skjaldkirtli
  • Húðkrabbamein – sortuæxli
  • Eitilfrumukrabbamein
  • Hvítblæði
  • Krabbamein í börnum
  • O.fl.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein brj stum
Krabbamein í brjóstum
  • Algengasta krabbameinið hjá íslenskum konum
    • Um þriðjungur allra krabbameina í konum er brjóstakrabbamein
  • Árlega greinast 150-160 konur með krabbamein í brjóstum (´03).
  • Ætla má að 10% kvenna fái brjóstakrabbamein.
  • Fimm ára lífshorfur kvenna sem greinast með brjósta-krabbamein eru nú um 80%.
  • Brjóstakrabbamein er helsta dánarorsök kvenna innan við fimmtugt.
  • Brjóstakrabbamein uppgötvast oft seint, en því fyrr sem það greinist, því betri eru horfurnar.
  • Góð heimasíða: http://www.breastcancer.org/

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir brj stakrabbameins
Orsakir brjóstakrabbameins
  • Orsakir brjóstakrabbameins eru ekki

þekktar.

  • Margir áhættuþættir hafa þó verið greindir.
  • Hins vegar má einungis rekja innan við

40% tilfella til aðaláhættuþáttanna...

    • Þ.e.a.s. ca. 75 % kvenna með sjúkdóminn hafa

enga þekkta áhættuþætti.

  • Talið er að áhrif hormóna skipti máli, svo og erfðir.
  • Langt frjósemistímabil, barnleysi, seinkun barneigna og notkun hormóna (t.d. p-pillan) eru talin auka líkur á brjóstakrabbameini.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir brj stakrabbameins41
Orsakir brjóstakrabbameins
  • Talið er að um 15% brjóstakrabbameina séu ættlæg.
  • Af þessum 15% er líklegt að 6-10% beri áhættugen (arfgengt krabbamein).
    • Tvö brjóstakrabbameinsgen, BRCA1 og BRCA2 tengjast stórum hluta brjóstakrabbameina sem erfast.
    • Konur sem hafa stökkbreytingu í BRCA1 hafa 55-85% líkur á að fá brjóstakrabbamein.
    • Hætta kvenna, sem bera BRCA2, á að fá brjóstakrabba-mein er ca. 37%.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir brj stakrabbameins42
Orsakir brjóstakrabbameins
  • Í sumum rannsóknum hefur fundist fylgni á milli fituneyslu og áhættu á brjóstakrabbameini og jafnvel tengsl við neyslu áfengis.
  • Margar rannsóknir hafa gefið til kynna að aukin grænmetisneysla geti minnkað hættuna á brjósta-krabbameini um allt að 20%.  
  • Niðurstöður norskrar rannsóknar leiddu í ljós að konur sem stunduðu reglulega líkamsrækt, voru í 37% minni hættu á að fá brjóstakrabbamein en þær sem ekki stunduðu líkamsrækt.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni brj stakrabbameins
Einkenni brjóstakrabbameins
  • Hnútar í brjósti / holhönd (oftast góðkynja).
  • Útferð úr geirvörtu.
  • Breyting ástærð eða lögun brjósts.
    • Herpingur eða inndráttur í geirvörtu eða á húð.
  • Breyting á húðlit og áferð.
  • Hvers kyns sár á brjóstum sem ekki gróa.
  • Hafa ber í huga að brjóstakrabbamein er “lúmskur” sjúkdómur og geta konur gengið með slík æxli um langa hríð án þess að finna til sjúkdómseinkenna.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ranns knara fer ir greining
Rannsóknaraðferðir - greining -
  • Læknisskoðun – læknir þreifar brjóstin.
    • Finnist eitthvað athugavert eru gerðar frekari rannsóknir.
  • Röntgenmyndataka brjósta – á að greina minnstu breytingar á brjóstum.
  • Frumuskoðun – stungið er á grunsamlegan hnút í brjósti og frumur sogaðar út. Skoðað í smásjá.
  • Skoðun vefjasýna – skorið er inn á hnúta eða þeir jafnvel fjarlægðir. “Sent í ræktun”.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

sj lfssko un brj sta
Sjálfsskoðun brjósta
  • Ameríska krabbameinsfélagið mælir með mánaðarlegri sjálfsskoðun brjósta frá tvítugu.
  • Á 10 ára tímabili (´89-´98) framkvæmdu einungis 35% kvenna á aldrinum 40-69 ára reglulega sjálfskoðun.
  • Æskilegt er að sjálfskoðun brjósta sé framkvæmd 7-10 dögum eftir að blæðingar hefjast og konur, sem eru þungaðar eða hættar á blæðingum, hafi ákveðinn dag mánaðarlega.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

brj stamyndataka
Brjóstamyndataka
  • Er álitin áreiðanlegasta greiningaraðferðin og er talin geta greint æxli 1-2 árum áður en þau verða þreifanleg.
  • Sum þreifanleg æxli (10%) sjást þó ekki í brjóstamynda-töku.
  • Regluleg myndataka hefur reynst áreiðanlegust fyrir konur 50-69 ára og dregið úr dánartíðni um 25-30%.
  • Með kembileit greina menn forstigsbreytingar brjósta-krabbameins sem eru algengar.
    • Forstigsbreyting er ekki sama og krabbamein…

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

flokkun brj stakrabbameins
Flokkun brjóstakrabbameins
  • Brjóstakrabbameini er gjarnan skipt í fjóra flokka eða stig:

1. stig: Minni háttar æxlisvöxtur er í brjósti og engin

einkenni um dreifingu. Langflestir fá bata...

2. stig: Æxlið hefur dreifst til eitla í holhönd.

3. stig: Æxlið hefur vaxið inn í vöðvann sem liggur

undir brjóstinu og dreifst til eitla ofan við viðbeinið.

4. stig: Æxlið hefur dreifst til annarra líffæra, svo sem

lungna, lifrar eða beina. Illlæknanlegt.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer brj stakrabbameins
Meðferð brjóstakrabbameins
  • Skurðaðgerð – til greina kemur að fjarlægja;
    • æxlið eingöngu (fleygskurður)
    • allt brjóstið
    • brjóstið ásamt holhandareitlum
    • brjóstið ásamt undirliggjandi vöðva og holhandareitlum.
  • Geislameðferð – mjög oft beitt eftir skurðaðgerð.
  • Lyfjameðferð – Oftast frumueyðandi meðferð eða

hormónameðferð.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

frumuey andi lyfjame fer
Frumueyðandi lyfjameðferð
  • Hefðbundin krabbameinslyfjameðferð hefur verið fjöllyfjameðferðin CMF (cýklófosfamíð, metó-trexat og flúóróúracíl).
  • Lyfin eru gefin í æð á þriggja vikna fresti, oftast í 6-9 skipti.
  • Antracýklín eins og doxórúbicin eða epíurúbicín hafa einnig sannað gildi sitt og eru í vaxandi mæli gefnir með cýklófosfamíði eða cýklófosfamíði og flúóróúracíl (FEC), sérstaklega í útbreiddum sjúkdómi.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

horm name fer
Hormónameðferð
  • Hluti krabbameina í brjóstum, sérstaklega hjá konum sem komnar eru yfir tíðahvörf, er háður kvenhormóninu östrógen hvað varðar vöxt æxlisins
    • Hægt er að mæla, þegar tekið er sýni úr æxlinu til greiningar, svonefnda östrógen- og prógesterón viðtaka.
  • Svo kölluð SERM lyf eru mikið notuð við brjósta-krabbameini.
    • SERM = Selective Estrogen Receptor Modulator.
    • Lyfið tamoxífen er and-östrógen og keppir við östrógenið um bindingu á östrógenviðtaka og dregur það úr vexti æxlisins.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

nnur me fer ar rr i vi brj stakrabbameini
Önnur meðferðarúrræði við brjóstakrabbameini
  • Við útbreiddum sjúkdómi eru notuð s.k. taxön (Taxol®, Taxotere®), en þetta eru mjög virk lyf við brjóstakrabbameini.
  • Ókosturinn við lyfin var sá að

það þurfti 20 tonn af trjáberki

til að búa til 1 g af lyfi.

    • Þetta hindraði framleiðslu þeirra um árabil, en nú er farið að búa þau til í verksmiðju.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

n jungar me fer brj stakrabbameini
Nýjungar í meðferð á brjóstakrabbameini
  • Einstofna mótefni: Herceptin® (trastuzumab).
    • Þetta lyf sest á ákveðinn viðtaka sem er í u.þ.b. 20% brjóstakrabbameinsæxla og drepur frumurnar.
  • Verið er að þróa eldri lyf og gera þau betri, eins og and-östrógen og krabbameinslyfið flúóróúracíl (Flurablastin®).
  • Nú hafa verið þróuð lyf sem koma í veg fyrir östrógen framleiðslu í líkamanum. Ákveðin ensím sem heita arómótasar hvetja þessa breytingu.
    • Þetta eru svokallaðir arómatasahemlar.
    • Dæmi um lyf: Letrózól (Femar®, töflur).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

brj stakrabbamein og horm nagj f
Brjóstakrabbamein og hormónagjöf
  • Yfirleitt er konum sem hafa fengið brjósta-krabbamein ráðlagt að taka ekki hormón.
  • Ástæðan fyrir þessu:
    • Hættan á að fá nýtt krabbamein
    • Áhættan að endurvekja krabbameinsfrumur í líkam-anum séu þær með hormónaviðtaka í sér.
    • Eftirlitið getur orðið flóknara með brjóstamyndatöku.
  • Spurning hvort í lagi sé að nota hormóna sem eiga að verka staðbundið í legi/leghálsi…

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein legh lsi
Krabbamein í leghálsi
  • Orsökin er óþekkt.
    • En hana má rekja til röskunar á jafnvægi í nýmyndun og eyðingu fruma í slímhúð leghálsins.
  • Vitað er að 90% kvenna sem fá sjúkdóminn lifa samlífi.
  • Áhættan eykst eftir því sem konan er yngri þegar hún byrjar að hafa samfarir og hafi hún samfarir við marga eykst hættan enn frekar.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

tengsl legh lskrabbameins og hpv
Tengsl leghálskrabbameins og HPV
  • Rannsóknir hafa sýnt að HPV-veira finnst í yfir 90% kvenna með frumubreytingar í leghálsi, eða leggöngum og einnig í nálægt 100% legháls-krabbameina.
    • Auk þess finnst veiran í öðrum tegundum krabbameina hjá báðum kynjum.
  • HPV er Human Papilloma Virus, eða vörtuveira.
  • Til eru um 100 stofnar en aðeins hluti af þeim (35 stofnar) tengjast kynfærunum og berast á milli manna við kynmök.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

tengsl legh lskrabbameins og hpv56
Tengsl leghálskrabbameins og HPV
  • Hérlendis hefur verið í þróun bóluefni við veirunni og má þannig hugsanlega útrýma leghálskrabba-meini.
    • Vandamálið virðist þó vera fjöldi stofna veirunnar...
  • HPV-16 og HPV-18 eru langalgengastar meðal hááhættuveiranna og gefa til kynna að konurnar séu í áhættu að þróa frumubreytingar, svokallaðar forstigsbreytingar, í leghálsi og með tímanum leghálskrabbamein.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni legh lskrabbameins
Einkenni leghálskrabbameins
  • Fyrstu einkennin eru oftast blæðingar,

t.d. við áreynslu eða samfarir.

  • Einnig milliblæðingar.
  • Hjá eldri konum getur fyrsta einkennið verið brún eða mikil hvítleit útferð.
  • Við langt genginn sjúkdóm breytast einkennin í óþægilegan þrýsting á blöðru og endaþarm, verk sem leggur niður í aftanverð læri, eða bjúg á fótum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

flokkun legh lskrabbameins
Flokkun leghálskrabbameins
  • Sjúkdómnum er skipt í stig eftir útbreiðslu:

1. stig: Sjúkdómurinn er takmarkaður við

leghálsinn.

2. stig: Æxlið vex út í aðliggjandi bandvef, en nær

ekki að grindarveggnum

3. stig: Æxlisvöxturinn nær að grindarveggnum.

4. stig: Æxlisvöxturinn nær inn í blöðru eða

endaþarm eða æxlið vex út fyrir grind.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer legh lskrabbameins
Meðferð leghálskrabbameins
  • Meðferðin fer eftir á hvaða stigi sjúkdómurinn er.
  • Ef sjúkdómurinn er á byrjunarstigi (1.stig án einkenna) => Eftirlit eða keiluskurður.
  • Ef einkenni => innri geislameðferð, skurðaðgerð þar sem leg, legháls, efst hluti legganga og eggjakerfi eru fjarlægð með skurðaðgerð. E.t.v. ytri geislun.
  • Ef sjúkdómurinn er á 2.-4.stigi er ekki gerð skurðaðgerð, heldur eingöngu innri og ytri geislun.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein bl ruh lskirti
Krabbamein í blöðruhálskirti
  • Þessi tegund krabbameins er einn algengasti illkynja sjúkdómurinn hjá karlmönnum á Vesturlöndum (ca. 8% karla fá sjúkdóminn).
  • Svertingjar eru tvöfalt líklegri til að fá sjúkdóminn en hvítir. Erfðir skipta einnig máli.
  • Blöðruhálskirtillinn liggur neðan við þvagblöðrubotninn og umlykur blöðruhálsinn og aftasta og efsta hluta þvag-rásarinnar.
    • Stækkun blöðruhálskirtils hefur oftast þau áhrif að þvagrásin þrengist og erfiðleikar við þvaglát koma fram – fyrstu einkennin.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

flokkun bl ruh lskirtilskrabbameins
Flokkun blöðruhálskirtilskrabbameins
  • Talað er um fjögur stig stjúkdómsins:

1. stig: Ekkert finnst við þreifingu á

blöðruhálskirtlinum.

2. stig: Lítill greinanlegur hnútur

finnst í blöðruhálskirtlinum.

3. stig: Allur kirtillinn er ummyndaður í æxlisvef.

4. stig: Sjúkdómurinn er kominn út fyrir kirtilinn.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni bl ruh lskirtilskrabbameins
Einkenni blöðruhálskirtilskrabbameins
  • Þvagtregða – lin þvagbuna.
  • Tíð þvaglát;
    • Aukin þvaglátaþörf, einkum að næturlagi.
    • Erfiðleikar við að hefja þvaglát.
    • Erfiðleikar við að tæma blöðruna – þvagleki.
  • Þvagfærasýkingar.
  • Sjúkdómur á hærra stigi;
    • Slappleiki, slen og þreyta.
    • Verkir í baki, mjöðmum og brjóstkassa.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

greining bl ruh lskirtilskrabbameins
Greining blöðruhálskirtilskrabbameins
  • Nokkuð örugg greining fæst með því að þreifa á kirtlinum með fingri í gegnum endaþarm.
  • Greiningin er síðan staðfest með því að taka sýni frá kirtlinum með grannri nál.  
  • Einnig:
    • Blóðrannsóknir (mælt er s.k. PSA – Prostate Specific Antigen)
    • Röntgenrannsóknir
    • Beinaskann.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer bl ruh lskirtilskrabbameins
Meðferðblöðruhálskirtilskrabbameins
  • Fer eftir eðli sjúkdómsins, hversu útbreiddur hann er og hvort hann er illkynja. Ástand sjúklings skiptir einnig máli. Oft nægir eftirlit...
  • Helstu meðferðarmöguleikar:
    • Minnka karlhormón með því að fjarlægja eistu.
    • Gefa kvenhormón í sprautu- eða töfluformi.
    • Veita geislameðferð, ýmist á kirtilinn sjálfan eða meinvörp.
    • Nema kirtilinn brott með skurðaðgerð.
    • Gefa krabbameinslyf.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer bl ruh lskirtilskrabbameins65
Meðferðblöðruhálskirtilskrabbameins
  • Vöxtur þessa krabbameins er háður karlhormóninu testósteróni.
    • Hægt er að má út áhrif testósteróns með lyfjum.
  • Lyfið flútamíð (Eulexin) sem er and-andrógen, er oft gefið með góserelín (Zoladex), sem hefur GnRH áhrif.
  • Lyfið Zoladex hefur fyrst og fremst áhrif á myndun testósteróns, meðan Eulexin hefur áhrif á blöðruháls-kirtil og sæðisblöðrur.
  • Þessi meðferð er þó mjög dýr og skiptar skoðanir um hvort hún sé áhrifameiri en brottnám eistna.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer bl ruh lskirtilskrabbameins66
Meðferðblöðruhálskirtilskrabbameins
  • Helstu eftirköst (aukaverkanir) meðferðar:
    • Minnkuð kyngeta, kyndeyfð
    • Stækkun og eymsli í brjóstum
    • Aukin tíðni kransæða- og hjartasjúkdóma.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein lungum
Krabbamein í lungum
  • Lungnakrabbamein er nú næst

algengasta krabbameinið hérlendis.

  • Flestir deyja úr lungnakrabbameini

hérlendis árlega.

  • Reykingar eru stærsti áhættuþáttur

lungnakrabbameins og eru reykingar taldar orsök um 30% dauðsfalla af völdum krabbameins.

  • Reykingamenn eru í þrettánfalt meiri hættu á að fá lungnakrabbamein heldur en þeir sem ekki reykja.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

greining lungnakrabbameini
Greining á lungnakrabbameini
  • Erfitt er að greina lungnakrabbamein á byrjunar-stigi, hlustun getur verið eðlileg.
  • Röntgenmyndataka er besta hjálpin við greiningu.
  • Einnig:
    • Lungnaspeglun
    • Rannsóknir á hráka
    • Ástunga er gerð ef kominn er vökvi í brjóstholið.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni lungnakrabbameins
Einkenni lungnakrabbameins
  • Hósti – langalgengasta einkennið.
    • Í byrjun þurr og harður hósti.
    • Síðar fylgir hóstanum uppgangur, oftast slímkenndur eða graftarkenndur.
    • Á síðari stigum: blóðhósti.
  • Verkur – þyngsli fyrir brjósti.
    • Mjög sár verkur bendir til frekari útbreiðslu sjúkdóms.
  • Mæði – algengt einkenni.
  • Hiti – algengur.
  • Annað – Mikill slappleiki, blóðleysi, þreyta og megrun => æxlið er líklega orðið stórt eða meinvörp komin…

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer lungnakrabbameins
Meðferð lungnakrabbameins
  • Skurðaðgerð – eina sem veitt getur bata...
    • Stundum þarf að fjarlægja allt lungað
  • Geislar
  • Lyfjameðferð
  • Batahorfur eru frekar slæmar.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein skjaldkirtli
Krabbamein í skjaldkirtli
  • Nýgengi þessa sjúkdóms hérlendis er hærra en í nágrannalöndum okkar og með því hæsta sem gerist í heiminum.
  • Hérlendis greinast ca. 15 konur og 8 karlar á ári.
    • Meðalaldur við greining er 55-60 ár.
    • Um tíundi hver sj. er þó innan við 30 ára við greiningu
  • Til eru nokkrar undirgerðir krabbameina

(totumein, skjaldbúsmein o.fl.).

    • Totumein er algengast (ca. 75%).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir skjaldkirtilskrabbameins
Orsakirskjaldkirtilskrabbameins
  • Lítið vitað um.
  • Samband er talið vera á milli skjaldkirtilskrabba-meins og geislunar.
    • Aukning á tíðni sjúkdómsins í kjölfar kjarnorkuslysa...
  • Eins er talið vera samband á

milli joðmagns í fæðu og skjald-

kirtilskrabbameins.

  • Eins geta erfðir skipt máli.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni skjaldkirtilskrabbameins
Einkenni skjaldkirtilskrabbameins
  • Hnútar í skjaldkirtli (flestir eru þó góðkynja...)
    • Oft eina einkennið.
  • Önnur einkenni; hæsi, kyngingarörðugleikar eða verkir í hálsi (koma helst fram ef æxlið hefur vaxið nægilega lengi)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

greining skjaldkirtilskrabbameins
Greiningskjaldkirtilskrabbameins
  • Meta þarf hvort hnútur sem finnst er góðkynja eða illkynja...
  • Ómskoðun
  • Tölvusneiðmyndir
  • Skönnun kirtils með geislavirkum ísótópum
  • Fínnálarsýni úr hnútum
  • Skurðaðgerð og vefjarannsókn
  • Blóðrannsókn (mælt er thyreoglobulin, sem getur aukist ef illkynja vöxtur...)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer skjaldkirtilskrabbameins
Meðferðskjaldkirtilskrabbameins
  • Skurðaðgerð – oftast fyrsta meðferðin
    • Stundum er hluti kirtilsins fjarlægður, stundum er hann allur tekinn.
  • Meðferð með geislavirkum samsætum
    • Til að eyða þeim vef sem ekki hefur náðst með skurðaðgerð
  • Lyfjameðferð
    • Skjaldkirtilshormón í töfluformi (levótýroxínnatríum; Levaxin®, Euthyrox® töflur).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

horfur sj klinga me skjaldkirtilskrabbamein
Horfur sjúklinga með skjaldkirtilskrabbamein
  • Lífslíkur eru góðar
    • 80-90% eru á lífi 5 árum eftir greiningu...
    • Því yngri sem sjúklingar eru sem greinast með krabbameinið, því betri eru horfurnar.
    • Eins skiptir auðvitað máli hvort krabbameinið greinist snemma, þ.e. að það sé staðbundið.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

h krabbamein
Húðkrabbamein
  • Sortuæxli og frumubreytingar í blettum…
  • 80% sjúklinga eru lifandi að 5 árum liðnum.
  • Fjöldi þeirra sem greinist með sjúkdóminn hefur aukist verulega.
    • Árin 1959-1963 greindust að meðaltali 2,4 á ári með ífarandi sortuæxli, en 1998 greindust 30
    • Árið 1998 greindust 42 með staðbundið sortuæxli.
  • Staðbundin sortuæxli eru almennt

talin læknanleg að fullu.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

h krabbamein78
Húðkrabbamein
  • Ljósabekkir og sólböð skýra aukningu á sortu-æxlum að miklu leyti.
    • Þetta gildir fyrst og fremst um þá einstaklinga sem eru ljósir á hörund, ljóshærðir, frekknóttir, hafa marga fæðingarbletti, hafa brunnið í sólinni fyrir tvítugt eða eiga ættingja sem hafa fengið sortuæxli.
  • Nokkur fylki í Bandaríkjunum hafa bannað sól-bekkjanotkun hjá öllum undir lögaldri, nema gegn framvísun skriflegs samþykkis forráðamanns.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

eitilfrumukrabbamein
Eitilfrumukrabbamein
  • Árlega greinast um 40 manns á Íslandi með þennan sjúkdóm („lymfom“).
  • Orsakir þessa sjúkdóms eru að mestu óþekktar.
    • Sennilegast er um einhvers konar samspil erfða og umhverfis að ræða.
  • Lækningalíkur ráðast af undir-

gerð sjúkdómsins og eru í sumum

tilfellum ekki nema um 40%.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

eitilfrumukrabbamein80
Eitilfrumukrabbamein
  • Í eitlakerfinu á sér stað framleiðsla, sérhæfing og geymsla eitilfrumna (tegund hvítra blóðkorna).
    • Eitlakerfið er mikilvægur þáttur í vörnum líkamans gegn árásum sýkla.
  • Umbreyttar eitilfrumur mynda í fyrstu staðbundin æxli en dreifa sér síðar um eitlakerfið.
  • Það eru til margar mismunandi gerðir eitilfrumu-krabbameins en þeim er gróft skipt í tvo hópa;
    • Hodgkins sjúkdóm og Non-Hodgkins sjúkdóm.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

hodgkins og non hodgkins
Hodgkins og Non-Hodgkins
  • Eitilfrumukrabbamein er tvöfalt algengara í körlum en konum.
  • Non-Hodgkins gerð eru 5-6 sinnum algengara en Hodgkins sjúkdómur.  
  • Líkurnar á að fá á að fá Non-Hodgkins aukast með aldri (helmingur læknast).
  • Hodgkins sjúkdómur er aftur á móti

algengastur í ungu fólki (hæsta tíðnin

frá 20-40 ára).

    • Mjög læknanlegt (80-90% tilvika).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni eitilfrumukrabbameins
Einkenni eitilfrumukrabbameins
  • Einkennin eru yfirleitt lítil og kemur sjúkdómurinn oftast fram sem eymslalaus eitlastækkun (á hálsi, í holhönd, í nárum…).
  • Einkennin eru annars aðallega almenns eðlis;
    • Þreyta
    • Slappleiki
    • Hitavella
    • Megrun
    • Lystarleysi
    • Nætursviti.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer eitilfrumukrabbameins
Meðferð eitilfrumukrabbameins
  • Meðferð í dag er fyrst og fremst samsett krabba-meinslyfjameðferð, þó stundum sé geislað. 
  • Frumueyðandi lyf (ABVD); gefin með reglulegu tveggja vikna millibili í 4-6 mánuði.
    • Þetta er samblandsmeðferð lyfja sem verka á mismunandi hátt, en með því er komið í veg fyrir lyfjaónæmi æxlisins.
  • Ein þeirra lyfjasamsetninga sem notað er í Non-Hodgkins sjúkdómnum kallast CHOP og hefur verið beitt í 30-40 ár án nokkurra breytinga.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer eitilfrumukrabbameins84
Meðferð eitilfrumukrabbameins
  • Stofnfrumumeðferð eftir háskammta lyfjagjöf, eða beinmergsskipti – önnur úrræði!
  • Stofnfrumumeðferð:
    • Stofnfrumur eru teknar úr sjúklingnum og þær frystar og geymdar til síðari tíma.
    • Sjúklingnum eru gefnir stórir skammtar af krabba-meinslyfjum sem þá drepa vonandi allar krabbameins-frumur í líkamanum.
    • Sjúklingnum eru gefnar aftur stofnfrumurnar.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer eitilfrumukrabbameins85
Meðferð eitilfrumukrabbameins
  • Beinmergsskipti:
    • Allt öðruvísi og erfiðari meðferð.
    • Beinmergur úr nánum ættingja sem er með eins litninga er fluttur í þann sjúka.
    • Þetta er gríðarlega erfið meðferð

og allt að 20-30% einstaklinga

deyr í kjölfar hennar.

    • Er þessi meðferð sjaldan notuð.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

n jungar me fer eitilfrumukrabbameins
Nýjungar í meðferð eitilfrumukrabbameins
  • Lyf sem mestar vonir eru bundnar við eru svokölluð einstofna mótefni (monoclonal antibody).
  • Mótefnin tengjast ákveðnum sameindum sem tjáðar eru á yfirborði krabbameinsfrumanna.
  • Við þessa tengingu virkjast síðan ónæmiskerfið til eyðingar þessara frumna.
    • Þetta er því eins konar “magic bullet” meðferð.
  • Dæmi: Rítúximab (MabThera®) – nýlegt!

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

hv tbl i
Hvítblæði
  • Hvítblæði er fjölbreyttur flokkur sjúkdóma.
  • Hvítblæði er flokkað eftir hraða sjúkdómsins (langvinnt eða bráða hvítblæði) og eftir því hvaða frumutegund fjölgar sér óeðlilega (mergfrumu- eða eitilfrumuhvítblæði).
  • Fjórir aðalflokkar:
      • Bráða mergfrumuhvítblæði (acute myeloid leukemia)
      • Bráða eitilfrumuhvítblæði (acute lymphoid leukemia)
      • Langvinnt mergfrumuhvítblæði (chronic myeloid leukemia)
      • Langvinnt eitilfrumuhvítblæði (chronic lymphoid leukemia).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir hv tbl is
Orsakir hvítblæðis
  • Orsakir hvítblæðis eru margvíslegar og enn að stórum hluta óþekktar.
    • Þáttur erfða er tiltölulega lítill…
  • Algengasta hvítblæðið í eldra fólki

er langvinnt eitilfrumuhvítblæði (CLL).

    • Þetta getur verið mjög vægur sjúkdómur.
  • Algengasta alvarlega hvítblæðið í fullorðnum er bráða mergfrumuhvítblæði (AML).
  • Í börnum er bráða eitilfrumuhvítblæði (ALL) algengast.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

greining hv tbl i
Greining á hvítblæði
  • Greining á hvítblæði er tiltölulega einföld.
  • Fyrstu merki um hvítblæði er blóðleysi (einföld blóðtaka), fækkun hvítra blóðkorna eða blóðflögu-fæð. Eða mikla hækkun á ákveðnum tegundum af hvítum kornum í blóðinu sem eru krabbameins-frumur.
  • Til nákvæmari greiningar þarf að taka beinmergs-sýni þar sem útlit frumnanna er skoðað undir smásjá.
  • Einnig: Litningarannsóknir.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

tegundir hv tbl is
Tegundir hvítblæðis
  • Bráðahvítblæði einkennist af óþroskuðum frumum sem geta ekki sinnt því hlutverki sem þeim er ætlað og sjúkdómsgangurinn er einnig mjög hraður.
  • Langvinnt hvítblæði einkennist hins vegar af því að frumurnar eru betur þroskaðar og geta því sinnt hlutverki sínu að hluta og einnig er sjúkdóms-gangurinn hægur.
  • Aðgreining á milli eitilfrumukrabbameina og hvít-blæðis getur verið óljós…

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

me fer hv tbl is
Meðferð hvítblæðis
  • Tvær aðalmeðferðarleiðir.
  • Annars vegar er það krabbameinslyfjameðferð – frumudrepandi lyf.
  • Hins vegar er beinmergsígræðslu sem eru tvenns konar; stofnfrumuígræðsla og beinmergsskipti.
    • Beinmergsskipti hefur reynst mjög öflug meðferð við mörgum tegundum hvítblæðis og er nú almennt notuð þegar klassísk krabbameinslyfjameðferð dugir ekki ein og sér.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

n jungar me fer hv tbl is
Nýjungar í meðferð hvítblæðis
  • Markmiðuð meðferð (targeted therapy); ráðast er á þær grundvallarsameindir í krabbameininu sem aðgreinir krabbameinið frá öðrum vefjum.
    • Slökkt er á ákveðnum krabbameinsgenum sem stuðla að skiptingu krabbameinsvefjarins.
    • Eitt besta dæmið um vel heppnaða meðferð af þessu tagi, er við langvinnu mergfrumuhvítblæði (CML).
    • Dæmi: Týrósín kínasa hemlar.
      • T.d. lyfið Glivec® - (imatinib).
  • Einstofna mótefni eru einnig í rannsókn…

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbamein b rnum
Krabbamein í börnum
  • Krabbamein hjá börnum eru fátíðir sjúkdómar en samt sem áður eru þeir algengasta dánarorsök barna á Vesturlöndum ef frá eru talin slys.
  • Illkynja sjúkdómar hjá börnum eru mjög margvís-legir og eru einnig um margt ólíkir krabbameinum hjá fullorðnum.  
  • Algengustu krabbamein hjá börnum eru hvítblæði og heilaæxli.
    • Þessar krabbamein ná yfir rúmlega helming allra krabbameinstilfella hjá börnum.  

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

orsakir og t ni krabbameina b rnum
Orsakir og tíðni krabbameina í börnum
  • Um orsakir krabbameina hjá börnum er afar lítið vitað.
    • Þó er álitið að umhverfisþættir geti haft þýðingu og í sumum tilvikum geta erfðir skipt máli.
  • Árlega greinast 10-12 börn undir 18 ára aldri með krabbamein hér á landi og er það svipað hlutfall og það sem er í öðrum Vesturlöndum.
    • Tíðnin hefur lítið breyst undanfarna áratugi.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

einkenni krabbameina b rnum
Einkenni krabbameina í börnum
  • Einkenni krabbameina og hegðun eru mismunandi.
  • Hvoru tveggja fer eftir aldri sjúklingsins og tegund krabbameinsins.
  • Einkenni hvítblæðis:
    • T.d. fölvi, marblettir, lystarleysi

og slen, langvinn þreyta, hitavella,

beinverkir og eitlastækkanir.

  • Helstu einkenni heilaæxlis:
    • Höfuðverkur, uppköst, krampar og skyntruflanir.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

krabbameins lyf s rlyfjaskr
Krabbameinslyf - Sérlyfjaskrá
  • Æxlishemjandi lyf – frumubælandi lyf

2. Lyf með verkun á innkirtla

3. Ónæmisörvandi lyf

4. Lyf til ónæmisbælingar

5. Uppsöluhemjandi lyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

1 xlishemjandi lyf antineoplastic agents
1. Æxlishemjandi lyf (antineoplastic agents)
  • a) Alkýlerandi efni
  • b) Andmetabólítar
  • c) Jurtaalkalóíðar og önnur náttúruefni
  • d) Frumueyðandi sýklalyf og skyld efni
  • e) Önnur æxlishemjandi lyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

a alk lerandi efni
a) Alkýlerandi efni
  • Með alkýlerandi lyfjum er átt við krabbameinslyf sem geta bundið alkýlhópa á núkleótíð í DNA eða RNA (Lyfin hindra eftirmyndun DNA).
  • Frumur í blóðmerg og eitilvef eru að jafnaði mjög næmar gegn alkýlerandi lyfjum.
  • Aðalábendingar: Eitlilfrumuhvítblæði og aðrir ill-kynja sjúkdómar í eitlum, ekki síst Hodkins sjúk-dómur og illkynja mergfrumu hvítblæði.
    • Lyfin eru nær undantekningarlaust notuð með öðrum krabbameinslyfjum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

a alk lerandi efni99
a) Alkýlerandi efni
  • Helstu aukaverkanir þessara lyfja eru frá blóðmerg og eitlum (m.a. minnkuð mótstaða gegn sýkingum og blæðingar) og þekjuvef (m.a. niðurgangur).
  • Sum alkýlerandi lyf bæla mjög frumur í hársekkjum og valda gjarnan skalla (alopecia).
  • Flest þessara lyfja geta valdið ógleði og uppköstum.
  • Þol myndast gegn verkun alkýlerandi lyfja, eins og gegn flestum eða öllum frumubælandi lyfjum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

a alk lerandi efni100
a) Alkýlerandi efni

i) Afbrigði af köfnunarefnissinnepsgasi

  • Cýklófosfamíð (Sendoxan® töflur, stungulyfsst.)
  • Chlorambucíl (Leukeran® töflur)
  • Melphalan (Alkeran® töflur)
  • Ífosfamíð (Holoxan® stungulyfs-, innrennslisstofn)

ii) Alkýlsúlfónöt

  • Búsúlfan (Myleran® töflur)

iii) Önnur alkýlerandi efni

  • Temozolomid (Temodal® hylki)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

sendoxan c kl fosfam
Sendoxan®(cýklófosfamíð)
  • Er afbrigði af köfnunarefnissinnepsgasi.
  • Notað í fjölmörgum illkynja sjúkdómum; brjóstakrabba-meini, leghálskrabbameini, eggjastokkakrabbameini eða við illkynja æxlum í bandvef (sarkmeinum) og þá í blöndum með öðrum krabbameinslyfjum.
  • Lyfið hefur einnig verið notað gegn alvarlegum bólgu-sjúkdómum og við líffæraígræðslur.
  • Almennar aukaverkanir: Skalli, ógleði og uppköst.
  • Sérstök aukaverkun – blæðandi blöðrubólga.
      • Vökvagjöf og mesna hindra þá aukaverkun.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

b andmetab l tar
b) Andmetabólítar

i) Fólínsýruhliðstæður (analogues)

  • Metótrexat (Methotrexate Pfizer®, Methotrexate Wyethe® stungulyf o.fl.)
  • Raltítrexed (Tomudex® innrennslisstofn)
  • Pemetrexed (Alimta® innrennslisstofn) – nýlegt!

ii) Púrínhliðstæður (analogues)

  • Merkaptópúrín (Puri-Nethol® töflur)
  • Flúdarabín (Fludara® töflur, stungulyfsstofn)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

b andmetab l tar103
b) Andmetabólítar

iii) Pýrímídínafbrigði

  • Cýtarabín (Arabine®, Cytarabine Pfizer® stungulyf o.fl.)
  • Flúóróúracíl (Flurablastin® stungulyf)
  • Tegafur (UFT® hylki)
  • Gemcitabín (Gemzar® innrennslisstofn)
  • Capecitabín (Xeloda® töflur)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i f l ns ruhli st ur
i) Fólínsýruhliðstæður

Methotrexate Pfizer® (metótrexat), stungulyf…

  • Er andmetabólíti – fólat antagónisti.
  • Metótrexat hindrar díhýdrófólat redúktasa og hindrar þannig myndun thymidíns (og myndun DNA og frumu-skiptingu).
  • Notað við fjölmörgum illkynja sjúkdómum sem og bólgusjúkdómum (iktsýki, psoriasis).
  • Háir skammtar geta valdið nýrnaskemmdum vegna útfellinga í nýrnapíplum.
    • Ekki má nota ASA í meðferð með metótrexati, því aukaverkanir geta orðið verri (útskilnaður metótrexats getur orðið hægari).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ii p r nhli st ur
ii) Púrínhliðstæður

Puri-nethol®(merkaptópúrín), töflur

  • Merkaptópúrín er meðal elstu krabbameinslyfja sem þekkist (hefur verið notað í ca. 50 ár).
  • Lyfið kemur að haldi við bráðu hvítblæði af báðum megingerðum, einkum í börnum.
    • Það verkar hins vegar ekki á langvarandi eitilfrumuhvítblæði.
  • Aðal aukaverkanir lyfsins eru skemmdir á blóðmerg. Aðrar: lystarleysi, ógleði og uppköst. Lifrarskemmdir (einkum í fullorðnum).

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ii p r nhli st ur106
ii) Púrínhliðstæður

Fludara(flúdarabín), stungulyfsstofn

  • Þetta lyf er m.a. notuð við langvinnu eitilfrumu-hvítblæði og við langvinnu eitilfrumukrabbameini.
  • Aukaverkanir þessa lyfs eru frekar litlar.
    • Fólk missir t.d. ekki hárið, og finnur lítið fyrir ógleði og uppköstum.
  • Aðal aukaverkunin er ónæmisbæling – þá er fólk útsettara fyrir óvenjulegum sýkingum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

iii p rim d nafbrig i
iii) Pýrimídínafbrigði

Flurablastin (flúóróúracíl), stungulyf

  • Notað við fjölmörgum tegundum krabbameina; m.a. krabbameini í maga, ristli, brjóstum, lifur, eggjastokkum, legi, blöðruhálskirtli, munni og hálsi, ekki síst ef um meinvörp er að ræða.
  • Flúróróúracíl er gjarnan notað með cýklófosfamíði eða metótrexati.
  • Aukaverkanir:
    • Ógleði og uppköst, niðurgangur, fækkun hvítra blóð-korna, blóðflögufæð, fækkun rauðra blóðkorna o.fl.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

c jurtaalkal ar og nnur n tt ruefni
c) Jurtaalkalóíðar og önnur náttúruefni

i) Vinca alkalóíðar og hliðstæður

  • Vínkristín (Vincristine Mayne® stungulyf)
  • Vínorelbín (Navelbine® innrennslisþykkni)

ii) Taxön (taxanes)

  • Paklítaxel (Taxol® innrennslisþykkni o.fl.)
  • Docetaxel (Taxotere® innrennslisþykkni)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i vinca alkal ar og hli st ur
i) Vinca alkalóíðar og hliðstæður

Vincristine Mayne® (vínkristín), stungulyf

  • Er alkalóíði úr plöntunni Vinca rosea (inniheldur a.m.k. fjóra virka alkalóíða, m.a. vínblastín og vínkristín).
  • Vínkristín virkar í mítósunni (hindrar frumuskiptingu).
  • Vínkristín hefur verið notað við meðferð á Hodgkins sjúkdómi, einnig við eitilfrumuhvítblæði og mörgum öðrum illkynja sjúkdómum, í blöndum með öðrum lyfjum, einkum cýklófosfamíði, doxórúbísíni, bleómýcíni og prednisólóni.
  • Hefur litlar almennar aukaverkanir.
    • Sérstakar aukaverkanir á úttaugar.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ii tax n
ii) Taxön

Taxol(paklítaxel), innrennslisþykkni

Taxotere(docetaxel), innrennslisþykkni

  • Þessi lyf eru unnin úr svo kölluðum íviði, Taxus Brevifolia, tré sem vex í hitabeltisskógum í S-Ameríku.
  • Virka í mítósu (hindra frumuskiptingu).
  • Þetta eru mjög virk lyf við brjóstakrabbameini og krabbameini í eggjastokkum og hafa breytt batahorfum.
  • Almennar aukaverkanir:
    • Ofnæmisviðbrögð, úttaugaskemmdir..

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

d frumuey andi s klalyf cytotoxic antibiotics og skyld efni
d) Frumueyðandi sýklalyf (cytotoxic antibiotics) og skyld efni

i) Antracýklín og skyld efni

  • Doxórúbicín (Adriamycin®, Caelyx®o.fl. stungulyf)
  • Epírúbicín (Farmorubicin® stungulyf)
  • Idarúbicín (Zavedos® stungulyfsstofn)
  • Mítoxantrón (Novantrone® innrennslisþykkni)

ii) Önnur frumueyðandi sýklalyf

  • Bleómýcín (Bleomycin Baxter® stungulyfsstofn)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i antrac kl n og skyld efni
i) Antracýklín og skyld efni

Adriamycin®(doxórúbicín), stungulyf o.fl.

  • Er frumubælandi sýklalyf.
    • Einangrað úr Streptomyces tegund árið 1968.
  • Notað við fjölmörgum illkynja sjúkdómum; bráðu hvítblæði, brjóstakrabbameini, skjaldkirtilskrabbameini og ýmsum illkynja æxlum í bandvef (sarkmeinum).
    • Það er gjarnan notað með cýklófosfamíði og vínkristíni.
    • Mjög virkt lyf.
  • Lyfið hefur sértæka aukaverkun á hjartavöðva.
  • Lyfið er gefið í æð og má alls ekki fara út fyrir æðavegg.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i i nnur frumuey andi s klalyf
ii) Önnur frumueyðandi sýklalyf

Bleomycin Baxter(bleómýcín), stungulyfsstofn

  • Var einangrað úr Streptomyces verticillus árið 1965.
  • Verkar vel á flöguþekjukrabbamein á höfði, hálsi, vélinda, þvagfærum og kynfærum og kemur einnig að haldi við meðferð á Hodgkins sjúkdómi.
  • Kjörábending þess er krabbamein í eistum, ásamt cisplatíni og vínblastíni (ekki skráð).
  • Lyfið er ekki notað gegn lungnakrabbameini, en alvarleg-ustu aukaverkanir þess eru frá lungum (lungnabólga og slímseigjusjúkdómur – fibrosis).
    • Aðrar aukaverkanir; einkenni frá húð og lyfjahiti.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

e nnur xlishemjandi lyf
e) Önnur æxlishemjandi lyf

i) Platínu-sambönd

  • Karbóplatín (Carboplatin®, Paraplatin® innrennslisstofn o.fl.)
  • Oxalíplatín (Eloxatin® innrennslisþykkni) – Nýtt!

ii) Mónóklónal mótefni (einstofna mótefni)

  • Rítúxímab (Mabthera® innrennslisþykkni) – Nýlegt!
  • Trastuzumab (Herceptin® innrennslisþykkni)
  • Alemtuzumab (Mabcampath® innrennslisþykkni) – Nýtt!
  • Cetúxímab (Erbitux® innrennslislyf) – Nýlegt!
  • Bevacizúmab (Avastin® innrennslisþykkni) – Nýlegt!

iii) Lyf til næmingar í ljóshrifa-/geislameðferð

  • Metýlamínólevúlínat (Metvix® krem) – Nýlegt!

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

e nnur xlishemjandi lyf115
e) Önnur æxlishemjandi lyf

iv) Prótein kínasa hemill

  • Imatinib (Glivec® töflur)
  • Erlótiníb (Tarceva® töflur) – Nýlegt!
  • Sunitíníb (Sutent® hylki) – Nýlegt!
  • Sorafeníb (Nexavar® töflur) – Nýlegt!
  • Dasatíníb (Sprycel® töflur) – Nýtt!

v) Önnur æxlishemjandi lyf

  • Estramústín (Estracyt® hylki)
  • Tópótecan (Hycamtin® innrennslisstofn)
  • Írinótekan (Campto® innrennslisþykkni o.fl.)
  • Bortezomíb (Velcade® stungulyfsst.) – Nýlegt!

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i plat nu samb nd
i) Platínu-sambönd

Carboplatin Mayne®(karbóplatín), innrennslisþykkni

  • Einkum notað við krabbameini í eggjastokkum með meinvörpum.
  • Aukaverkanir:
    • Mergbæling – hvítkornafæð, blóðflögufæð, blóðleysi (59%).
    • Ógleði og uppköst (53%).
    • Nýrnaskemmdir; passa vökvagjöf og fylgjast með kreatíníni.
    • Heyrnaskemmdir þekktar.
    • Sjóntruflanir, truflanir á bragðskyni o.fl.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

2 lyf me verkun innkirtla endocrine therapy
2. Lyf með verkun á innkirtla(endocrine therapy)
  • a) Hormónar og skyld efni
  • b) And-hormónar og skyld efni

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

lyf me verkun innkirtla
Lyf með verkun á innkirtla
  • Þeir hormónar sem hér um ræðir, eru yfirleitt kynhormónar (östrógen, andrógen, gestagen) og and-hormónar þeirra.
    • Með and-hormónum er í víðustu merkingu átt við lyf eða efni sem draga úr virkni eða hamla myndun hormóna með einum eða öðrum hætti.
  • Kynhormónar og and-hormónar þeirra hafa afmarkað notagildi við krabbameinslækningar.
  • Af öðrum hormónum hafa sykursterar einkum verið notaðir við krabbameinslækningar.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

lyf me verkun innkirtla119
Lyf með verkun á innkirtla
  • Samanburður við frumubælandi lyf:
    • Minni áhrif á heilbrigðar frumur
    • Ekki beinmergsbælandi
    • Mildari meðferð, minni aukaverkanir
    • Verka hægar
    • Ákveðin hormón tengd ákveðnum sjúkdómum.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

a horm nar og skyld efni
a) Hormónar og skyld efni

i) Gónadótrópín RH-lík efni

  • Búserelín (Suprefact® nefúði, stungulyf)
  • Leuprórelín (Eligard® stungulyfsstofn)
  • Góserelín (Zoladex® vefjalyf o.fl.)
  • Triptórelín (Decapeptyl depot®
  • stungulyfsstofn)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i g nad tr p n rh l k efni
i) Gónadótrópín RH-lík efni

Zoladex®(góserelín), vefjalyf

  • Lyf í vef, forðatafla gefin undir húð.
  • Lyf sem stöðvar myndun

testósteróns.

  • Lyfið hefur í fyrstu GnRH áhrif, hvetur myndun FSH og LH og því testósteróns.
    • Við stöðuga notkun verður afnæming á heiladingli og myndun FSH og LH hættir.
    • Byrjað er áður með and-andrógen lyf.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

b and horm nar og skyld efni
b) And-hormónar og skyld efni

i) And-östrógenar

  • Tamoxífen (Tamoxifen Merck NM® töflur)
  • Fulvestrant (Faslodex® stungulyf, lausn) – Nýlegt!

ii) And-andrógenar

  • Flútamíð (Eulexin® töflur)
  • Bíkalútamíð (Casodex® töflur o.fl.)

iii) Hvatahemlar (enzyme inhibitors)

  • Anastrózól (Arimidex® töflur)
  • Letrózól (Femar® töflur)
  • Exemestan (Aromasin® töflur)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

i and str genar
i) And-östrógenar

Tamoxifen Merck NM®(tamoxífen), töflur

  • Hefur and-östrógen áhrif á brjóstvef en verkar eins og östrógen á bein, legslímhúð og blóðfitur.
  • Blokkar östrógenviðtaka.
  • Ábendingar:
    • Læknandi, líknandi og viðbótarmeðferð á brjóstakrabbameini, sérstaklega þegar hormónaviðtakar eru í æxlisvefnum.
    • Oftar gagn hjá konum sem eru komnar í tíðahvörf.
    • Fyrirbyggjandi meðferð hjá konum sem eru með áhættugen fyrir brjóstakrabbameini.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

ii and andr genar
ii) And-andrógenar

Eulexin® (flútamíð), töflur

  • Er and-andrógen lyf.
  • Er í sama flokki og Casodex® (bíkalútamíð)…
  • Kemur í veg fyrir áhrif testósteróns í vefjum (blöðruhálskirtli).
  • Notað við útbreiddu blöðruhálskirtilskrabbameini.
  • Oft notað með Zoladex® (góserelín).
  • Dýr meðferð.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

iii hvatahemlar
iii) Hvatahemlar

Femar®(letrózól), töflur

  • Er hvatahemill (hindrar ensím...)
  • Hemur virkni ensímsins arómatasa sem umbreytir adrenal andrógenum yfir í östrógen.
  • Dregur úr myndun östrógena í vefjum.
  • Er næsta stig hormónameðferðar í brjóstakrabba-meini á eftir tamoxífeni.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

3 n mis rvandi lyf immunostimulants
3. Ónæmisörvandi lyf(immunostimulants)

a)Cýtókínar og lyf til ónæmistemprunar

i) Þættir til örvunar

  • Fílgrastím (Neupogen® stungulyf)
  • Lenógrastím (Granocyte® stungulyfsstofn)
  • Pegfilgrastím (Neulasta® stungulyf) – Nýlegt!

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

3 n mis rvandi lyf
3. Ónæmisörvandi lyf

a)Cýtókínar og lyf til ónæmistemprunar, frh.

ii) Interferón

  • Interferón alfa-2b (IntronA® stungulyfsstofn…)
  • Peginterferón alfa 2b (Pegintron® stungulyfsstofn)
  • Peginterferón alfa 2a (Pegasys® stungulyf)

iii) Aðrir cýtókínar og lyf til ónæmistemprunar

  • BCG bóluefni (OncoTICE® lausn til notkunar í
  • þvagblöðru…)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

4 lyf til n misb lingar
4. Lyf til ónæmisbælingar
  • Sérhæfð lyf til ónæmisbælingar
    • Mýcófenólsýra (CellCept® hylki, töflur o.fl.)
    • Sirolimus (Rapamune® töflur, mixtúra) – Nýlegt!
    • Daklízúmab (Zenapax® innrennslisþykkni) – Nýlegt!
    • Bailiximab (Simulect® stungulyfsstofn) – Nýlegt!
    • Ciklospórín (Sandimmum® innrennslisþ., Sandimmum Neoral® hylki, mixtúra)
    • Tacrolimus (Advagraf® hylki) – Nýtt!
    • Gigtarlyfjum er sleppt...

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

cellcept m c fen ls ra
CellCept®(mýcófenólsýra)

Ábendingar:

  • Lyfið er notað samhliða cíklósporíni og barksterum fyrir-byggjandi gegn bráðri höfnun á ígræðslu hjá sjúklingum sem fá ósamgena nýrna-, hjarta- eða lifrarígræðslu.

Varúð:

  • Sjúklingum er hættara við að fá eitilæxli og aðra illkynja sjúkdóma, einkum í húð.
  • Næmi eykst fyrir sýkingum, þar með töldum tækifæris-sýkingum, lífshættulegum sýkingum og blóðsýkingu.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

nnur rr i
Önnur úrræði
  • Nýrnahettubarksterar eru oft notaðir í krabbameins-lyfjameðferð.
  • Sterar hafa frumueyðandi áhrif á eitilfrumur.
  • Notaðir í hvítblæði af eitilfrumugerð og eitlakrabbameini.
  • Einnig við:
    • Bjúgur vegna æxlis eða meinvarpa.
    • Verkir, sérstaklega í beinum eða vegna þrýstings á taugar
    • Kalkblæði (hypercalcemia)
    • Ógleði vegna krabbameinslyfja.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

vaxtar ttir csf
Vaxtarþættir (CSF)
  • CSF = Colony Stimulating Factors
  • Samheiti yfir efni í sermi sem eru nauðsynleg til vaxtar og þroska blóðmyndandi frumna.
  • Eru próteinsykrungar (glýkóprótein) þar sem próteinið er virki þátturinn.
  • Sem lyf framleidd með genatækni í bakteríum.
  • Verkun vaxtarþátta
    • Virka á framleiðslu blóðfrumna.
  • Virkni byggist á sérhæfðum viðtökum sem eru á yfir-borði frumnanna.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

5 upps luhemjandi lyf
5. Uppsöluhemjandi lyf

Lyf við uppköstum og lyf við ógleði (antinausea)

a) Serótónín 5-HT3-viðtaka blokkar

  • Ondansetrón (Zofran®stungulyf, töflur)
  • Granisetrón (Kytril®stungulyf, töflur)
  • Trópísetrón (Navoban®hylki, stungulyf)

b) Önnur lyf við uppköstum

  • Skópólamín (Scopoderm®forðaplástur)
  • Aprepitant (Emend® hylki) – Nýlegt!

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

zofran ondansetr n
Zofran®(ondansetrón)
  • Lyfið er öflugur, mjög sértækur 5HT3 viðtaka-blokki.
  • Krabbameinslyfjameðferð og geislameðferð geta valdið losun 5HT í smágirni, en það örvar viðbragð sem veldur uppköstum. Lyfið hindrar örvun þessa viðbragðs...

Ábendingar:

  • Lyfið er ætlað til meðferðar á ógleði og uppköstum af völdum frumu-drepandi krabbameinslyfja og geislameðferðar.
  • Lyfið er einnig ætlað til varnar ógleði og uppköstum eftir skurðaðgerðir.

Aukaverkanir:

  • Höfuðverkur, hitatilfinning í höfði og hiksti. Hægðatregða.
  • Sjaldgæfar: Ofnæmisviðbrögð, extrapýramídal viðbrögð, krampar o.fl.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir

emend aprepitant
Emend®(aprepitant)

Ábendingar:

  • Hindrun á bráðri og síðbúinni ógleði og uppköstum er fylgja meðferð með krabbameinslyfjum af cisplatín stofni, sem valda afar mikilli ógleði.
  • Fyrirbygging ógleði og uppkasta er fylgja meðferð með krabbameins-lyfjum sem valda miðlungs mikilli ógleði

Skammtar og lyfjagjöf:

  • Lyfið er gefið í 3 daga sem hluti meðferðar sem felur í sér barkstera og 5-HT3 viðtakahemil.
  • Ráðlagður skammtur er 125 mg p.o. á 1. degi og 80 mg á 2. og 3. degi.

© Bryndís Þóra Þórsdóttir