Slenskar b kmenntir til 1550 mi ld r mur og heims deila bls 103 111
Download
1 / 23

- PowerPoint PPT Presentation


  • 170 Views
  • Uploaded on

Íslenskar bókmenntir til 1550 Miðöld: Rímur og heimsádeila Bls. 103-111. Framhaldsskólinn á Húsavík Ísl 303 Herdís Þ. Sigurðardóttir. Rímur – efni og einkenni. Rímur eru frásagnarkvæði . Þeim er skipt upp í þætti sem hver um sig er nefndur ríma: 1., 2., 3. ríma o.s.frv.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about '' - damisi


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
Slenskar b kmenntir til 1550 mi ld r mur og heims deila bls 103 111

Íslenskar bókmenntir til 1550Miðöld: Rímur og heimsádeilaBls. 103-111

Framhaldsskólinn á Húsavík

Ísl 303

Herdís Þ. Sigurðardóttir


R mur efni og einkenni
Rímur – efni og einkenni

  • Rímur eru frásagnarkvæði.

  • Þeim er skipt upp í þætti sem hver um sig er nefndur ríma: 1., 2., 3. ríma o.s.frv.

  • Kvæðið er svo allt nefnt rímnaflokkur eða aðeins rímur.

    • Elstu rímunum er þó ekki skipt upp í flokka.


R mur efni og einkenni1
Rímur – efni og einkenni

  • Rímnaefnið er sjaldan frumsköpun skáldsins heldur snýr það sögu í bundið mál.

  • Upphaflega sóttu skáldin rímnaefni í sannfræðilegarsögur og fornaldarsögur.

    • Ólafs ríma Haraldssonar í Flateyjarbók er elsta varðveitta ríman.

  • Síðar fara skáldin að leggja út af riddarasögum og ævintýrum.

  • Sjaldan voru rímur ortar út af Íslendingasögum.


R mur efni og einkenni2
Rímur – efni og einkenni

  • Merkilegt einkenni rímna eru mansöngvar:

    • Stutt ljóð sem höfð voru á undan rímunum sjálfum (þó ekki alltaf í elstu rímunum).

    • Fyrst í stað voru þeir aðeins fyrir rímnaflokknum öllum, síðar fyrir hverri rímu.

    • Efni þessara ljóða var ótengt sjálfu rímnaefninu.

    • Mansöngur merkir ástarljóð og tíðkaðist löngu fyrir daga rímna.

    • Ekki er vitað hvernig á því stóð að mansöngvar urðu fylgifiskar rímna (þó e.t.v. áhrif frá dönsum).


R mur efni og einkenni3
Rímur – efni og einkenni

  • Rímnamansöngvarnir fjölluðu yfirleitt um ástir – eða ástarraunir.

  • Þar gætir áhrifa frá evrópskum miðaldakveðskap um ástir.

  • Efni mansöngva er þó stundum annað:

    • Heilsuleysi skáldsins

    • Illt veðurfar

    • Spilling tíðarandans

    • Siðalærdómur af frásagnarefni rímnanna

    • Vankunnátta skáldsins í Eddu og getuleysi til að yrkja. Þess jafnvel beðið í auðmýkt að náunginn lagfæri kveðskapinn og bæti (spurning hvort alvara fylgdi þessu!)


R mur uppruni
Rímur – uppruni

  • Nafnorðið ríma og sögnin að ríma eru tökuorð í íslensku.

  • Þessi orð koma fyrst fyrir á 14. öld.

  • Sögnin merkir „að yrkja með rími“ í lok vísuorðs.

  • Slíkt þekktist þó hér á landi fyrir daga rímna (sbr. runhendan hátt og dansa).

  • Flateyjarbók (talin rituð seint á 14. öld) er elsta handrit sem rímur finnast á.

  • Fræðimenn hafa þó talið að rímnagerð hefjist á fyrstu áratugum 14. aldar.


R mur uppruni1
Rímur – uppruni

  • Rímur eru taldar runnar undan rótum tveggja kveðskapargreina:

    • Dróttkvæða (helgikvæða)

    • Dansa

  • Dróttkvæðu helgikvæðin stóðu með nokkrum blóma um það leyti sem rímur koma fram. Þaðan virðast rímurnar hafa þegið skáldamálið (heitin og kenningarnar) auk fastmótaðrar stuðlasetningar og atkvæðaskipanar.

  • Léttleiki rímnaformsins og endarím bendir aftur á móti til danskvæða. Talið er að í öndverðu hafi rímurnar verið sungnar fyrir dansi enda er bragarhátturinn lagaður til söngs.


R mur bragarh ttir
Rímur – bragarhættir

  • Form rímna var í upphafi einfalt.

    • Í hinni elstu varðveittu rímu, Ólafs rímu Haraldssonar, eru vísur ferskeyttar (þ.e. fjórar ljóðlínur).

    • Atkvæðafjöldi er í föstum skorðum.

    • Ljóðstafasetning er þannig að stuðlar eru tveir hvor í sínu risi og höfuðstafur í fremsta risi sinnar línu.

    • Endarímið er víxlrím.


R mur bragarh ttir1
Rímur - bragarhættir

Úr Ólafs rímu Haraldssonar

Drottni færði öðlingr önd, a

ýtum líkam seldi. B

Nú er hann guðs á hægri hönd a

himins í æðsta veldi. B

Réttir tvíliðir alls staðar nema í 3. og 4. vísuorði þar sem þríliður er fremst.


R mur bragarh ttir2
Rímur – bragarhættir

  • Í tímans rás urðu til mörg afbrigði af rímnaháttum.

  • Varð það oft með þeim hætti að skáldin bættu rími í kveðskapinn þannig að hann varð stöðugt dýrari (með fleiri rímatkvæðum).

  • Formið varð þyngra með þessu lagi og mörgum veittist erfitt að sníða hugsun sinni svo þröngan stakk.


R mur bragarh ttir3
Rímur – bragarhættir

  • Venja er að skipta rímnaháttum í 3 ættir:

    • Ferskeytluætt

    • Stafhenduætt

    • Braghenduætt

  • Af hverri ætt verða svo til mörg tilbrigði.


R mur bragarh ttir4
Rímur - bragarhættir

Dæmi um ferskeytluætt

Ferskeytlan er Frónbúans afyrsta barnaglingur, B

en verður seinna í höndum hans a

hvöss sem byssustingur B

(Andrés Björnsson)

Ójöfnu línurnar (1. og 3.) eru einu atkvæði lengri en þær jöfnu. Rímið er abab en getur líka verið abcb.


R mur bragarh ttir5
Rímur - bragarhættir

Dæmi um stafhenduætt

Vandasamt er sjómanns fag asigla og stýra nótt og dag. aÞeir sem stjórna þjóðarhag. a

þekkja varla áralag. A

(Örn Arnarson. Úr Odds rímum sterka)

Allar ljóðlínur eru jafnlangar. Endarímið er aaaa en slíkt afbrigði nefnist samhenda. Sé endarímið aabb er um að ræða einfalda stafhendu.


R mur bragarh ttir6
Rímur - bragarhættir

Dæmi um braghenduætt

Margur er sá er dansar dátt um dimmar nætur. a

Daginn eftir dapur grætur a

og dregst með ólund seint á fætur a

(Þura í Garði)

Ljóðlínur hér eru aðeins þrjár (geta verið tvær; afhending). Fyrsta línan hefur sér ljóðstafi, hinar tvær stuðla á venjubundinn hátt. Endarím: aaa. Sé það abb nefnist það baksneydd braghenda.


R mur ferill
Rímur - ferill

  • Rímur voru fyrst og fremst ortar til að skemmta mönnum.

  • Engin kveðskapargrein hefur náð öðrum eins vinsældum og rímur hér á landi.

  • Rímur voru í hávegum hafðar allt fram á 20. öld eða um fimm alda skeið!


R mur ferill1
Rímur - ferill

  • Ástæður fyrir vinsældum rímna:

    • Rímurnar fluttu sagnaskemmtun sem var dægrastytting er alltaf hefur fallið í góðan jarðveg hér á landi.

    • Menn af öllum stéttum fengust við rímnagerð; bæði lærðir og leikir.

    • Rímnahættir voru snemma notaðir við gerð lausavísna.


R mur ferill2
Rímur - ferill

  • Rímurnar áttu þó oft undir högg að sækja.

    • Eftir að lúterstrú var tekin upp vildi Guðbrandur biskup Þorláksson koma rímunum fyrir kattarnef þar sem hann taldi þær draga hug manna frá kristilegum efnum.

    • Heittrúarsinnar (píetistar) gerðu aðra hríð að rímunum á 18. öld á sömu forsendum.

    • Þessar tilraunir til að útrýma rímunum báru þó ekki árangur.


R mur ferill3
Rímur - ferill

  • Á 18. og 19. öld sóttust menn að rímum á fagurfræðilegum forsendum:

    • Magnús Stephensen konferensráð

    • Jónas Hallgrímsson

  • Enn reyndust rímurnar þó ódrepandi.

  • Vinsældir rímnanna fóru loks minnkandi með breyttum tíðaranda og bókmenntasmekk.

  • Einnig hættu þær að gegna hlutverki sem sagnaskemmtun. Farið var að semja sögur í óbundnu máli sem alþýða manna kaus fremur.


R mur einstakir h fundar
Rímur – einstakir höfundar

  • Nöfn hinna elstu rímnaskálda eru gleymd.

  • Tvö rímnaskáld sem uppi voru fyrir siðaskipti:

    • Einar Gilsson lögmaður orti Ólafsrímu Haraldssonar á 14. öld. Fjallar um fall Ólafs helga og dýrð hans. Skiptist ekki í flokka.

    • Svartur Þórðarson orti Skíðarímu á 15. öld. Skopkvæði um förumann sem berst í draumi til Valhallar og á þar samskipti við goðin.


R mur gildi
Rímur - gildi

  • Margir ortu rímur en fáir teljast verulegir listamenn. Margt gefur þó rímunum gildi:

    • Þær fluttu þjóðinni söguefni í þeim búningi sem hún hafði mætur á.

    • Þær varðveittu söguefni frá glötun.

    • Þær veittu hverjum hagyrðingi tækifæri til að iðka braglist.

    • Þær varðveittu skáldamálið forna og héldu tungunni auðugri og taminni við braglist.

    • Þær hafa því átt ríkan þátt í því að viðhalda samhengi íslenskra bókmennta sem góðu heilli er enn órofið.


Heims deila sk ld sveinn
Heimsádeila – Skáld-Sveinn

  • Skáld-Sveinn er talinn höfundur Heimsósóma í eftirriti Árna Magnússonar af 16. aldar handriti.

  • Ekkert er vitað um Skáld-Svein nema að hann virðist haf verið uppi á síðari hluta 15. aldar og e.t.v. lifað fram á þá 16.


Heims deila sk ld sveinn1
Heimsádeila – Skáld-Sveinn

  • Heimsósómi fjallar um yfirgang og lögleysur höfðingja við sýkna bændur og lítilmagna og mun skáldið hafa í huga dæmi úr samtíð sinni.

  • Sakir tilþrifa skáldsins og andagiftar verður að telja Heimsósóma stórbrotnasta kvæðið frá miðöld.

  • Heimsósómi telst upphafskvæði þess heimsádeilukveðskapar sem blómgaðist á Íslandi á miðöld.


Heims deila sk ld sveinn2
Heimsádeila – Skáld-Sveinn

  • Dæmi um annan heimsádeilukveðskap er:

    • Aldasöngur Bjarna Jónssonar skálda

    • Aldarháttur Hallgríms Péturssonar

    • Helstu kvæði austfirsku skáldanna, s.s. Einars Sigurðssonarog Bjarna Gissurarsonar

    • Kvæði Eggerts Ólafssonar.

  • Í upphafi er deilt á óhóf og ofsa í íslensku samfélagi en þegar kemur fram yfir siðaskipti fer kveðskapurinn að snúast um erlenda kúgun, deyfð og doða.