hva er svefn n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Hvað er svefn? PowerPoint Presentation
Download Presentation
Hvað er svefn?

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 60

Hvað er svefn? - PowerPoint PPT Presentation


  • 585 Views
  • Uploaded on

Hvað er svefn?. Bryndís Benediktsdóttir Læknir, dósent læknadeild, H.Í. Hvað er svefn. Svefn einkennist af minnkaðri meðvitund og seinkuðum viðbrögðum við umhverfi en getur rofnað á augnabliki við ytra áreiti.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'Hvað er svefn?' - ull


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
hva er svefn

Hvað er svefn?

Bryndís Benediktsdóttir

Læknir, dósent læknadeild, H.Í.

hva er svefn1
Hvað er svefn
  • Svefn einkennist af minnkaðri meðvitund og seinkuðum viðbrögðum við umhverfi en getur rofnað á augnabliki við ytra áreiti.
  • Hann er frábrugðin meðvitundarleysi að því leiti að hann kemur tímabundið, er eðlilegt fyrirbæri og auðvelt að ná fullri meðvitund samstundis.
svefnranns kn polysomnography
Svefnrannsókn(polysomnography)
  • Heilalínurit (EEG)
  • Augnhreyfingar (EOG)
  • Vöðvaspenna (EMG)
  • Hjartalínurit (EKG)
  • Hreyfingar
  • Loftflæði um munn og nef
  • Súrefnismettun í blóði (SO2)
slide5

Heilarit (EEG)

  • Vaka
  • REM
  • 1. stig
  • 2. stig
  • 3. stig
  • 4. stig
heilal nurit og svefnstig
Heilalínurit og svefnstig

Heilalínurit

Hypnogram

Vaka

Stig 1

Stig 2

Stig 3

Stig 4

e lilegur svefn
Eðlilegur svefn
  • Hvíldarsvefn (n-REM)

Stig 1: Grunnur svefn. Stendur stutt

Stig 2: 40-70% af svefntíma

Stig 3 og 4 : 20% af svefntíma. Djúpsvefn

  • Draumsvefn (REM):

20-25% af svefntíma. Einkennist af hröðum augnhreyfingum sem koma og fara. Vöðvakippum. Meiri óreglu í öndun og hjartslætti og hitatemprun.

svefnt mi breytist me aldrinum
Svefntími breytist með aldrinum
  • Meðal svefnþörf fólks eftir tvítugt eru 7-8 klst. á sólarhring
  • Gamalt fólk virðist þurfa jafn langan svefntíma og yngra fólk, en hæfileikinn til að sofa versnar með aldrinum.
hvers vegna urfum vi a sofa
Hvers vegna þurfum við að sofa?
  • Ekki vitað að fullu
  • Draumsvefn (REM svefn) tengist minni
  • Hvíldarsvefn (non-REM svefn) tengist endurnýjun og viðhaldi
stj rnun svefns og v ku
Meginboðefni:

vaka

catecholamine

acetylcholine

histamine, glutamate o.fl.

NREM-svefn

5-HT

adenosine, GABA

REM-svefn

acetylcholin

glutamate

Kjarnar í heilastofni

raphe nucleus (5-HT)

locus coeruleus (Nor)

Ýmsir heilastrúktúrar

dreif (reticular formation)

post. hypothalamus-subthalamus

framheili (basal)

Stjórnun svefns og vöku
l fklukkan circa dian clock
Lífklukkan (circadian clock)
  • Lífklukkan á aðsetur í SCN(suprachiasmatic nucleus)í undirstúku heila(hypothalamus) allra spendýra.
  • SCN-frumur m/taktbundna virkni (gangráðssveiflu).
  • Sveiflan er mislöng eftir tegundum (23-26 klst.) og er genaákvörðuð.
  • Þessi innbyggða sveiflulengd getur þó sýnt frávik meðal einstaklinga sömu tegundar.
slide16

Melatonin - hormón myrkursins!

  • *Seytt út í blóð og heila- og mænuvökva.
  • *Tengist viðtökum víða
  • (SCN, undirstúku heila, heiladingull, sjóna, augans,
  • æðum o.fl.).
  • *Áhrif á boðkerfi frumunnar
  • (cAMP/calmodulinkerfi).
    • fínstilling/samhæfing lífklukkunnar í SCN
    • þroskun æxlunarfæra, fengitími 0.fl.
hva r ur svefni
Hvað ræður svefni?
  • Sofnun er ekki bara háð viljanum
  • Auðveldast er að sofna ef syfja er í hámarki og í takt við dægursveifluna
slide19

S=syfja

C=dægursveifla

svefnleysi er algengt einkenni
Svefnleysi er algengt einkenni
  • Talið er að um fimmtungur allra íbúa á vesturlöndum fái svefntruflanir einhverntíman á ævinni.
  • Lang oftast eru þessar svefntruflanir vægar og ganga yfir án sérstakrar meðferðar
  • Stundum geta þær orðið langvinnar og sett svip sitt á allt lífið.
slide21

Svefntruflanir

Svefnvenjur

Svefnsjúkdómar

Líkamleg heilsa

Svefnlæti

Félagslegar aðstæður

Dægurvilla

Andleg líðan

Lyf

Vímuefni

l kamlegir sj kd mar geta trufla svefn hraustir sofa vel en veikir illa
Taka góða sögu

Skoða líkamlega

Rannsóknir?

Meðhöndla undirliggjandi orsök

Verkir

Breytingaskeið

Andþyngsli

Næturþvaglát

Bakflæði

Anemia

Skert nýrnastarfsemi

Skjaldkirtilsjúkdómar

Flogaveiki

Parkinsonsjúkdómur o.fl

Líkamlegir sjúkdómar getað truflað svefnHraustir sofa vel, en veikir illa.
lyf geta haft hrif svefn b i vi verkun og fr hvarf
Lyf geta haft áhrif á svefn bæði við verkun og fráhvarf
  • Svefn og kvíðastillandi lyf, ekki síst þegar notkun þeirra er hætt: benzodiazepin, barbituröt o.fl.
  • Þunglyndislyf: SSRI lyf, MAO-inhibitorar
  • Háþrýstingslyf: eldri gerðir betablokkera, diuretica
  • Örvandi lyf: amfetamín og skyld lyf, efedrine, theophyllamin
  • Sterk verkjalyf: morphine, codeine
  • Hormonar: sterar, kynhormon
  • Parkinsonlyf, flogaveikilyf, bólgueyðandi lyf o.fl.
svefntruflanir eru algengt einkenni ge sj kd ma
Kanna vel

andlega líðan

og fyrri sögu.

Meðhöndla undirliggjandi sjúkdóm ef hægt er.

Kvíði

Þunglyndi

Psykosur

Heilabilun

Vímuefnaneysla

Svefntruflanir eru algengt einkenni geðsjúkdóma
fengi og svefn
Stutt neysla

Styttir sofnunartíma og eykur djúpsvefn fyrri part nætur. REM svefn minnkar

Seinnipart nætur eykst REM svefn og uppvaknanir verða tíðari

Lengri neysla

REM svefn lengist og getur farið yfir eðlileg mörk

Djúpsvefn styttist

Áfengi og svefn
kaffineysla og svefn muna a spyrja um kaffineyslu
Kaffi er mikið notað örvandi efni. Fólk er mismunandi næmt fyrir áhrifum kaffis

Helmingunartími 8-14 klst

Lengir sofnunartíma

Styttir heildar svefntíma

Fjölgar uppvöknunum

Þunnt kaffi 100mg/bolla

Sterkt kaffi

200 mg/bolla

Te, coke

50-75 mg/glas

Súkkulaði 8 mg/bolla

Kaffineysla og svefnMuna að spyrja um kaffineyslu!
nikot n og svefn
Nikotín verkar örvandi. Mest áhrif við upphaf reykinga og hjá þeim reykja öðru hvoru

Svefntruflanir algengar hjá fólki sem er að hætta að reykja

Erfitt að sofna

Óvær svefn

Nikotín og svefn
cannabis og svefn
Dagsyfja og ofsvefn er eru einkenni cannabis neytenda

Hafa í huga hjá þreyttum syfjuðum unglingum

Aukning á djúpsvefni

Minnkaður REM svefn

Við fráhvarf svefntruflanir svipað og við alkóhólfráhvarf

Cannabis og svefn
amfetam n og svefn
Örvandi efni

Styttri svefn

REM-svefn styttist

REM-latensa lengist

Fráhvarfseinkenni fyrstu 7-10 dagana eru syfja og lengri svefntími

Svefnleysi getur gert vart við sig tveimur vikum eftir að neyslu er hætt

Amfetamín og svefn
svefnsj kd mar
Eru flestir sjaldgæfir nema kæfisvefn

Aðaleinkenni flestra er mikil dagsyfja

Greining krefst svefnrannsóknar

Kæfisvefn

Fótakippir (Periodic limb movement, PLM)

Drómasýki (Narcolepsia)

REM behavior disorder

Svefnsjúkdómar
skilegt svefnlyf
Æskilegt svefnlyf
  • Á að stytta sofnunartíma
  • Fækka uppvöknunum
  • Lengja heildarsvefntíma
  • Ekki að hafa áhrif daginn eftir
  • Hafa sem minnst áhrif á uppbyggingu svefns og hlutfall svefnstiga
  • Vera án hættulegra aukaverkana
  • Ekki leiða til ávana
svefnlyf
Svefnlyf
  • Svefnlyf geta verið mjög gagnleg, einkum við að rjúfa vítahring svefnleysis.
  • Langvarandi notkun er oftast gagnlaus og getur verið skaðleg.
  • Svefnlyf eru varasöm fyrir eldra fólk

(Glass J. et al BMJ 2005;1169-73)

  • Erfitt getur verið að hætta við svefnlyf
almennar reglur var andi svefnlyfjame fer
Almennar reglur varðandi svefnlyfjameðferð
  • Ráðleggja sjúklingi að taka lyfin eftir þörfum í minnsta virka skammti og sem stystan tíma samfellt
  • Eldra fólk (<65 ára) þarf helmingi minni skammt
  • Hafa í huga önnur lyf sem sjúklingur er að taka samtímis og aukaverkanir svefnlyfja
lyfjaflokkar sem eru notu sem svefnlyf
Lyfjaflokkar sem eru notuð sem svefnlyf
  • Bensódíazepín og skyld lyf
  • Þunglyndislyf
  • Sefjandi lyf
  • Ofnæmislyf
  • ofl
bens d azep n
Bensódíazepín

Mikið notuð sem svefnlyf.

  • Stytta sofnunartíma
  • Fækkar uppvöknunum
  • Heildarsvefntími tími lengist
  • Hlutfall REM-svefns og djúpsvefns minnkar
verkunarm ti bens d azep na
Verkunarmáti bensódíazepína
  • Absorberas flest vel og fljótt vel við oral gjöf
  • Bindast plasma-proteinum í blóði
  • Fituleysanleg og geta safnast fyrir í fituvef
  • Skiljast út í þvagi sem glucuronide
  • Verkunarlengd mislöng. Stuttverkandi eru þau sem metaboliserast með því að bindast beint við glucuronide. Þau sem eru langvirk brotna niður í aktiva metabolita með löngum helmingunartíma (nordazepam)
verkunarm ti bens d azep na1
Verkunarmáti bensódíazepína
  • Bindast GABA (gamma-amínóbutyric sýru) viðtökum í miðtaugakerfi
  • Bindast viðtaka í GABA-receptor-komplex (á öðrum stað en GABA sjálft) og stuðla að opnun Cl-gangna
  • Bensodíazepín þurfa GABA til að verka, en barbituröt í stærri skömmtum geta verkað sem agonistar án milligöngu GABA. Það skýrir hvers vegna bensodíazepín eru mikið öruggari lyf
kostir ess a nota bens d azep n
Kostir þess að notabensódíazepín
  • Góð svefnlyf
  • Fáar hættulegar aukaverkanir
  • Lítil hætta á alvarlegum eitrunum
  • Sjúklingar upplifa áhrif þeirra sem þægileg
kostir bens d azep na
Ókostir bensódíazepína
  • Ávanahætta
  • Sljóvgandi áhrif
  • Truflun á samhæfingu hugar og handar
  • Truflun á jafnvægisskyni
  • Óæskileg vöðvaslökun
  • Minnistruflanir
  • Rugl
bens d azep n1
Bensódíazepín
  • Ávanahætta meiri af stuttverkandi lyfjum
  • Dagsyfja, sljóleiki og fallhætta meiri af langverkandi lyfjum
  • Minnistruflanir af stuttverkandi lyfjum
egar notkun bens d azep na er h tt
Þegar notkun bensódíazepína er hætt
  • Talsverð ávanahætta er af notkun bensódíazepína
  • Fráhvarfseinkenni eru verri og vara lengur því stærri skammt sjúklingur hefur verið á og því lengur sem hann hefur tekið lyfið.
  • Fráhvarfseinkenni lýsa sér í kvíða óróleika sem getur varað fleiri vikur eftir að sjúklingur hættir á lyfjunum. Svefnleysi og martröðum.
zopiclonum zolpidem
Zopiclonum, Zolpidem

Kjörlyf við algengustu svefntruflunum ásamt bensódíazepínum

Hafa í huga að reynsla og rannsóknir á þessum lyfjum eru ekki eins miklar og af bensódíazepínum

zopiclonum zolpidem imovane stillnoct
Zopiclonum, Zolpidem(Imovane, Stillnoct)
  • Verka á GABA-viðtæki í heila og auka virkni GABA boðefna líkt og bensódíazepín.
  • Stytta sofnunartíma, fækka uppvöknunum, lengja svefntíma.
  • Áhrif á REM og djúpsvefn minni en bensódíazepína.
  • Verka fljótt, stuttur helmingunartími(4-6 klst)
  • Lítil fráhvarfseinkenni (?)
antihistaminica
Antihistaminica
  • Nýrri gerðir fara ekki yfir blood-brain barrier og hafa ekki sederandi áhrif og hennta því ekki sem svefnlyf
  • Eldri gerðir sem fara yfir blood-brain barrier valda sedation og syfju. Hafa stundum öfug áhrif á börn.
  • Hafa mikið verið notuð sem svefnlyf, en rannsóknir á áhrifum þeirra á svefn eru fáar og sýna að svefntími lengist, en mest léttur svefn stig 2. Í stærri skömmtum minnka þau REM svefn.
  • Flest þessara lyfja eru lengi að byrja að verka

(2 klst) og verkun langdregin (t1/2=8-24 klst).

  • Dagsyfja algeng aukaverkun
antihistaminica1
Antihistaminica

Kostir:

Eru kjörsvefnlyf fyrir fíkla

Ekki ávanhætta

Vöðvaslakandi áhrif eru lítil

Ókostir:

Hætta á áhrifum daginn eftir

Þolmyndun

Anticholinerg verkun

Pirringur í fótum hjá eldra fólki

d mi um hvar eldri ger ir antihistaminica er a finna
Dæmi um hvar eldri gerðir antihistaminica er að finna
  • Phenergan er prómetazin
  • Atarax er hydroxyzinum
  • Tavegyl er clemastínum
  • Benylan hóstamixtúra (2,8 mg/ml)
  • Pectólín hóstamixtúra (3,0 mg/ml)
  • Koffinátín sjóveikitöflur (50 mg/töflu)
neuroleptica
Neuroleptica
  • Neuroleptica bæta svefn um leið og þessi lyf bæta undirliggjandi psycotiskt ástand
  • Kjörlyf ef svefntruflun orsakast af psykotisku ástandi
neuroleptica1
Neuroleptica

Má skipta í fjóra flokka

  • Fentiazid (Nozinan, Largactil, Prozil)
  • Thioxanten (Truxal, Cisordinol)
  • Butyrofenon (Haldol, Orap)
  • Önnur neuroleptica (Risperdal)
neuroleptica2
Neuroleptica
  • Áhrif þessara lyfja á svefn tengist sederandi verkun þeirra.
  • Sú verkun byggist á blokkun á alfa-adrenergum receptorum og evt histamin receptorum í miðtaugakerfi
neuroleptica3
Neuroleptica
  • Fentiazid derivöt og thioxanten derivöt hafa aðlega verið notuð sem svefnlyf.
  • Þau eru lengi að byrja að verka. Hámarksþéttni í blóði 2-4 klst eftir per os töku
  • Þau hafa langan helmingunartíma

(amk 20-24 klst) og valda oft dagsyfju

neuroleptica4
Neuroleptica

Sederandi lyf úr þessum flokki:

Lengja svefntíma

Fækka uppvöknunum

Geta lengt djúpsvefn og stytt REM svefn

Áhrif annarra neuroleptica á svefn eru minni og þau geta jafnvel valdið svefntruflum.

neuroleptica5
Neuroleptica

Kostir:

  • Ekki ávanhætta

Ókostir:

  • Áhrif daginn eftir
  • Margar, jafnvel hættulega aukaverkanir

( extrapyramidal, kardiovaskulerar, andkoliergar, tardiv dyskinesia, akatsi, akut dystonia, subkliniskt extrapyramidal syndrome, central andkolinerg syndrome o.fl.)

antidepressiva
Antidepressiva

Bæta svefn um leið og þau bæta þunglyndi.

Kjörlyf ef undirliggjandi orsök svefnleysis er þunglyndi

antidepressiva1
Antidepressiva
  • Tricyclisk antidepressiva

(t.d.amilín, anafranil, Surmontil)

  • Lyf sem hindra endurupptöku á serótónin (t.d.Fontex, Seroxat, Zoloft, Cipramil)
  • MAO-inhibitorar

(t.d.Aurorix)

  • Fjórhringlaga antidepressiva

(t.d.Depsín, Míasín, Tolvon)

antidepressiva2
Antidepressiva
  • Tricyklisk og fjórhringlaga antidepressiva eru notuð sem svefnlyf
  • SSRI og MAO-inhibitorar fjölga uppvöknunum og valda oft svefntruflunum
antidepressiva3
Antidepressiva
  • Seinnka og minnka hlutfall REM svefns
  • Djúpsvefn getur aukist með tricycliskum lyfjunum en minnkar eða helst óbreyttur með SSRI og MAO-inhibitorum
  • Fáar rannsóknir eru til á áhrifum fjórhringlaga lyfjanna á svefn, þó eru þau talsvert notuð sem slík.
antidepressiva4
Antidepressiva
  • Sederandi lyfin hafa mörg langan helmingunartíma og dagsyfja er algeng aukaverkun
  • Margar aukaverkanir af sederandi lyfjunum og sumar hættulegar (andcholiergar, extrapyramidal, psykiskar, vegetativar og kardiovasculerar o.fl.)
kloralhydrat mechloral
Kloralhydrat(Mechloral)

Gamalt svefnlyf

Kostir:

  • Verkar fljótt
  • Lítil áhrif daginn eftir
  • Lítil áhrif á svefnmunstur (ath þó lítið rannsakað)

Ókostir:

  • Stutt í hættulegar aukaverkanir
  • Bara nothæft á inniliggjandi sjúklinga
  • Milliverkanir á mörg önnur lyf
klometiazol heminervin
Klometiazol(Heminervin)

Kostir:

  • Góð svefnlyfja og krampastillandi verkun
  • Lítil áhrif daginn eftir, má jafnvel taka eftir miðnætti
  • Lítil vöðvaslakandi áhrif

Ókostir:

  • Stutt í hættulegar aukaverkanir (dá, bælingu á öndun, hjarta og æðakerfi svipað og við barbituröt, o.fl.)
  • Bara nothæft á inniliggjandi sjúklinga