slide1 n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
14. Kafli Meltingarkerfið og næring PowerPoint Presentation
Download Presentation
14. Kafli Meltingarkerfið og næring

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 198

14. Kafli Meltingarkerfið og næring - PowerPoint PPT Presentation


  • 849 Views
  • Uploaded on

14. Kafli Meltingarkerfið og næring. Melting fæðu gerist í meltingarvegi sem byrjar á munni og endar á endaþarmi

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about '14. Kafli Meltingarkerfið og næring' - thiery


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
slide1
14. Kafli

Meltingarkerfið og næring

slide2
Melting fæðu gerist í meltingarvegi sem byrjar á munni og endar á endaþarmi
  • Í meltingarvegi er fæða brotin niður í smærri einingar (sameindir) sem komast í gegnum frumuhimnur, næringarefni tekin upp og ómeltanlegum úrgangi skilað út úr líkamanum
slide3
Melting = sundrun fæðunnar á það form að hægt sé að taka hana upp í gegnum frumuhimnur
  • Melting skiptist í tvo meginþætti sem gerast samtímis,

1.Mölun – með tönnum og vöðvakrafti sem byrjar í munni og heldur áfram í maga=>minni fæðueiningar sem auðveldar efnameltingu

slide4
2. Efnamelting – ákv. hlutar meltingarfæra mynda meltingarensím sem hvata vatnsrof,,stór”-sameinda fæðu (t.d. fjölliða).

Við það myndast smærri sameindir sem eru teknar upp

Meltingarensím eru sérhæfð þ.e. hvata aðeins vatnsrof ákveðinna sameinda

slide5

Geta rekið leið fæðu um meltingarveg og þekkja hvaða kirtlar tengjast meltingarvegi og hvar og hver þáttur þeirra er í meltingu.

  • Ath. vel allar töflur og myndir - geta merkt hvað er hvað inn á allar myndir

Þekkja heiti meltingarensíma, hvar þau myndast og hvert hvarfefni og myndefni þeirra er

slide7

kok

munnhol

tunga

magi

briskirtill

Rás frá briskirtli

smáþarmar

fallristill

Sveigristill / bugaristill

endaþarmur

slide8
Munnur
  • Afmarkast af vörum og kinnum
  • Á rauða hluta vara er keratínlagið þunnt þannig að blóð sést í gegn
  • Skynnemar sem kallast bragðlaukar eru í munnholi aðallega á tungu (sjá nánar síðar)
  • Bragðlaukar virkjast af fæðu og senda boð eftir heilataug til heilans
slide9

Bragðop

Bragðlaukar

Eru í munnholi, aðallega á tungu

Bragðlaukur

grunnfruma

þekjustoðfruma

bragðskynfruma

Bandvefur

slide11
Slímhimna undir tungu tengir hana við botn munnhols
  • ,,Þak” munnhols aðskilur munn frá nefholi og skiptist í harðgóm að framan sem í eru nokkur bein og gómfyllu að aftan sem er úr vöðva.
  • Gómfyllan endar í úf
slide12
2 hálskirtlar eru í koki aftast í munnholi og nefkirtlar í nefholi eru hlutar varnarkerfis lík.
  • Eru ekki úr kirtilvef heldur úr eitilvef
  • Sýking í kirtlunum getur borist í miðeyra
slide13
Munnvatn berst í munnhol frá 3 pörum munnvatnskirtla.

Vangakirtlar – stærstir, framan og neðan

við eyru

Kjálkabarðskirtlar – undir kjálka

Tungudalskirtlar – undir tungu

13

slide14
Munnvatn
  • Er vatnskennt með ensíminu munnvatnsamylasasem hvatar (= vatnsrof) sundrun mjölva í maltósa
  • Er slímkennt – slímsykrur(mucoprotin) í munnvatni mýkjafæðu og gera hana hála

=> auðveldara að kyngja

  • Einnig eru í munnvatni sölt,bakteríudrepandi efni (lysozyme) og fl
slide15
Tennur
  • Mala fæðu
  • 20 litlar barnatennur sem er skipt út fyrir 32 fullorðinstennur
  • Þriðja jaxlaparið = endajaxlar (vísdómstennur) koma oft ekki upp
  • Sérhver tönn skiptist í 2 meginhluta þ.e. tannkrúnu og rót
slide16

harðgómur

gómfylla

úfur

hálskirtill

jaxlar

framjaxlar

augntennur

framtennur

slide17
Utan um krúnuna er glerungur úr kalsíumefnasambandi
  • Þar fyrir innan er tannbeinog innst er tannkvika með taugum og blóðæðum - liggur í rótargöngum í rót
  • Utan um tannkviku í rót er tannlím
  • Tannhimnaliggur að rót í tannholi (á kjálkabeini)
slide18

tannkvika

Tannhimna =

slide19
Tannskemmdir:

Bakteríur í munni nærast á sykri og gefa frá sér sýru sem eyðir tönnum

  • Flúormeðferð styrkir glerung
  • Sýking í gómi getur borist í tannhimnu

= tannholdsbólga og leitt til

beinrýrnunar / beineyðingar og tennur losna

slide20
Kok (pharynx)
  • Um það berst fæða frá munni og loft frá nefi
  • Fulltugginni fæðu er kyngt
  • Kynging fer fram í koki

= röð sjálfvirkra taugaviðbragða sem hefjast þegar fæða kemur í kok => fæða berst niður í vélinda með engingu / peristalsis (geta lýst)

slide21
Við kyngingu lyftist gómfyllan og lokar fyrir nefgöng, barkakýlið og barkinn lyftast upp að speldi (epiglottis) sem lokar fyrir raddglufuna á barkakýlinu

=> öndun stöðvast þegar kyngt er

=> fæða berst í vélinda

  • Barkinn liggur fyrir framan (kviðlægt við) vélindað
slide23
Tafla 14.1 sýnir leið fæðu um meltingarveg, einkenni og virkni líffæra
  • Geta rakið leið fæðu um meltingarveg frá munni til endaþarms, tekið fram hvaða kirtlar tengjast meltingarvegi og hvar
  • Sama grunngerð og vefjaskipan í vélinda, maga, smáþörmum og ristli

Grunn bygging meltingarfæra

Veggur meltingarvegar

slide24

Grunngerð:

4 lög.

Hol

1. Slíma

2. Undirslíma

3. Vöðvalag

Hringvöðvalag

Langvöðvalag

4. Varahjúpur (ath.)

slide25
Slíma

Gerð:

  • Þekjuvefur– mismunandi gerð eftir

melt.færi

b.Bandvefur– til styrktar þekjuvef –

með blóð og vessaæðum og taugum.

c.Slétt vöðvalag = vöðvalag slímu - þunnt

slide26
þegar þekjuvefurinn er einfaldur eru í slímukirtilþekjufrumur sem mynda og seyta ensímum og bikarfrumur (goblet frumur) sem seyta slími (slíma dregur nafn sitt af þeim)
  • Í slímu eru einnig eitlar (áberandi t.d. í ristli)
slide27
2. Undirslíma (submucosa)
  • Er ,,þykkt” lag úr lausum trefjabandvef sem í eru blóð- og vessaæðar, taugar og eitlar (Peyer´s patches)

ath. kirtla í vélinda og efsta hluta skeifugarnar

slide28
3. Vöðvalag(muscularis)

= 2 lög sléttra vöðva með þunnu bandvefslagi á milli

Innra lagið = hringvöðvalag

Ytra lagið = langvöðvalag

Í maga er einnig skávöðvalag

ath. einnig vélinda og ristil

slide29
4. Varahjúpur (serosa)
  • Megnið af meltingarveginum hefur varahjúp = þunnt lag flöguþekju sem er styrkt með bandvef sem í er fita, blóð- og vessaæðar = vökvahimna
  • Varahjúpur seytir vessa sem heldur yfirborði röku og hálu => minni núningsmótstaða
slide30
Í stað varahjúps hefur vélindað úthjúp (adventita) sem ysta lag
  • úthjúpur er úr lausum bandvef
slide31
Vélinda
  • Um 25 cm langt vöðvaríkt rör

(leggst saman tómt => fellingar)

  • Tengir kok við maga
  • Ósjálfráðar bylgjuhreyfingar = peristalsis / enging ýta fæðu um vélinda og niður í maga
  • Stundum hefst enging í tómu vélinda og er það kallað að fá kökk í hálsinn
slide32
Magi

(gastric – höfðar alltaf til maga)

  • Er J lagaog liggur vinstra megin í kviðar-holi uppi við þind
  • Tengist vélinda að ofan um hringvöðvavélindaloka = cardiac spincter = og skeifugörn smáþarma að neðan um magaportvöðva = pyloric spincter
slide33
Ef hringvöðvinn við efra magaopið lokast ekki nægilega vel getur súrt magainnihaldið þrengt sér upp í vélindað og valdið brjóstsviða eða nábít.
  • Við uppköst snýst bylgjuhreyfingin í vélindanu við og kviðvöðvum og þind er einnig beitt til að auka þrýsting.
  • Djúpar fellingar eru í magavegg => getur þanist út úr 50ml rúmmáli upp í 2-4 l
slide34

3 lög sléttra vöðva eru í vöðvalagi magaþ.e. (innst) ská-, hring- og langvöðvalag

  • 1 – 3 sandráttarbylgjur fara um maga á mín. og elta fæðu

Í maga fer fram mölun og efnamelting

slide35

Á myndunum má sjá hluta pípukirtla maga, þekjuvef slímu og hluta bandvefs slímu maga

slide36
Magi geymir fæðu og hjálpar til við meltingu (mölun og HCl)
  • Hann seytir HCl þegar fæða berst maga og því fellur sýrustigið (pH) úr 6-8 niður í um 2.
  • Saltsýran drepur gerla, sundrar bandvef og virkjar ensímið pepsín(pepsínógen (óvirkt) pepsín)

HCl

Í maga hefst prótínmelting

slide37
Staflaga þekjuvefur myndar milljónir rása sem liggja í magakirtla sem framleiða magasafa
  • Tvær gerðir frumna mynda magasafann:

a.Chieffrumur (höfuðfrumur magabotns) seyta pepsínógeni = óvirkt forstig ensímsins pepsín

(HCl rýfur eitt peptíðtengið þ.e. bút af enda pepsínógensameindar)

pepsínógen + HCl  pepsín

slide38
b.Parietal / oxyntic frumur(saltsýrufrumur)seyta HCl

MikilvægiHCl:

1. => pH = 1,5 – 2,5 sem drepur flestar bakteríur

2.sundrar bandvef (í kjöti) með eðlissviptingu aðall (og örlitlu vatnsrofi) – auðveldar virkni próteasa

3.Virkjar pepsínógen

slide39
Margar þekjufrumurnar eru sérhæfðar til að seyta slímisem ver magavegg gegn sjálfsmeltingu og HCl
  • Stundum rofna varnirnar og magasár myndast
  • Talið er að sýking af völdum Helicobacter pylori eigi stóran þátt í magasárum með því að minnka slímmyndun
slide40
Magi temprar sýrumyndun með hormónum (sjá síðar)
  • Ensímið rennin í magasafa hleypir mjólk (caseinogen casein)
  • Alkohol frásogast í maga (og eitthvað af vatni)
slide41
Prótínmelting í maga er ekki lífsnauðsynleg
  • Í maga myndast ákveðið efni (intrinsic factor) sem gerir meltingarfærum kleyft að taka upp B12 (skortur => ákv. blóðleysi)
  • Fæða er í maga í 2 – 6 klst
slide42
Smá skammtar af fæðumauki berast frá maga í skeifugörn í einu
  • Súrt magainnihald berst í skeifugörn => boð frá skeifugörn til magaportvöðva um að dragast saman
  • Súrt magainnihald hlutleysist í skeifugörn => boð frá skeifugörn til portvöðva um að opnast (magi tæmist á 2 – 6 klst.)
slide43

Ath vel verklegt þar sem magi kemur við sögu.

  • Smásjárskoðun:

a. Þekjuvefur

b. Magaveggur

  • Mynd 14.5 bls 264
slide45
Smáþarmar

(draga nafn sitt af því að vera mjórri en digurgirni / ristill)

  • Eru um 3 m á lengd í lifandi manni (slökun allra vöðva í smáþörmum => 6 m) – ristill er um 1,5 m
  • Skiptast í:

skeifugörn(duodenum),

ásgörn (jejunum) og

dausgörn(ileum)

slide46
Skeifugörn ()duodenum

(= fyrstu 25 sm af smáþörmum)

  • Í skeifugörn fer aðalmeltingin fram
  • Brissafifrá briskirtli og gall frá lifur (viðkoma í gallblöðru) berast eftir tveimur rásum sem sameinast og opnast í einni rás í skeifugörn
  • Gall – er myndað í lifur (um 1000 ml á sólarhring)– geymt í gallblöðru
slide47
Gall er án ensímaen í því eru m.a. gallsölt .
  • Gallsölt sápa fitu og sundrun hennar í litla fitudropa sem mynda örsvif (eins og fita í mjólk)

=> aukið yfirborð

=> auðveldari áhrif lípasa (frá brisi)

slide48
pH í smáþörmum er aðeins basískt vegna natríumbikarbonats (NaHCO3) í brissafa
  • Natríumbikarbonat hlutleysir súrt magainnihald sem berst í skeifugörn
  • Ath. kjörsýrustig ensíma sem virka í skeifugörn
  • Ensím í brissafa og ensím mynduð í vegg smáþarma ljúka meltingu fæðu
slide49
Mynd 14.6 bls. 265
  • Slíma þarma myndarþarmatotur(villi)
  • Þekjuvefur þarmatotna er staflaga og er hver fruma með þúsundir örtotna(microvilli (brush border)) Þarmaensím eru í örtotunum
  • Þarmatotur og örtotur => gífurlega stórt yfirborð(á stærð við tennisvöll) sem er mikilvægt við upptöku efna
slide50

þarmatota

iðramjólkuræð

bikarfruma

eitill

þarmatotur

slide51
Upptaka meltrar fæðu er nær eingöngu í smáþörmum
  • Næringarefni eru tekin upp í æðar þarmatotna þ.e. blóð- eða vessaháræðar
  • Í hverri þarmatotu erublóðháræðar og ein vessaháræð = iðramjólkuræð
slide52
Í blóðháræðar eru einkum tekin upp vatnsleysanleg efni t.d. glúkósi (og aðrar einsykrur)

amínósýrur,

B og C vítamín (vatnsleysinn)

slide53
Í vessaháræðar þ.e. iðramjólkuræðar eru fituleysin efni tekin upp t.d. fituleysnu vítamínin A, D, E og K, kólesteról fitusýrur og glyseról fara inn í þekjufrumur þarmatotna – eru þar tengd aftur saman og mynda lipoprótín smádropa sem berast í iðramjólkuræðar => vökvi mjólkurlitaður í iðramjólkuræðum
slide56
Stjórn á seyti meltingarsafa
  • Tauga og hormónastjórnun
  • Prótínrík máltíð

=> magi myndargastrin(hormón) sem berst í blóð

=> aukin virkni magakirtla (aukin myndun magasafa) og örari magahreyfingar

Gastrin virkar á sama líffæri og myndar það

slide57
Skeifugörn
  • Frumur í veggjum hennar mynda hormónið GIP(Gastric Inhibitory Peptide) sem upphefur áhrif gastríns þ.e. hamlar virkni magakirtla
  • Frumur í veggjum skeifugarnar framleiða 2 önnurhormón þ.e. secretin og CCK (cholecystokinin).
slide58
Sýra (HCl) í magainnihaldi örvar losun secretins

Fita og hálfmelt prótín örva losun CCK

Bæði hormónin þ.e. secretin og CCK => aukin virkni briskirtils – meiri myndun brissafa og aukin gallmyndun, gallblaðra dregst saman og losar gall

slide60
Digurgirni tekur við af smáþörmum – skiptist í botnlanga (ceceum), ristil (colon) og endaþarm (anal canal)

Digurgirni

  • Meira þvermál (6,5 sm) en hjá smáþörmum (2,5 sm)
  • Styttri (1,5 m) en smáþarmar (6 m slakir)
slide61

Fig. 14.8

Taenia coli - ristilsdreglar

Ristill

Smáþarmar (dausgörn)

Botnlangi

Botnlangatota

slide62
Botnlangi (cecum)
  • Fyrir neðan tengistað smáþarma við ristil
  • Botnlangatota(vermiform (ormlaga) appendix) liggur niður úr botnlanganum (talin geta skipt máli í vörnum gegn sýkingum)

Botnlangatotan sýkist oft

Botnlangabólga = sýking í botnlangatotu

Ef botnlangi springur getur það valdið lífhimnubólgu (peritonitis) og dauða

slide63
Ristill(colon)
  • Um 1 – 1,5 m á lengd
  • Ekki í fellingumeins og smáþarmar heldur tiltölulega beinn
  • Er án þarmatotna=> mun minna yfirborð en yfirborð smáþarma
slide64
Skiptist í risristil (hægra m.) þverristil og fallristil
  • buga-/sveigristill = síðustu 25 cm digurgirnis sem enda í endaþarmsopi

Seytir ekki meltingarsafa

slide65
Upptaka efna í ristli:

vatn

sölt / jónir (t.d. Na+)

vítamín t.d. K og B vítamín og

önnur myndefni efnaskipta þarmagerla

  • Blóð losar eitthvað af úrgangsefnum í ristil
  • Í digurgirni er ómeltanleg fæða geymd á leið út úr líkamanum.
slide66
Mynd 14.9 sýnir mænuviðbragð við hægðalosun
  • Þegar hægðum er ýtt niður í endaþarm(ath. Peristalsis) (síðustu 20 sm digurgirnis) með engingu stríkkar á veggjum hans

=> mænuviðbragð

=> samdráttur endaþarms og slökun hringvöðva

=> losun hægða

slide68
Hægðir eru um 75% vatn en 25% fast efni (t.d. bakteríur (40-50% af massa) og ómeltanlegar trefjar)
  • Um 100 milljarðar baktería /g saur
  • Brúnn liturhægða stafar af niðurbrotsefnum bilirubins (= niðurbrotsefni blóðrauða frá lifur) og oxuðu járni (sjá 14.2)
  • Mismunandi mikið þarmagas er í hægðum
slide69
Í ristli er mikið af loftfirrtum gerlum (> 99% af gerlunum ristils – þola ekki O2) sem brjóta niður ómelta(nlega) fæðu og láta okkur einhver vítamín (t.d. K vít.) í té.

Við þetta myndast oft talsvert þarmagas (CH4 og H2S).

  • Í þörmum eru líka E. coli gerlar (valbundnir hvað O2 varðar) og tilvist þeirra í vatni, fæðu o.s.frv. er oft notuð sem mælikvarði á saurmengun.
slide70
Gerlarnir halda ýmsum óæskilegum örverum í skefjum, t.d. sveppum.

Separ(polyps)

  • Myndast oft sem útvöxtur út frá þekjuvef ristils
  • Þroskast stundum í æxli (góð- eða illkynja)
  • Fiturík fæða virðist auka líkur á ristilkrabbameini (hugsanlega með því að auka seyti galls)
slide71
Þarmabakteríur breyta gallsöltum í efni sem auka líkur á ristilkrabbameini
  • Trefjarík fæða er talin minnka líkur á ristilkrabbameini
  • Trefjarík fæða dregur til sín vökva sem þynnir gallsölt og veldur örari þarma-hreyfingum sem styttir tímann sem ristilveggur er í snertingu við krabbameinsvaldandi efni í ,,saur”
slide72
Niðurgangur og harðlífi
  • Eru algengustu kvillar frá digurgirni
  • Niðurgangur

vegna sýkinga eða taugavirkni

Sýking => efni myndast sem erta þarmaveggi => þarmahreyfingar (enging) aukast

=> fæða þrýstist út án þess að vökvinn sé tekinn upp.

slide73
Eiturefnin og sýklar fara út og þynnast en vatnstapið getur reynst hættulegt ef um langtíma niðurgang er að ræða
  • Vatnstapið getur haft áhrif á samdrátt hjartans vegna ójafnvægis á söltum í blóði
  • Í niðurgangi af völdum taugavirkni örvar taugakerfið þarmaveggi => niðurgangur
slide74
Harðlífi

Þá eru hægðir þurrar og harðar vegna vökvaskorts og/eða skorti á trefjum í fæðu

  • Ein ástæða harðlífis getur verið að fólk heldur í sér – losar sig ekki við hægðir
  • Tveir þættir fæðu vinna á móti harðlífi þ.e. vatn og trefjar
  • Viðvarandi harðlífi getur orsakað gyllinæð
slide75
14.2 þrjú líffæri sem tengjast meltingarvegi
  • Briskirtill, lifur og gallblaðra

Briskirtill

  • Er ílangurog flatur og liggur baklægt, vinstra megin í kviðarholi
  • Er bæði inn- og útkirtill(lokaður og opinn )
  • Flestar frumur hans (útkirtilhlutinn) framleiða brissafa
slide77
Paul W. Langerhans, 1847-1888

Paul W. Langerhans, 1847-1888

Ein Langerhanseyja (innkirtilhluti)

myndar hormónin insúlín og glúkagon sem stuðla að því að halda blóðsykurmagni innan réttra marka

Útkirtilhluti briskirtils

slide78
Brissafi inniheldur:

natríumbikarbonat (NaHCO3) og meltingarensím sem hvata niðurbrot allra fæðutegunda

  • Ensím í brissafa og ensím mynduð af þarmaslímu ljúka efnameltingu fæðu
  • NaHCO3 hlutleysir súrt fæðumauk frá maga
  • pH í smáþörmum er = 7 – 8 (sem er kjörsýrustig ensímanna sem virka þar)
slide79
Kunna töflu 14.3 bls 269 þ.e.

heiti ensíma,

myndunarstaði þeirra,

hvar þau virka,

hvarfefni þeirra,

myndefni þeirra.

slide80
Ensím í brissafa

(meltingarensím hvata vatnsrof => H2O þarf til að hvörfin eigi sér stað)

1. Amylasi => mjölvi  maltósi

(maltósi er tvísykra => frekari meltingar er þörf – sjá þarmasafa)

  • Trypsínogen  trypsin

(= óvirkt ensím)(= virkt ensím)

vegna áhrifa enterokinasa í þarmasafa

Trypsín => prótín  peptíð

slide81
3. Lípasi => þríglyseríð  fitusýrur og

glyseról

4. Nukleasar => kjarnsýrur (DNA og RNA)

 kirni

(Trypsín => Chymotrypsinogen (óvirkt ens.)

-> chymotrypsin

Chymotrypsin => peptíð og prótín -> as. (klofið við vatnsfælnar as.)

Carboxypeptíðasar => peptíð -> as.)

slide82
Lifrin:
  • Er stærsti kirtill líkamans
  • Er um 1,5 kg
  • Liggur þétt við þind hægra megin í kviðarholi (mynd 14.1)
  • Skiptist hefur tvo flipa

Hægri flipinn er um 65% af lifur og vinstri um 35% (liggur yfir maga)

slide83
Lifrin er frekar einsleit í innribyggingu
  • Í lifrinni eru um 100.000 smábleðlar sem eru byggingar- og starfseiningar lifrar (14.10b)
slide85

Lifrarbleðill

Miðjubláæ(ðlingur)

Lifrarbleðlar

Grein af lifrar- slagæð

Stokkháræðar

Gallrás

Grein af lifrarportæð

slide86
Á milli smábleðlanna eru (við hvert horn þeirra):

a.Grein lifrarslagæðar flytur súrefnisríkt blóð til lifrar

b.Grein lifrarportæðar flytur blóð með næringarefnum frá þörmum (og maga) til lifrar

c.Gallrás flytur gall frá lifur

slide87
Í miðju hvers smábleðils er miðju bláæð (bláæðlingur)
  • Um 20% af blóði líkamans er í lifur hverju sinni => lifrin er mjög blóðrík
  • Tvöföld blóðrás liggur til lifrar
slide89

Stokkháræðar

Lifrarfrumur

slide90

Neðri holæð

4. Blóð berst í meginhringrás með lifrarbláæð

3. Lifrin stillir af efnainnihald blóðs

2. Næringarefni sem berast í blóð berast til lifrar með lifrarportæð

1. Í smáþörmum fer fram upptaka meltra næringarefna

Lifrarportæðarkerfi

slide91
Slagæðar maga og smáþarma

Háræðar í slímu maga og smáþarma

Lifrarslagæð Lifrarportæð

Stokkháræðar í lifur

(=sérstakar víðar háræðar í lifur. Innan á veggjum þeirra

eru gleypifrumur sem gleypa bakteríur og aðra aðskotahluti)

Bláæðar (lifrarbláæð liggur til neðri holæðar)

Hægri hluti hjartans

slide92
Öll efni sem eru tekin upp í blóðrás í meltingarvegi berast með portæðablóði til lifrar
  • Lifrin virkar eins og vörður á blóð frá meltingarvegi því melt fæða sem tekin er upp í blóðrás berst henni
slide93
Skipta má starfsemi lifrar í tvo meginflokka
  • Geymsla fæðuefnaog myndun afleiða þeirra

B.Afeitrun og niðurbrot efna sem líkaminn þarfnast ekki

slide94
Nokkur dæmi um starfsemi og mikilvægi lifrar (tafla 14.2)
  • Afeitrun blóðs - Hreinsihlutverk

Lifrin eyðir eiturefnum (og bakteríum) með því að fjarlægja þau úr blóði (sérstakar frumur í lifur geta gleypt eiturefni) eða efnabreyta þeim

Afeitrar t.d. níkótín og barbitutöt

slide95
Eyðir etanóli úr blóði

Brennsluhraðinn er 6–7 g/klst

90% af neyttu etanóli er eytt í lifur

  • Þegar líkaminn brennir etanóli fást 7 kkal per gramm.
  • Fita safnast því fyrir í lifur við ofneyslu etanóls og ef hún stendur lengi taka lifrarfrumur að deyja og myndast þá örvefur, þ.e. skorpulifur.
slide96
Geymsluhlutverk
  • Lifrin geymir vítamín:

A, D, E og K (fituleysanleg vítamín) og B12(vatnsleysanlegt)

Lifrin myndar A vítamín úr karótíni

Tekur þátt í D vítamínmyndun

slide97
Lifrin geymir járn (Fe2+) sem ferretin (= járn og beta glóbulin samband) frá niðurbroti rauðkorna.
  • Járnið í hem-hópum blóðrauða /hemóglóbíns ferritin sem er geymt.

Restin galllitarefni aðall. bilirubin.

  • Prótínhlutinn er nýttur sem amínósýrugjafi
slide98
Myndun margra blóðprótína / plasmaprótína

úr amínósýrum t.d.:Albumin – mikilvæg í osmótískum þrýstingi blóðs – eru burðarsameindir (fyrir t.d.kalsíum, bilirubin, gallsölt og fl.).Globulin – burðarsameindir.Prothrombin og fibrinogen - blóðstorknunarþættir

slide99
Lykilhlutverk í viðhaldi á réttu blóðsykurmagni (glúkósa)
  • Lifrin heldur blóðsykurmagni stöðugu

Heldur því um um 50-80 mg/100ml blóðs

(Ath. hormónin insúlín og glúkagon)

Blóðsykurmagn í lifrarportæð er mjög breytilegt

slide100
Lifrin geymir glykógen (300-400g) sem er myndað úr umframmagni glúkósa
  • Lifrin veitir glúkósa í blóð þegar blóðsykur fellur
  • Þegar glýkógenforðinn er gengin til þurrðar breytir lifrin glýseróli (úr fitu) og amínósýrum í glúkósa
  • Breyting amínósýrna í glúkósa krefst amínósviptingar (deamination)
slide101
Lifrin myndar þvagefni við niðurbrot amínósýrna (við deamination).Lifrin nýmyndar amínósýrur sem ekki eru ómissandi og eyðir umfram amínósýrum

Lifrin geymir ekki amínósýrur

slide102
Amínósvipting = deaminatíon þ.e. amínóhópurinn er fjarlægður af amínósýrum.

Ammoníak (NH3) getur myndast úr amínóhópum en það er mjög eitrað

slide103
Amínóhópurinn tengist CO2 myndast þá þvagefni eftir flóknu efnaferli

2NH2 + CO2 CO(NH2)2 (þvagefni) + H2O

þvagefni er minna eitrað en ammoníak

Þvagefnið er myndað í lifur en losað úr blóði í nýrum

slide104
6. Fituefnaskipti
  • Lifrin myndar lípíð.

Myndar fitu og viðheldur kólesterólstyrk í blóði. (sterahormón eru afleiður kólesteróls)

7. Lifrin myndar gallsem er geymt í gallblöðru

gall er gulgrænt vegna galllitarefnisins bilirubin sem myndast við niðurbrot hemóglóbíns

slide105
galllitarefni (niðurbrotsefni rauðkorna) sem gefa hægðum sinn dæmigerða lit.
  • Í galli eru

gallsölt sem myndast af kólesteróli

Gallsölt sápa fitu í smáþörmum

=> smærri fitu dropar => auðveldari efnamelting lípasa frá brissafa

slide106
Nokkrir lifrarsjúkdómar
  • Skorpulifur (cirrosis): Við bruna etanóls fást um 7 kkal/g. => fita safnast fyrir í lifur (fitulifur) við ofneyslu etanóls

Langvarandi ofneysla veldur dauða lifrarfrumna og myndast þá örvefur þ.e. skorpulifur

Algengt hjá alkoholistum vegna vannæringar og ofneyslu alkohols

slide107
Gula:
  • Bilirubin safnast upp í blóði.Húðin og augnhvítan verða gul
  • Ástæður t.d.- of mikil af rauðkornum er eytt

- stífluð gallgöng t.d. vegna bólgu eða

gallsteina

- óstarfhæfar lifrarfrumur vegna lifrarbólgu

slide108
Lifrarbólga (hepatitis)vegna veirusýkingar:Lifrarbólga A – matarsýking, saurmengað vatn og maturLifrarbólga B – smitast eins og HIV veiran, mjög smitandiHægt að bólusetja gegn A og BLifrarbólga C – smitast venjulega með blóði – sprautum,

ekki hægt að bólusetja gegn henni.Einkirninga veira getur einnig orsakað lifrarbólgu

slide109
Gallblaðran
  • er vöðvaríkur perulaga sekkur tengdur yfirborði lifrar
  • Gallið er þykkt og slímkennt því veggir gallblöðru endursoga vatn úr því.
  • Lifrin myndar um 400 - 800 ml af galli ásólarhring sem er geymt í gallblöðru og losað þegar þörf er á
slide110
Kólesteról galls getur myndað kristalla sem falla út og mynda gallsteina sem geta verið allt að hænueggi að stærð.
  • Bilirubin og kalsíumgeta líka myndað gallsteina en þeir eru mun minni
slide113
14.3 Meltingarensím
  • Hvata vatnsrof lífrænna stórsameinda fæðu
  • Eru prótín
  • Hafa ákveðna þrívíddar lögun => passa aðeins við ákv. hvarfefni => eru sérhæfð
  • Hafa ákv. kjörsýrustig og ákv. kjörhitastig
slide114
Mismunandi meltingarensím eru í meltingarvökvum og hvata sundrun mismunandi fæðuefna

Munnur

  • Mjölvi / sterkja er fjölsykra (=fjölliða) úr glúkósa einliðum
  • Melting mjölva / sterkju hefst í munni
  • Munnvatn sem munnvatnskirtlar mynda hefur hlutlaust pH
slide115
Munnvatn inniheldur munnvatnsamylasa sem er fyrsta meltingarensímið sem hvatar sundrum mjölva

Mjölvi/ sterkja + H2Omunnvatnsamylasimaltósi

  • Munnvatnsamylasi er skrifaður ofaná ör sem gefur til kynna að m. amylasinn er hvorki myndefni né hvarfefni í efnahvarfinu
  • Munnvatnsamylasi hvatar hvarfið
  • Maltósi er tvísykra sem ekki er hægt að taka upp án frekari efnameltingar – sjá efnameltingu í smáþörmum
slide116
Prótínmelting hefst í maga
  • Magakirtlar mynda magasafa sem hefur lágt pH (pH magasafa er = ca 2) vegna HCl sem í honum er
  • Í magasafa er einnig pepsínogen sem HCl breytir í pepsín
  • Pepsín hvatar sundrun prótína(= fjölliður úr amínósýrum)í peptíð(= styttri amínósýrukeðjur)
slide117
Prótín + H2O pepsínpeptíð
  • Peptíð eru úr mismörgum amínósýrum
  • Peptíð eru (oftast) of stórar sameindir til að vera teknar upp í smáþörmum
  • Peptíð eru brotin niður í smáþörmum af öðrum ensímum þ.e. peptíðösum sem myndast í smáþörmum
slide118
Smáþarmar
  • Brissafi sem er myndaður í briskirtli berst í skeifugörn
  • Brissafinn er basískur vegna natríumbíkarbonats (NaHCO3) sem hlutleysir súrt innihald frá maga => innihald skeifugarnar er aðeins basískt sem er kjörsýrustig ensíma sem þar virka
slide119
Eitt af meltingarensímunum í brissafa er brissafa amylasi

Mjölvi/sterkja + H2O briss. amylasi maltósi

Trypsiní brissafa hvatar meltingu prótína

Prótín + H2O trypsín peptíð

  • Trypsin er myndað sem trypsinogen sem enterokinasa breytir í trypsín í skeifugörn
slide120
Lípasií brissafa hvatar meltingu fitusameinda (þríglyseríða) í fitudropum sem hafa myndast vegna sápunar fitu með gallsöltum sem berast í galli í skeifugörn

Fita gallsölt fitudropar

Þríglyserið + H2O lípasiglyseról + 3 fitusýrur

  • Glyseról og fitusýrur eru tekin upp í frumur þarmatotna þar sem þau tengjast aftur og úr þeim myndaðir lipoprótín svifdropar sem eru teknir upp í iðramjólkuræðar
slide121
Peptíðasar og maltasieru ensím mynduð af smáþörmum
  • Peptíðasar ljúka meltingu prótína í amínósýrur

Peptíð + H2O peptíðasar amínósýrur

  • Maltasi lýkur meltingu mjölva í glúkósa

Maltósi + H2O maltasi glúkósi + glúkósi

  • Aðrar tvísykrur eru meltar í smáþörmum
  • Sérhæfð meltingarensím (= dísakkarasar) mynduð í smáþörmum hvata sundrum hverrar tvísykrugerðar
slide122
Skortur á einhverjum af þessum ensímum getur orsakað sjúkdóma t.d. óþol
  • Dæmi: 75% bandaríkjamanna af afrískum uppruna mynda ekki laktasa og geta því ekki melt laktósa (= mjólkursykur) => laktósaóþol
  • (einkenni: niðurgangur, gasmyndun í þörmum og krampi vegna mikils magns ómelts laktósa í þörmum)
  • Læra töflu 14.3 bls. 269 – sjá ljósrit og ath. Mynd 14,12 sem sýnir meltingartilraun
slide123
14.4 NæringSjá næringarkönnun og manneldis-markmið
  • Öll starfsemi og allt viðhaldlíkamans er háð næringu
  • Næringarefni eru efni sem gegna einhverju lífeðlisfræðilegu hlutverki í líkamanum
slide124
6 megin næringarefnaflokkarnir eru:

sykrur (kolvetni)

fita

prótín

vítamín

steinefni (og snefilefni)

vatn

- gefa orku og hráefni til vaxtar og/eða viðhalds, þroska, viðhalda réttu vökvamagni og pH blóðs og stjórna efnaskiptum frumna

slide125
Sykrur og fitur eru aðalorkugjafarnir
  • Prótín geta verið orkugjafar en meginhlutverk þeirra eru í vexti og þroska
  • Prótín ásamt vítamínum og steinefnum taka þátt í stjórn efnaskipta
  • Vatn er nauðsynlegt í efnaskiptum og efnaskipti frumna fara flest fram í vatni
slide126
Fæðumagn verður að vera í samræmi við orkuþörf
  • Fæða þarf að vera fjölbreytt til að öll nauðsynleg næringarefni fáist úr henni
  • Ekki er mælt með mikið unninni fæðu og fæðu ríkri af aukefnum
  • Ath. mynd 14.13 Fæðupíramídi
slide127
Góð fæða hefur:

hæfilegt magn fitu – lítið af mettaðri fitu og kólesteróli

mikið af heilkorni, baunum og grænmeti

lítið af hvítum sykri og mjölva/sterkju en mikið af fjölbreyttum flóknum sykrum og trefjum

ekki mikið salt

hæfilegt magn prótína (0,8 g/kg/dag)

lítið af etanóli

hæfilegt magn vítamína og steinefna

slide128
Sykrur / kolvetni(Carbohydrates)Hæfilegt að fá 50-60% af orku úr sykrum - þó ekki meira en 10% úr hreinum sykri.
  • Glúkósa (= einsykra) þarf ekki að melta => er tilbúinn orkugjafi – virkar fljótt
  • Glúkósi er geymdur í lifur á formi glykógens (= fjölsykra)
slide129
Á milli máltíða er glykogen lifrar brotið niður í glúkósa eða fitum og amínósýrum breytt í glúkósa til að viðhalda um 0,06 – 0,08 % blóðsykurmagni
  • Líkamsfrumur aðrar en heilafrumur geta nýtt fitusýrur sem orkugjafa – heilafrumur geta aðeins nýtt glúkósa sem orkugjafa => sykrur eru nauðsynlegur hluti fæðu
slide130
Í óunnum sykrum (t.d. heilu korni) eru m.a meltanlegar fjölsykrur, steinefni, vítamín og leysanlegar trefjar
  • Meltanlegu fjölsykrurnar brotna smátt og smátt niður í einsykrur sem síðan er breytt í glúkósa (ef þarf)
  • Ómeltanlegu trefjarnar koma í veg fyrir harðlífi og eru taldar veita vörn gegn ristilkrabbameini
slide131
Leysanlegar trefjar (t.d. í höfrum) tengjast gallsýrum og kólesteróli í þörmum og koma í veg fyrir upptöku þeirra

=> lifrin fjarlægir kólesteról úr blóði og breytir því í gallsýrur í stað þeirra sem töpuðust (gallsölt eru sölt af gallsýrum)

=> lækkað kólesterólmagn í blóði

  • Of mikið af trefjum í fæðu (hæfilegt magn trefja er um 25 g á dag) er talið geta komið í veg fyrir upptöku járns, zinks og kalsíums
slide132
Ef fæða inniheldur mikið magn smásykra eða mjölva(t.d. í sælgæti, hvítu brauði og kartöflum)getur blóðsykurmagn hækkað snögglega=> briskirtill myndar mikið magn af insúlíni

=> glúkósi er tekinn upp í frumur

=> lækka blóðsykurmagn

=> hungurtilfinning kemur fljótt aftur

slide133
Stöðug mikil insúlínframleiðsla getur einnig leitt til insúlín ,,mótstöðu” sem getur leitt til aukinnar fitusöfnunar og aukins magns fitusýra í blóði
  • Frumurnar geta orðið ónæmar fyrir insúlíni ef þetta á sér stað í áraraðir og => sykursýki II
slide134
Mikið magn fitusýra í blóði er talið auka hættu á kransæðasjúkdómum, hækkuðum blóðþrýstingi, skorpulifur (non alk.) og ýmsum gerðum krabbameins
  • Hver Íslendingur borðar um 55 kg af hvítum sykri árlega
slide135
Prótín
  • Prótínrík fæða er t.d. rautt kjöt, fiskur, fiðurfé, mjólkurvörur, baunir, hnetur og kornmeti
  • Prótín sundrast í amínósýrur við meltingu
  • Amínósýrurnar eru teknar upp og fluttar til vefja sem nota þær til uppbyggingar prótína
slide136
Amínósýrur á helst ekki að nota sem orkugjafa heldur sem hráefni í nýmyndun prótína t.d. vöðvaprótína, hárs, nagla, blóðprótína, ensíma og hormóna
  • Prótín eru mynduð úr 20 mismunandi amínósýrum af þeim eru 8 lífsnauðsynlegar þ.e. líkaminn getur ekki myndað þær og verður því að fá þær í fæðu.
slide137
Lífsnauðsynlegar amínósýrur:

Isoleusin

Leusin

Lysin

Metionin

Fenylalanin

Treonin

Tryptofan

Valin

(Histidin fyrir börn)

slide138
Líkaminn geymir ekki amínósýrur => verðum að fá prótín daglega.
  • Ekki er þörf fyrir mikið magn prótína á dag til að fullnægja prótínþörf – tveir ,,skammtar” á dag eru taldir meira en nóg
  • Ráðlagt er að um 10% orkunnar komi úr prótínum þ.e. um 0,75 – 1,0 g/kg líkamsþyngdar (börn þurfa meira)
slide139
Gæði prótína fara eftir amínósýrusamsetningu þeirra og hlutfall lífsnauðsynlegra amínós. verður að vera rétt.
  • Í sumum fæðutegundum eru allar 20 amínósýrurnar sem notaðar eru í prótín
  • Þetta á við kjöti, mjólk og egg
slide140
Einhæft fæði getur þannig verið hættuleg
  • Neysla á einstökum amínósýrum getur verið varhugaverð

(t.d. neysla á tryptofan – notað gegn svefnleysi. Getur framkallað blóðsjúkdóm => vöðva- og liðverkir og bjúgur í útlimum)

slide141
Ekki er ráðlagt að innbyrða meira en dagsþörf af prótínum

Of lítið magn og of mikið magn getur verið skaðlegt

  • Ráðlagður dagskammtur eroft0,8 g á kg daglega

(0,75 – 1,0 g/kg líkamsþyngdar)

slide142
Amínósvipting í lifur => þvagefnismyndun
  • Mikil prótínneysla: Veldur álagi á nýru og getur valdið vökvatapi vegna losunar þvagefnis (það þarf vatn til að losa þvagefni)

Þetta getur leitt til ofþornunar sérstaklega ef einstaklingur svitnar líka mikið vegna æfinga

slide143
Prótinrík fæða (sérstaklega dýraprótín) getur aukið Ca2+ tap með þvagi (=> beinþynning t.d.)
  • Ca2+ losun með þvagi getur leitt til nýrnasteina
  • Álag á lifur því hún ræður ekki við að eyða aromatískum amínósýrum
  • Hætta á uppsöfnun greinóttra amínósýrna í heila og fleiri líffærum
slide144
Annað: hiti, útbrot, liðverkir, vöðvaverkir,bjúgur í fótum og fl
  • Ráðlagður dagskammtur er 0,8 g á kg daglega
  • Ofneysla prótína getur verið skaðleg
  • > 2 g á kg á dag telst ofneysla
  • Íþróttamenn sem stunda þolþjálfun þurfa 1,2 g/kg daglega en þeir sem stunda lyftingar 0,9 g/kg á dag
slide145
Sumar kjöttegundir aðallega rautt kjöt er ekki aðeins prótínríkt heldur einnig auðugt af mettuðum fitum eru tengdar hjarta og æðasjúkdómum
  • Amínósýrusamsetning prótína í fæðu úr jurtaríkinu er yfirleitt ekki góð því iðulega er lítið af a.m.k.einni amínósýru í hverri tegund
  • Grænmetisætur verða að passa að fá prótín úr mismunandi fæðuflokkum til að tryggja góða amínósýrusamsetningu (tafla 14.5)
slide146
Fituefni / lípíð
  • fita, olíur og kólesteról eru fituefni / lípíð
  • Æskilegt að orka úr fitu sé ekki meiri en 25-30%
  • Mettuð fita er oftast úr dýraríkinu og er föst við herbergishita.
  • Undantekningar eru t.d. pálma- og kókoshnetuolía sem eru aðallega úr mettaðri fitu
slide147
Neysla á mettaðri fitu hefur verið tengd hjarta- og æðasjúkdómum
  • Trans (= transformed = ummyndaðar) fitusýrur eru taldar sérlega slæmar
  • Trans fitusýrur eru myndaðar við mettun ómettaðra fitusýrna til að mynda fasta fitu
  • Eru taldar geta minnkað virkni nema í frumuhimnum sem tengjast hreinsun kólesteróls úr blóði
slide148
Olíur innihalda ómettaðar fitusýrur sem eru ekki taldar auka líkur á hjarta- og æðasjúkdómum
  • Sérhver olíugerð hefur ákv. hlutfall ein- og fjölómettaðra fitusýrna – maísolía er t.d. rík af fjölómettuðum fitusýrum
  • Fjölómettaðar olíur eru taldar nauðsynlegar í fæðu því þær eru eina fitugerðin sem inniheldur lífsnauðsynlegar fitusýrur
slide149
Við getum nýmyndað allar fitusýrur (mettaðar og einómettaðar) nema fjölómettaðar fitusýrur t.d. linoleicsýru og linolenicsýru sem eru lífsnauðsynlegar fitusýrur (sem lík. getur ekki myndað)=> verðum að fá þær í fæðu (= lífsnauðsynlegar fitusýrur)
slide150
Líkaminn þarfnast þessara fjölómettuðu fitusýrna til myndunar ákv. hormóna og frumuhimna
  • Omega 3 fitusýrur (hafa tvítengi í þriðju stöðu) eru taldar vinna gegn hjartasjúkdómum Linolenic sýra(18:3) telst til omega -3 fitusýra
  • Kaldvatnsfiskar eins og lax, sardínur og silungur eru ríkir af omega 3 fitusýrum en innihalda þó aðeins um ½ á við línolíu (úr hörfræjum)
slide151
Fita og sjúkdómar
  • Mettaðar fitur og kólesteról er í fituútfellingum (plaqe)í æðum
  • Við æðakölkun þrengjast æðarnar og minna magn blóðs kemst til vefja
  • Um tvítugt byrjar æðakölkun að myndast og ágerist með árunum => ráðlagt er að forðast herta fitu, trans-fitu og kólesteról
slide152
Tvær gerðir lípoprótína flytja kólesteról í blóði þ.e.

LDL= low-density lipoprotein/ létt lipoprótín og

HDL = high-density lipoprotein/ þung lipoprótín

slide153
HDL er talið ,,gott“ því það flytur kólesteról til lifrar sem breytir því í gallsölt
  • LDL er talið ,,slæmt” því það flytur kólesteról frá lifur til frumna
  • Mettuð fita hækkar LDL magn
  • Ómettuð fita lækkar LDL magn
  • Mikið kólesteról er t.d. í eggjarauðum, rækjum, humri og lifur
slide154
Tölfræðilegar rannsóknir benda til þess að transfita í fæðu sé líklegri til að valda hjartasjúkdómum og sykursýki II en mettuð fita

Gervifita

  • Bragðast eins og fita en er ekki tekin upp í líkamann
  • Mikil neyslagervifitu t.d. olestra getur leitt til skorts á fituleysanlegu vítamínunum, niðurgangs og saurleka
slide155
Holdastuðull

(BMI = Body Mass Index),gagnast vel sem viðmið

  • Reiknast út frá þyngd í kg og hæð í m

= kg/m2

Sjá vinnuseðil: Neyslukönnun

(Holdastuðull manns sem er 1,8 m á hæð og 100 kg er þá = 100kg/1,8m2 = 30,8)

slide158

Skoða vel allar töflur í kennslubók – sérstaklega töflur 14.7, 14.8 og 14.9

Vítamín

= lífræn efnasambönd, önnur en sykrur, fita og prótín, sem líkaminn getur ekki myndað eða myndar of lítið af og getur ekki lifað eðlilega án

=> við verðum að fá vítamín í fæðu

slide159
Mörg vítamín eru kóensím eða hlutar kóensíma(sjá töflu 14.6)
  • Kóensím eru í hvarfstöð ensíma

=> ensímið virkar ekki ef kóensímið /

vítamínið vantar

  • Líkaminn þarf kóensím í litlum skömmtum því hvert og eitt má nota aftur og aftur
slide160
Vítamín og andoxunarefni
  • Í frumum myndast sindurefni (efni með staka rafeind) sem eru mjög hvarfgjörn.
  • Helstu sindurefnin eru O2- og OH- sem losa sig við rafeind til prótína, lípíða eða DNA og geta þannig valdið frumuskemmdum, stökkbreytingum og jafnvel krabbameini
slide161
Alls eru vítamínin 13, fitu- og vatnsleysanleg og sum eru auk þess einnig andoxunarefni
  • Andoxunarefni gera sindurefni óvirk

þessi vítamin eru einkum í ávöxtum og grænmeti

Nokkur vítamín eru andoxunarefni þ.e. A, E og C vítamín og eru því vörn gegn sindurefnum

slide162
Vítamínskortur leiðir til hörguleinkenna
  • Vítamín flokkast í:

fituleyanleg / leysinn vítamín(A, D, E og K) og vatnsleysanleg /-leysin vítamín(B og C)

  • Fituleysin vítamín geymast frekar í líkamanum en þau vatnsleysnu sem skolast út með þvagi
slide163
Fituleysin vítamín

A – vítamín- retinol

  • Er andoxunarefni
  • Er nauðsynlegt fyrir sjón (sjónu), húð, hár, slímhimnur og eðlilegan beinvöxt
  • Er hluti sameinda ljósnæms litarefnisefnis sjónu sem nefnist retinal
  • Skortur getur valdið náttblindu, blindu (næst algengasta orsök blindu á eftir elli) og trufluðum beinvexti
slide164
Of mikið: höfuðverkur, ógleði, hárlos---
  • Fæst einkum úr lýsi, mjólkurvörum og karótínauðugu grænmeti (sem lifrin breytir í A-vít.)

D-vítamín = hópur af sterum sem við þurfum fyrir myndun og viðhald tanna og beina

  • Er í lýsi og feitum fiski – er bætt í fjörmjólk
slide165
Í húðfrumum er steraefni sem efnabreytist í sól (UV geislum) í for-D-vítamín sem fer út í blóðið og efnabreytist fyrst í nýrum og síðan í lifur og verður að calcitriol / D-vítamíni
  • D-vítamín calcitriol örvar upptöku (frásog) kalks í þörmum – er einnig nauðsynlegt fyrir efnaskipti kalks
  • Skortur á D-vít. => beinkröm í börnum (verða hjólbeinótt) og beinmeiru í fullorðnum
slide166
Of mikið D-vít. =>mjúkir vefir kalka, nýrnaskemmdir, niðurgangur

E-vítamín – andoxunarefni

  • Hindrar oxun A-vít. og fjölómettaðra fitusýra
  • Er í flestri fæðu
  • Skortseinkenni óþekkt (hjá mönnum)
  • Of mikið – getur valdið niðurgangi, ógleði, síþreytu og höfuðverk
slide167
K-vítamín
  • Nauðsynlegt til að mynda blóðstorkuefni
  • Er í flestri fæðu –
  • Þarmagerlar eru mikilvæg uppspretta K-vít. (skýrir hvers vegna sveinbörn gyðinga eru ekki umskorin fyrr en viku gömul)
  • Skortur: blóð storknar hægt eða illa, marblettir
  • (Of mikið. Getur truflað blóðstorknunar lyfjameðferð)
slide168
Vatnsleysin vítamín
  • C-vítamín – andoxunarefni
  • Nauðsynlegt til að mynda kollagen í bandvef, beinum og æðaveggjum
  • Skortur: Skyrbjúgur – blæðir úr tannholdi, sýkingar
  • Of mikið: Þvagsýrugigt, nýrnasteinar, niðurgangur og minnkað koparmagn
  • C-vít. Er notað sem andoxunarefni í matvæli
slide169
B-vítamín = 8 efni
  • Eru kóensím eða hluti kóensíma
  • Kóensím eru hjálparefni ensíma
  • Eru í hvarfstöð og hjálpa til við efnahvörf sem ensímin hvata.
  • Vanti kóensím stöðvast hvarfið
slide170
B1 – þíamín / tiamín
  • Er hluti af kóensími í frumuöndun
  • Er mikilvægt fyrir taugavef og húð
  • Skortur => Hörgulsjúkdómurinn beriberi (ég get ekki) = taugakröm, stækkun hjarta, vöðvaslappleiki - -
  • Of mikið: getur truflað upptöku annarra vítamína
slide171
B2 – ríbóflavin
  • Er hluti af kóensíminu FAD í frumuöndunarferlinu er því nauðsynlegt í frumuöndun
  • Skortur:

Húðútbrot, trufluð sjón og vaxtarvandamál

  • Of mikið: Óþekkt
slide172
B3 – níasín / níkótínsýra
  • Hluti af kóensímunum NAD+ og NADP+ sem eru nauðsynleg í frumuöndun
  • Myndast úr tryptofan
  • Skortur veldurhúðkröm (pellagra)– var algengt í USA þarsem maís var eina fæðan (sjá bls. 230 í kennslubók)
  • Of mikið: Hækkað blóðsykurmagn og þvagsýrumagn, andleg vandamál, víkkun æða - -
slide173
Folasín / fólsýra
  • Er kóensím nauðsynlegt í myndun hemógóbíns og í nýmyndun DNA
  • Skortur:

(Risarauðmæðra) blóðleysi og klofinn hryggur í fóstrum

slide174
B5 – Pantotensýra
  • Er hluti af kóensími A sem þarf til oxunar fitu og kolefna og hjálpar til við myndun hormóna
  • Skortur: sjaldgæfur – þunglyndi (aðallega hjá vannærðu fólki), lystarleysi, deyfð
slide175
B6 – pyridoxín
  • Er kóensím nauðsynlegt í nýmyndun hormóna og hemóglóbíns
  • Skortur: Sjaldgæfur – þunglyndi, uppköst, slappir vöðvar. (Konur á pillunni eru oft lágar í B6)
  • Of mikið: Svefnleysi
slide176
Bíótín

Er kóensím nauðsynlegt fyrir efnaskipti amínósýra og fitusýra .

Skortur sjaldgæfur (útbrot, glansandi þurr húð og þreyta)

Fólk sem borðar mikið af hráum eggjum getur fengið bíótínskort

Prótín í hráum eggjum bindur bíótín

slide177
B12 – er flókið efni sem inniheldur cobalt
  • Er hluti kóensíms sem er nauðsynlegt i myndun kjarnsýra og mýelíns
  • Skortur: Ákv. gerð blóðleysis – eitthvað að í meltingarvegi – ákv. þáttur sem er nauðsynlegur fyrir upptöku B12 úr fæðu myndast í maga

Getur leitt til dauða. Gamalt fólk þjáist oft af B12 skorti – gefið í æð

  • Of mikið – óþekkt
slide178
Steinefni
  • Macrominerals / major minerals = steinefni
  • Microminerals / trace minerals = snefilefni
  • Líkaminn inniheldur >5g af steinefnum og >5g af snefilefnum

Macrominerals / steinefni eru hlutar frumna, líkamsvökva og vefja

Ca2+ (kalsíum). Nauðsynlegt fyrir byggingu beina og tanna, taugaboð og vöðvasamdrátt

Ákveðið magn af kalsíum verður að vera í blóði

slide180
D-vít. Er nauðsynlegt fyrir upptöku Ca2+
  • Of lítið – gengið er á kalk í beinum
  • Of mikið – getur valdið nýrnasteinum
  • Talið er að um ¼ eldri karla í USA og um ½ eldri kvenna sé með beinþynningu
  • Mikil kaffi og kókdrykkja dregur úr frásogi kalks
slide181
Í beinþynningu eru beinátfrumur (osteoclasts) stöðugt virkari en beinmyndunarfrumur (osteoblasts) => bein tapa styrk
  • Hægt að hægja á tapi hjá öldruðu fólki með kalsíum inntöku
slide182
Fosfór – (PO43- = fosfat)
  • Í beinum, fosfólípíðum, ATP og kjarnsýrum

K+ (kalíum) er aðal + hlaðna jónin innan frumna er nauðsynlegt (ásamt Na+ ) fyrir taugaboð og vöðvasamdrátt

  • Skortur: Máttleysi, hjartsláttartruflanir og jafnvel dauði (þekkist hjá bulimiusjúkl.)
  • Of mikið: Uppköst, hjartaáfall, dauði
slide183
Na+ (natríum)-nauðsynlegt fyrir flutning taugaboða, pH og vatnsjafnvægi.

Skortur: vöðvakrampar, lystarleysi, svefnhöfgi. Of mikið: hár blóðþrystingur

Cl- (klór)Nauðsynlegt fyrir vatnsbúskap.

Of mikið  háþrýstingur

(skortur ólíklegur)

slide184
Mg2+ (magnesíum)

Er hjálparefni fjölda ensíma, sérstaklega í tauga og vöðvavef.

Skortur: krampi, óreglulegur hjartsláttur, persónuleikatruflanir, mígreni?

Of mikið: niðurgangur

Streita getur oesakað magnesíum skort

slide185
Microminerals / snefilefni

Eru hlutar stórra sameinda

Zn2+

Nauðsynlegt fyrir prótínmyndun, græðsla sára, fósturþroskun og vöxtur

  • Of lítið: sár gróa seint og illa, náttblinda, niðurgangur, greindarskortur
  • Of mikið: blóðleysi, uppköst, nýrnabilun og óeðlilegt kólesterólmagn
slide186
Prótín sem kallast zink-putta-prótín (vegna lögunar sinnar)tengjast DNA þegar ákveðin gen virkjast
  • Of miklar trefjar í fæðu geta leitt til sinkskorts
slide187
Fe2+ (járn)

Er hluti blóðrauða-/hemóglóbin sameinda => er nauðsynl. fyrir myndun hemóglóbíns

  • Skortur: blóðleysi, höfuðverkur, þreyta og slen, andleg og líkamleg deyfð, lufsulegt hár, lélegar neglur
  • Of mikið: harðlífi, skemmdir á líffærum, dauði
slide188
Cu2+ (kopar)

Er hluti ensíma

  • Nauðsynlegt fyrir myndun hemóglóbíns
  • Skortur: blóðleysi, vaxtarstöðvun hjá börnum
  • Of mikið: líffæraskemmdir
slide189
I- (joð)

Er hluti sameinda skjaldkirtils-hormónsins þyroxíns og triiodothyroin

=> er nauðsynlegt við myndun þeirra

Skortur: skjaldkirtilsauki , vanvirkur skjaldkirtill

SeO42- (seleníum) Er hluti andoxunarensíms

Skortur: möguleg krabbameinsmyndun

Of mikið: Hár og naglalos, litbreytingar á húð

slide190
Átraskanir – offita, lotugræðgi og lystarstol

Offita

  • Þegar þyngd er > 20% yfir kjörþyngd
  • Fylgikvillar: hjarta- og æðasjúkdómar, sykursýki II, ýmsar gerðir krabbameins

Lotugræðgi

  • Uppköst, K+ styrkur í blóði lækkar => óreglulegur hjartsláttur. Vélinda og tennur geta skaddast, nýrnabilun.

Lífshættulegt - dánartíðni frekar há

slide191
Lystarstol - lífshættulegt
  • < 85% af kjörþyngd
  • Blóðþrýstingur lækkar
  • Óreglulegur hjartsláttur
  • Hægðartregða
  • Kulvísi
  • Líkhár
  • Beinþynning
  • Blæðingar kvenna hætta
  • Húð og hár þornar
  • Rýrnun á heilavef
  • Meltingarfæri verða óstarfhæf