javno penzijsko osiguranje n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Javno penzijsko osiguranje PowerPoint Presentation
Download Presentation
Javno penzijsko osiguranje

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 61

Javno penzijsko osiguranje - PowerPoint PPT Presentation


  • 150 Views
  • Uploaded on

Javno penzijsko osiguranje. Bilansna relev a ntnost: stanje i tendencije. Izvor: OECD, za Srbiju i Hrvatsku nacioanalne statistike. Podaci se odnose na 2005. godinu osim za Hrvatsku 2007. i Srbiju 2008. godina. Zašto država obezbeđuje penzije?.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'Javno penzijsko osiguranje' - lorretta


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
bilansna relev a ntnost stanje i tendencije
Bilansna relevantnost: stanje i tendencije

Izvor: OECD, za Srbiju i Hrvatsku nacioanalne statistike. Podaci se odnose na 2005. godinu osim za Hrvatsku 2007. i Srbiju 2008. godina

za to dr ava obezbe uje penzije
Zašto država obezbeđuje penzije?
  • Pojedinci sa averzijom prema riziku nastoje da ujednače potrošnju tokom životnog veka
  • Tržište nudi određene instrumente kojima se to obezbeđuje:
    • rentno osiguranje: pojedinac osiguravajućoj kompaniji uplaćuje premije tokom radnog veka, da bi imao pravo na rentu do kraja života,
    • životno osiguranje: pojedinac uplaćuje osiguravajućoj kompaniji određeni iznos tokom života, a naslednici dobijaju jednokratnu sumu nakon smrti osiguranika
  • Rentno i životno osiguranje imaju dugu istoriju, ali nisu uspeli da reše problem ujednačavanja potrošnje za većinu stanovnika
  • Postojanje javnog penzionog sistema delimično istiskuje tržišne instrumente,
  • Postoje fundamentalni ekonomski razlozi zbog kojih tržište verovatno ne bi obezbedilo sveobuhvatno penzijsko osiguranje
za to dr ava obezbe uje penzije1
Zašto država obezbeđuje penzije?
  • Postoje dokazi da će tržišta rentnog osiguranja biti neuspešna usled negativne selekcije, i da je stoga neophodna državna intervencija.
  • Negativna selekcija na rentnom tržištu:
    • osiguranici mogu bolje da procene period korišćenja rente od osiguravajućih kompanija (asimetrične informacije),
    • stoga će osiguravajuće kompanije uglavnom dobijati dugovečne klijente,
    • ne postoji saglasnost o tome koliko je negativna selekcija važna za rentno tržište.
za to dr ava obezbe uje penzije2
Zašto država obezbeđuje penzije?
  • Osim negativne selekcije državna intervencija u penzijskom osiguranju se obrazlaže:
    • usled nedostatka dalekovidosti i odgovornosti pojedinaca opravdan je paternalizam,
    • moralnim hazardom- ljudi neće štedeti tokom radnog veka očekujući da će im država pomoći u starosti
    • javni penzijski sistem obezbeđuje manje administrativne troškove i troškove odlučivanja
    • javni penzijski sistem je pogodan za preraspodelu dohotka od bogatih ka siromašnim
    • javni penzijski sistem doprinosi poboljšanju ekonomskog položaja starih
sistemi finansiranja penzija
Sistemi finansiranja penzija
  • Postoje dva osnovna sistema finansiranja penzija:
    • sistem tekućeg finansiranja (pay-as-you-go) u okviru kojeg se penzije isplaćuju iz sredstava koja uplaćuju trenutno zaposlena lica,
    • sistem potpune kapitalizacije (fully funded) u okviru koga se pojedincu penzija isplaćuje iz sredstava deponovanih tokom njegovog radnog veka, uvećana za naraslu kamatu.
  • Javni penzijski sistemi po pravilu se zasnivaju na tekućem finansiranju:
    • neki od javnih sistema (npr. u SAD) sadrže i elemente kapitalizacije
  • Privatni penzijski sistemi zasnivaju se ne modelu potpune kapitalizacije
preraspodela dohodaka u okviru javnog penzijskog sistema
Preraspodela dohodaka u okviru javnog penzijskog sistema
  • U okviru privatnih penzijskih sistema osiguranici ostvaruju u proseku isti prinos na uplaćena sredstva - svaki pojedinac dobija aktuarski pravičan prinos
  • U okviru javnih penzijskih sistema neke kategorije ljudi ostvaruju sistematski veći prinos od drugih.
  • U javnim sistemima postoje razni oblici preraspodele dohotka:
    • međugeneracijska preraspodela,
    • unutargeneracijska preraspodela.
  • U okviru privatnih penzijskih sistema preraspodele dohotka su slučajne, dok su u javnim sistematske
me ugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
Međugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
  • U sistemu tekućeg finansiranja suma isplaćenih penzija u toku godine jednaka je sumi uplaćenih doprinosa:

NbB = t Nww

gde je Nb broj penzionera, B prosečna penzija,

t stopa doprinosa, Nw broj osiguranika i w

prosečna zarada

  • Na osnovu prethodne jednačine dobija se da je prosečna penzija jednaka:

iz prethodne jednačine sledi da prosečne penzije rastu kada rastu prosečne zarade, odnos broja zaposlenih prema broju penzionera ili stopa doprinosa

me ugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema1
Međugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
  • Ako prosečan realni godišnji rast plata iznosi 3%, broj zaposlenih se povećava za 0,5% godišnje, a broj penzionera i stopa doprinosa su konstantni tada implicitni prinos na uplaćene doprinose iznosi 3,52% godišnje
  • Prosečne penzije se mogu povećati i povećanjem stope doprinosa, što ima za posledicu:
    • implicitna stopa prinosa tekućih penzionera bi se povećala u odnosu na doprinose koje su uplatili,
    • implicitna stopa prinosa tekućih zaposlenih se ne bi povećala, pod ostalim nepromenjenim uslovima
  • Održivo povećanje prinosa u sistemu tekućeg finansiranja može se ostvariti samo kroz kombinaciju rasta zarada i rast odnosa broja osiguranika i penzionera
me ugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema2
Međugeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
  • Najpovoljniji odnos između naplaćenih penzija i uplaćenih doprinosa ostvaruje se na početku uvođenja javnog penzijskog sistema (veliki broj osiguranika/ mali broj penzionera i dr.)
  • Neto primanja po osnovu penzijskog osiguranja predstavljaju dobar indikator međugeneracijske i unutargeneracijske preraspodele
    • Računaju se kao razlika između sadašnje vrednosti penzija koje će lice primiti u budućnosti i sadašnje vrednosti očekivanih uplata doprinosa
  • Međugeneracijska preraspodela se meri razlikama u neto primanjima po osnovu penzijskog osiguranja lica koja su penzionisana u različitim periodima
unutargeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
Unutargeneracijska preraspodela u okviru javnog penzijskog sistema
  • Preraspodele unutar jedne generacije zavise od specifičnih karakteristika konkretnog penzijskog sistema
  • U gotovo svim javnim penzijskim sistemima postoji preraspodela od bogatijih ka siromašnijim
  • U nekim penzijskim sistemima postoje preraspodele od:
    • muškaraca ka ženama,
    • neoženjenih/ neudatih ka oženjenim/udatim,
    • porodica u kojima su oba bračna partnera radila ka porodicama u kojim je radio jedan partner.
uticaj javnog penzijskog sistema na tednju
Uticaj javnog penzijskog sistema na štednju
  • Prema teoriji životnog ciklusa štednje,pojedinci prilikom odlučivanja o potrošnji i štednji uzimaju u obzir okolnosti tokom čitavog života
  • Pojedinci sa odbojnošću prema riziku su skloni ujednačavanju potrošnje tokom života
  • Sistem penzijskog socijalnog osiguranja može značajno da promeni visinu životne ušteđevine preko:
    • efekta supstitucije bogatstva,
    • efekta penzionisanja i
    • efekta poklanjanja
efekat supstitucije bogatstva
Efekat supstitucije bogatstva
  • Prema ovoj teoriji pojedinci znaju da im uplata doprinosa garantuje penziju:
    • stoga smanjuju druge oblike privatne štednje,
    • doprinosi se koriste za finansiranje tekućih penzija, što znači da ne raste ni javna štednja
    • rezultat: ukupna štednja, a time i akumulacija kapitala, se smanjuje
bud etsko ograni enje sada nje i budu e potro nje
Budžetsko ograničenje sadašnje i buduće potrošnje
  • Pojedinac pri odlučivanju o dohotku i potrošnji bira između tri opcije
    • prva opcija: u tekućem periodu troši sve što zaradi (I0=c0)
    • druga opcija: deo dohotka troši (I0-S), a deo štedi (S)
    • treća opcija: troši ceo dohodak (I0) i dodatno se zadužuje (B)
  • Budžetska liniju MN koja prolazi kroz tačku raspoloživosti A i ima nagib u apsolutnoj vrednosti 1 + r
  • Nagib 1 + r pokazuje da troškovi sadašnje potrošnje od 1$ predstavljaju 1+ r dolara neostvarene potrošnje u budućnosti
  • Prava MN pokazuje trade-off između potrošnje tokom vremena, ovo se naziva intertemporalnim budžetskim ograničenjem
bud etsko ograni enje sada nje i budu e potro nje1
Budžetsko ograničenje sadašnje i buduće potrošnje

N

Tačka raspoloživosti – potrošač ne štedi niti se zadužuje

D

Buduća potrošnja(c1)

(1+r)S

I1 + (1+r) S

B

I1

(1+r)B

F

S

I1 - (1+r) B

M

I0 - S

I0

Sadašnja potrošnja (c0)

izbor izme u sada nje i budu e potro nje koji maksimizira korisnost
Izbor između sadašnje i buduće potrošnje koji maksimizira korisnost
  • Da bi se uz dato budžetsko ograničenje MN, izabrala kombinacija sadašnje i buduće potrošnje, koja maksimizira korisnost pojedinca neophodno je da poznajemo njegove krive indiferentnosti
  • Krive indiferentnosti održavaju preferencije pojedinca u pogledu trade-off između sadašnje i buduće potrošnje
  • Maksimizacija korisnosti postiže se u tački u kojoj najviše moguća kriva indiferentnosti tangentira budžetsko ograničenje
izbor izme u sada nje i budu e potro nje koji maksimizira korisnost1
Izbor između sadašnje i buduće potrošnje koji maksimizira korisnost

N

E1

Buduća potrošnja (c1)

c1*

A

I1

Štednja

M

c0*

I0

Sadašnja potrošnja (c0)

istiskivanje privatne tednje od strane javnog penzijskog osiguranja
Istiskivanje privatne štednje od strane javnog penzijskog osiguranja
  • Relevantno pitanje je kako uvođenje javnog penzijskog osiguranja, uz dato budžetsko ograničenje i date krive indiferentnosti utiče na štednju pojedinca?
  • Pretpostavlja se da je implicitna stopa prinosa na doprinose jednaka tržišnoj kamatnoj stopi r
  • Plaćanje penzijskih doprinosa smanjuje tekuću potrošnju za iznos doprinosa T, ali povećava buduću potrošnju za iznos penzija (1+r)T
  • Tačka raspoloživosti pri postojanju javnog penzijskog sistema je u R
istiskivanje privatne tednje od strane javnog penzijskog osiguranja1
Istiskivanje privatne štednje od strane javnog penzijskog osiguranja
  • Uz dato budžetsko ograničenje i date krive indiferntnosti optimalan odnos između sadašnje i buduće potrošnje je i dalje u tački E1
  • Da bi se našao u tački E1 pojedinac koji je uključen u javni penzijski sistem treba da štedi samo
  • Da bi dostigao isti nivo korisnosti uz data ograničenja, pojedinac koji nije uključen u javni penzijski sistem bi štedeo više: (I0 – c0*)
  • Pojedinac na doprinose koje uplaćuje za penzijsko osiguranje gleda kao na deo svoje štednje i stoga manje štedi
    • problem je što se doprinosi troše za tekuću potrošnju sadašnjih penzionera
istiskivanje privatne tednje od strane javnog penzijskog osiguranja2
Istiskivanje privatne štednje od strane javnog penzijskog osiguranja

N

E1

Buduća potrošnja (c1)

c1*

R

A

I1

(1+r)T

Štednja bez javnog penzijskog osiguranja

T

Štednja uz javno penzijsko osiguranje

M

c0*

I0

I0T

Sadašnja potrošnja (c0)

ostali mehanizmi uticaja javnog penzijskog sistema na tednju
Ostali mehanizmi uticaja javnog penzijskog sistema na štednju
  • Efekat penzionisanja - nakon uvođenja javnog penzijskog sistema ljudi su skratili radni vek
  • Da bi održali ujednačen nivo potrošnje u relativno dugom periodu korišćenja penzija ljudi dodatno štede tokom radnog veka
  • Efekat poklanjanja - roditelji koji primaju penzije stoga mogu više da štede kako bi svojoj deci ostavili više u nasledstvo i time neutralisali distributivni efekat penzijskog osiguranja
  • Efekat supstitucije bogatstva predviđa da uvođenja javnog penzijskog sistema smanjuje štednju, dok efekat penzionisanja i efekat poklanjanja predviđaju da on povećava štednju
  • Ekonomska teorija ne može da odgovori na pitanje da li uvođenje javnog penzijskog sistema povećava ili smanjuje štednju
empirijska istra ivanja uticaja javnog penzijskog sistema na tednju
Empirijska istraživanja uticaja javnog penzijskog sistema na štednju
  • Primenom ekonometrijskih metoda zasnovanih na vremenskim serijama dobijeni su različiti rezultati:
    • Feldstein je zaključio da javni penzijski sistem negativno utiče na štednju
      • na svakih 100$ uplaćenih za penzijske doprinose ukupna štednja u SAD se smanjuje za 2,8$
    • neki drugi istraživači su dobili da javni penzijski sistem pozitivno utiče na štednju
  • Istraživanja na osnovu unakrsnih podataka, koji se odnose na pojedince, takođe uglavnom potvrđuju negativan uticaj javnog penzijskog sistema na štednju:
    • međutim veličina uticaja značajno varira u različitim istraživanjima,
    • moguće je da su ocene pristrasne jer isti faktori (pol, bračni status) utiču i na izdvajanje penzijskih doprinosa i na odluku o štednji
empirijska istra ivanja uticaja javnog penzijskog sistema na tednju1
Empirijska istraživanja uticaja javnog penzijskog sistema na štednju
  • Kvazieksperimentalna istraživanja, sprovedna u Italiji, nakon značajne promene penzijskog sistema kojima su neke porodice pogođene više, a druge manje, takođe potvrđuju negativan uticaj izdvajanja za javni penzijski sistem na štednju
    • na svakih 100$ izdvojenih za penzijske doprinose, privatna štednja se smanjuje za 40$
  • Sumarno posmatranje empirijskih istraživanja ukazuje na to da javni penzijski sistem verovatno negativno utiče na nacionalnu štednju, ali ne postoji saglasnost koliko iznosi taj uticaj
odluke o penzionisanju i radu
Odluke o penzionisanju i radu
  • Pre uvođenja javnog penzijskog sistema većina ljudi je aktivno radila i nakon navršenih 65 godina starosti
    • u SAD je 1930 godine 54% ljudi starijih od 65 godina radilo, dok je 2005. godine samo 19% ljudi starijih od 65 godina radilo
  • Relevantno pitanje je kako konkretni penzijski sistem utiče na spremnost ljudi da odu u penziju čim ispune minimalne uslove tj. opštije kako penzijski sistem utiče na spremnost za rad
  • Pretpostavlja se da pojedinac odluku donosi na osnovu očekivane sadašnje vrednosti neto penzija
  • Pojedinac poredi neto sadašnju vrednost penzija pod uslovom da odmah ode u penziju sa neto sadašnjom vrednošću dohodaka pod uslovom da nastavi da radi
odluke o penzionisanju i radu1
Odluke o penzionisanju i radu
  • Pojedinac će raditi do perioda koji mu obezbeđuje maksimalnu neto sadašnju vrednost penzija.
  • Empirijska istraživanja u SAD pokazuju da u periodu od 62-65 godine starosti postoje podjednaki podsticaji za rad i penzionisanje, dok su nakon 65 godine podsticaji za rad negativni
  • Istraživanja za druge razvijene zemlje pokazuju da ispunjenje uslova za penzionisanje značajno povećava verovatnoću penzionisanja
uticaj penzija na efikasnost i pravi nost
Uticaj penzija na efikasnost i pravičnost
  • Na osnovu većine istraživanja zaključuje se da javni penzijski sistem negativno utiče na štednju i spremnost za rad, što negativno utiče na ekonomsku efikasnost
  • Međutim, on takođe povećava sigurnost i blagostanje starih ljudi
  • Reformama penzijskog sistema nastoji se smanjiti njegov negativan uticaj na efikasnost, bez značajnijeg gubitka blagostanja starih
kratka istorija
Kratka istorija
  • Prvi pojedinačni slučajevi odobravanja penzija u Srbiji potiču iz prve polovine 19. veka
  • U drugoj polovini 19 veka uvode se penzije za pojedine kategorije zaposlenih (uglavnom za činovnike)
  • Prvi opšti zakon o penzijskom osiguranju radnika u Kraljevini Jugoslaviji stupio je na snagu 1937. godine
  • Problemi u javnom penzijskom fondu javljaju se sredinom 80-tih godina 20-tog veka, kada se pojavljuje značajniji deficit
kratka istorija1
Kratka istorija
  • U prvoj polovini 90-tih godina problemi u penzijskom fondu se dramatično pojačavaju:
    • u periodu 1989-1994. godine BDP je opao za oko 2/3 (raspad SFRJ, sankcije, hiperinflacija. ..)
    • povećava se otvorena i prikrivena nezaposlenost i opadaju realne zarade,
    • nekim preduzećima i granama se umanjuju stope doprinosa,
    • broj penzionera raste usled prevremenog penzionisanja
  • Mere Vlade: stopa doprinosa se povećava na 32%, ali i dalje ostaje visok deficit
  • Visoki deficit se pokriva primarnom emisijom što povratno ubrzava hiperinflaciju i obezvređuje penzije
kratka istorija2
Kratka istorija
  • Avramovićevim programom zaustavlja se hiperinflacija:
    • obustavlja se finansiranje penzija iz primarne emisije,
    • prihodi od doprinosa realno rastu (inverzni Olivera-Tanci efekat), a time i penzije
    • problemi u penzijskom fondu postaju vidlljivi
  • U periodu 1994-1998. godine prihodi od doprinosa i penzije realno rastu usled ukidanja sankcija i zaustavljanja hiperinflacije
  • Mere Vlade:
    • deficit se pokriva transferima iz budžeta,
    • uredbama se nezakonito smanjuju penzije,
  • Pojavljuju se kašnjenja u isplati penzija.
  • NATO bombardovanje tokom 1999. godine obara privrednu aktuivnost za oko 18% što smanjuje prihode od doprinosa, a time i penzije
odnos broja zaposlenih i penzionera dugoro ni trend
Odnos broja zaposlenih i penzionera: dugoročni trend
  • Odnos broja zaposlenih i penzionera tokom prethodnih decenija je značajno opao usled:
    • nepovoljnih demografskih trendova,
    • opadanja zaposlenosti,
    • niske starosne granice za odlazak u penziju,
    • raširene prakse prevremenog penzionisanja,
    • izdašne politike odobravanja benificiranog radnog staža.
reforme penzijskog sistema od 2001 godine
Reforme penzijskog sistema od 2001. godine
  • Neophodnost reformi penzijskog sistema je posledica:
    • nagomilanih problema tokom prethodnog perioda (visok deficit, dug, odnos broja zaposlenih penzionera) i
    • očekivne negativne demografske tendencije u budućnosti.
  • U periodu 2001-2005. godina realizovane su tri faze penzijskih reformi
  • Generalno, penzijske reforme koje su sprovedene u periodu 2001-2005. godina bile su u pravcu poboljšanja dugoročne održivosti penzijskog sistema
  • Tokom 2008. godine donete su mere koje predstavljaju korak unazad u odnosu na do tada sprovedene reforme
  • Određeni tehnički propusti (promena metodologije merenja zarada) i ekspanzivna politika zarada smanjili su efekte reforme
reforme tokom 2001 godine
Reforme tokom 2001. godine
  • U prvoj fazi, najvažnije reforme bile su:
    • povećanje starosne granice za penzionisanje sa 60 na 63 godine za muškarce i sa 55 na 58 godina za žene, i minimalne starosne granice sa 50 na 53 godine života,
    • uvodjenje švajcarske formule za indeksaciju penzija prema, kojoj se penzije indeksiraju prema ponderisanom proseku rasta prosečnih zarada i troškova života (ponderi iznose po 50%)
    • smanjena je stopa doprinosa sa 32% na 19,6%, ali je uključivanjem ostalih ličnih primanja u zarade povećana osnovica za obračun doprinosa za oko 20%.
    • ukinuta su selektivna umanjenja ili oslobadjanja nekih delatnosti i preduzeća od plaćanja doprinosa.
  • Najvažniji pozitivni rezultati prve faze reformi bili su obezbedjenje redovnosti u isplati penzija, kao i značajan realni rast prosečnih penzija
  • Finansijski rezultati fonda nisu poboljšani usled preteranog rasta realnih penzija
reforme tokom 2003 godine
Reforme tokom 2003. godine
  • Najvažnije promene u penzijskom sistemu koje su sprovedene tokom 2003. godine su:
    • određivanje penzije na osnovu zarada u celom radnom veku, umesto na osnovu zarada u 10 najboljih godina,
    • proširena je osnovica za obračun doprinosa uključivanjem prihoda od autorskih honorara i sl.,
    • pooštrene su procedure za dobijanje invalidskih penzija i
    • smanjene su benificije za pojedine kategorije zaposlenih.
  • Promene u penzijskom sistemu koje su realizovane tokom 2003. godine su unapredile pravednost sistema, smanjile zloupotrebe i dr., ali je njihov domet sa stanovišta poboljšanja finansijskih performansi relativno skroman
reforme tokom 2005 godine
Reforme tokom 2005. godine
  • Najvažnije promene u penzijskom sistemu usvojene tokom 2005. godine su:
    • postepeno napuštanje švajcarske formule u indeksaciji penzija kroz smanjivanje pondera uz zarade sa ciljem da se od 2009. godine penzije indeksiraju isključivo preme kretanju troškova života
    • postepeno produženje starosne granice za penzionisanje. Cilj je da u 2011. godini starosna granica za muškarce bude 65 godina, a za žene 60 godina.
    • uvodjenje minimalnog odnosa prosečne penzije i prosečne zarade na nivou od 60%
  • Kao rezultat prethodnih reformi dolazi do poboljšanja finansijskih performansi penzijskog sistema:
    • deficit penzijskog fonda u 2007. godini bilo je niži za 1,6% BDP u odnosu na 2003. godinu, dok su rashodi penzijskog fonda u 2007. godini bili niži za oko 0,9% u odnosu na maksimum u 2004. godini
mere donete tokom 2008 i 2009 godine
Mere donete tokom 2008. i 2009. godine
  • Tokom 2008. godine realizovan je niz mera kojima su u potpunosti neutralisani pozitivni finansijski efekti reformi penzijskog sistema u periodu 2001-2007. godina, kao što su:
    • usklađivanje odnosa prosečne penzije i prosečne zarade na nivou od 60%, a što je imalo za posledicu rast prosečnih penzija za oko 12%,
    • krajem 2008. godine prosečne penzije vanredno su povećane za 10%.
  • Kao rezultat primene dve navedene mere:
    • učešće izdataka za penzije u BDP u 2008. godini je povećano za 1,2 procentnih poena,
    • deficit penzijskog fonda povećan je za 1,6 procentnih poena u odnosu na prethodnu godinu,
    • deficit penzijskog fonda je u 2008. godini dostigao 5,7% BDP, a u 2009. godini se očekuje deficit od preko 6% BDP, što je iznad maksimuma od 6% koji je ostvaren u 2003. godini
  • Kao odgovor na navedeni neodrživi rast troškova za penzije, Vlada je zamrzla penzije u 2009. i 2010 godini
struktura penzijskog sistema srbije
Struktura penzijskog sistema Srbije
  • Krajem prve decenije 21. veka penzijski sistem Srbije sastoji se od:
    • obaveznog javnog penzijskog fonda (Republički fond za penzijsko i invalidsko osiguranje) i
    • većeg broja dobrovoljnih privatnih penzijskih fondova
  • Javni penzijski fond je izrazito dominantan u odnosu na privatne fondove
    • bruto rashodi javnog penzijskog fonda u 2008. godini (penzije, zdravstvena zaštita penzionera, administrativni troškovi i dr.) učestvovali su sa 14,4% u BDP Srbije i iznosili su oko 1/3 konsolidovanih rashoda države
  • Na početku 2009. godine u Srbiji je postojalo 10 dobrovoljnih privatnih penzijskih fondova:
    • u kojima je bilo oko 160 hiljada osiguranika.
    • ukupna vrednost neto imovine privatnih penzijskih fondova na kraju prvog kvartala 2009. godine iznosila je oko 5,2 mlrd dinara (oko 50 miliona evra), što iznosi oko 0,2% BDP
javni penzijski fond
Javni penzijski fond
  • Ujedinjenjem penzijskih fondova zaposlenih, poljoprivrednika i samostalnih delatnosti (preduzetnika) početkom 2008. godine formiran je jedinstveni javni penzijski fond
  • Očekuje se uključivanje i vojnog penzijskog fonda u jedinstveni javni fond
finansiranje javnog penzijskog sistema
Finansiranje javnog penzijskog sistema
  • Osnovna stopa doprinosa je jedinstvena i ona iznosi 22% od čega polovina ide na teret zaposlenog, a polovina na teret poslodavca
  • Osnovica za plaćanje doprinosa PIO fondu je ista kao i u slučaju zdravstvenog osiguranja
  • Minimalna mesečna osnovica za plaćanje doprinosa iznosi 35% od prosečne zarade, a maksimalna osnovica je jednaka petostrukom iznosu prosečne zarade
osnov za sticanje penzije
Osnov za sticanje penzije
  • Korisnici penzijskog osiguranja imaju pravo na: starosnu, invalidsku ili porodičnu penziju
  • Pravo na starosnu penziju u 2009. godini stiče se:
    • za muškarce: navršavanjem 64 godine života ili 40 godina radnog staža
    • za žene: navršavanjem 59 godina života ili 35 godina radnog staža
    • minimalna starosna granica iznosi od 53 godine života,
  • Planirano je da se do 2011. godine starosna granica poveća na 65 godina za muškarce i 60 godina za žene
  • U slučaju gubitka radne sposobnosti (povreda na radu i dr.) osiguranik stiče pravo na ostvarenje invalidske penzije
  • U slučaju smrti korisnika starosne ili invalidske penzije ili osiguranika koji ima više od pet godina radnog staža, članovi porodice pod odredjenim uslovima imaju pravo na porodičnu penziju
utvr ivanje po etnog nivoa pojedina ne penzije
Utvrđivanje početnog nivoa pojedinačne penzije
  • U prvom koraku računa se lični koeficijent osiguranika (LK):

gde je GLKigodišnji lični koeficijent (max GLKi =5), LZ lična zarada osiguranika, PZS prosečna zarada u Srbiji, a sa i =1,..., n označene su godine u toku kojih je osiguranik ostvarivao zaradu

  • Potom se računa lični bod kao proizvod ličnog koeficijenta (LK) i dužine penzijskog staža osiguranika (PS):

LB =LK*PS

  • Visina početne penzije (VP) pojedinca je proizvod ličnog boda i opšteg boda (OB):

VP=LB*OB

  • Vrednost opšteg boda određena je kao 1,8% prosečne zarade u Srbiji u 2004 .godini – opšti bod se indeksira svake godine
utvr ivanje po etnog nivoa pojedina ne penzije1
Utvrđivanje početnog nivoa pojedinačne penzije
  • U cilju pozitivne diskriminacije žena, dužina penzijskog staža žena

osiguranika se povećava do 15%, a najviše do 40 godina radnog staža

  • Na osnovu prethodnog sledi da početni nivo pojedinačne penzije zavisi od odnosa osiguranikove zarade prema prosečnoj zaradi, broja godina radnog staža i visine opšteg boda
  • Pri određivanju početnog nivoa invalidske penzije osiguranik dobija određeni broj dodatnih godina radnog staža u odnosu na stvarni
  • Početni nivo porodične penzije kreće se u intervalu od 70-100% starosne u zavisnosti od broja članova domaćinstva
indeksacija penzija
Indeksacija penzija
  • Početni nivo penzija se indeksira u skladu sa određenim pravilom tokom celog perioda korišćenja penzija
  • Prema sada važećem pravilu penzije se indeksiraju prema inflaciji
    • zamrzavanjem penzija, ovo pravilo je u toku 2009-2010. godine suspendovano
  • Indeksiranje prema inflaciji nije dugoročno održivo –ono bi značilo da penzije u budućnosti neće realno rasti
  • Stoga je neophodno, nakon isteka zamrzavanja penzija, da se usvoji pravilo prema kome bi se rast penzija računao kao ponderisani prosek inflacije i zarada ili BDP
    • adekvatnim izborom pondera penzije bi realno rasle, ali sporije od rasta zarada ili BDP
karakteristike javnog penzijskog sistema srbije
Karakteristike javnog penzijskog sistema Srbije
  • Javni penzijski sistem u Srbiji analiziraće se na osnovu:
    • stope zamene,
    • odnosa prosečne penzije i prosečne zarade,
    • vrstama i visinom preraspodela u okviru penzijskog sistema,
    • procenta penzionera sa punim radnim stažom.
stopa zamene
Stopa zamene
  • Stopa zamene se definiše kao odnos prve penzije i prosečne zarade u poslednjoj godini pre penzionisanja:
    • ona pokazuje da li je i u kojoj meri ekonomska pozicija osiguranika pogoršana nakon odlaska u penziju,
    • u skladu sa teorijom životnog ciklusa adekvatan penzijski sistem treba da spreči značajan pad blagostanja osiguranika nakon njegovog penzionisanja
preraspodele u okviru penzijskog sistema srbije
Preraspodele u okviru penzijskog sistema Srbije
  • Najčešće preraspodele u okviru javnog penzijskog sistema ostvaruju se:
    • od bogatijih ka siromašnijim penzionerima i
    • od muškaraca ka ženama
  • Intenzitet preraspodele od bogatijih ka siromašnijim meri se koeficijentom varijacije stope zamene:
    • što je koeficijent varijacije niži stepen preraspodele je manji
    • koeficijent varijacije stope zamene za penzionere u fondu zaposlenih u 2007. godini iznosio je 0,21%,
      • ako se zadrže karakteristike penzijskog sistema u budućnosti će se dodatno smanjivati preraspodela ( videti K. Stanić, QM 13)
    • prosečna vrednost koeficijenta varijacije u 15 starih članica EU iznosi 0,25
  • Preraspodela od muškaraca ka ženama u Srbiji postoji usled:
    • ranijeg penzionisanja žena – manje uobičajano u svetu
    • dužeg prosečnog života žene – uobičajeno u svetu
procenat penzionera sa punim radnim sta om
Procenat penzionera sa punim radnim stažom
  • Kao rezultat reformi u periodu od samo pet godina u periodu od 2003 do 2007. godine:
    • procenat penzionera sa punim radnim stažom je povećan za blizu 7 procentnih poena među starosnim penzionerima, i
    • za blizu 5 procentnih poena među svim penzionerima.
  • Procenat penzionera sa punim radnim stažom u skupu starosnih i svih penzionera još uvek je izrazito nizak.
siroma tvo me u penzionerima
Siromaštvo među penzionerima
  • Uvođenje državnih penzijskih fondova je motivisano time da se spreči siromaštvo građana usled starosti i invalidnosti
  • Statistički podaci ukazuju da je siromaštvo među penzionerima smanjeno za oko 2/3 u periodu 2002-07. godina
  • U 2007. godini siromaštvo među penzionerima je bilo manje nego u opštoj populaciji i za preko 70% manje nego među starim licima koja ne primaju penziju
odr ivost javnog penzijskog sistema u srbiji
Održivost javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • U periodu 2003-2008. godina prihodi od doprinosa i ostali redovni prihodi pokrivali su između 56% i 66% rashoda javnog penzijskog fonda
  • Deficit penzijskog fonda kretao se u intervalu od 4,4 -6% BDP,
  • Deficit penzijskog fonda je pokrivan najvećim delom transferima iz budžeta Republike (oko 5,2% BDP), i manjim delom prihodima od privatizacije (oko 0,4 % BDP)
  • Postojeći penzijski sistem je dugoročno neodrživ jer rashodi za penzije ”istiskuju” ostale socijalne i razvojne funkcije države
odr ivost javnog penzijskog sistema u srbiji1
Održivost javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Održivost javnog penzijskog sistema zavisi od:
    • demografskih varijabli: prosečna dužina života, starosna struktura stanovništva i dr.
    • makroekonomskih varijabli: rast BDP, zaposlenosti i prosečnih zarada
    • fiskalnih parametara: stopa doprinosa, osnovica doprinosa i dr.
    • parametara penzijskog sistema: starosna i minimalna granica za penzionisanje muškaraca i žena, pravilo indeksacije opšteg boda i indeksacije penzija, uslova za prevermeno penzionisanje, uslova za benificirani radni staž i dr.
odr ivost javnog penzijskog sistema u srbiji2
Održivost javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Uticaj demografskih faktora je relativno predvidiv i oni će negativno uticati na održivost penzijskog sistema u Srbiji
    • očekuje se da će odnos stanovništva starijeg od 65 godina prema radno aktivnom stanovništvu porasti sa 25% u 2007. godini na oko 35% u 2032 godini (RZS)
  • Makroekeonomske varijable će verovatno pozitivno uticati na održivost penzijskog sistema, ali je intenzitet njihovog uticaja neizvestan
    • očekuje se rast BDP i po dugoročnoj stopi od oko 5%,kao i rast zarada i zaposlenosti
  • Fiskalne varijable:
    • povećanje stope doprinosa bi kratkoročno poboljšalo održivost, ali bi pogoršalo konkurentnost privrede, što bi u dugom roku negativno uticalo i na penzijski sistem
    • određeno povećanje održivosti moglo bi se ostvariti kroz poboljšanja naplate doprinosa od poljoprivrednika, preduzetnika i malih preduzeća
odr ivost javnog penzijskog sistema u srbiji i neophodnost reformi
Održivost javnog penzijskog sistema u Srbiji i neophodnost reformi
  • Zadržavanje postojećeg nivoa rashoda za penzije u odnosu na BDP je neodrživo sa fiskalnog i makroekonoskog stanovišta
  • Eventualni, brz privredni oporavak (rast BDP, zaposlenosti i zarada) bi samo delimično mogao da poboljša održivost postojećeg penzijskog sistema –zbog negativnog uticaja demografskih faktora
  • Stoga je neophodna temeljna reforma javnog penzijskog sistema
osnovni ciljevi reforme penzijskog sistema
Osnovni ciljevi reforme penzijskog sistema
  • Osnovni ciljevi reforme penzijskog sistema su:
    • sprečavanje naglog pada dohotka pojedinaca nakon penzionisanja,
    • primerenost finansijskim mogućnostima pojedinaca i društva, što znači da ne potiskuje i ugrožava ostale ekonomske i socijalne ciljeve ili da ne dovodi do neprihvatljivih fiskalnih posledica
    • održivost penzijskog sistema podrazumeva njegovu sposobnost da očuva solidne finansijske performanse u različitim okolnostima u dugom roku
    • robusnost podrazumeva da je penzijski sistem sposoban da izdrži nagle i neočekivane promene (šokove) u važnim ekonomskim i demografskim varijablama kao i turbulencije u političkom okruženju
osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u srbiji
Osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Osnovni pravci reformi penzijskog sistem u Srbiji su:
    • zamrzavanje nominalnih penzija tokom 2009-2010. godine
    • izbor adekvatnog pravila indeksacije opšteg boda i penzija,
    • određivanje minimalnog odnosa penzija i zarada na održivom nivou,
    • povećanje minimalne granice za penzionisanje,
    • pooštravanje uslova za odobravanje benificiranog radnog staža,
    • postepeno izjednačavanje dužine radnog staža za žene i muškarce ( npr. do 2020. godine),
    • smanjivanje raspona između minimalnih i maksimalnih penzija,
    • poboljšanje naplate doprinosa.
  • Realizacija prethodnih reformi stvorila bi bilansni prostor za uvođenje socijalnih penzija
osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u srbiji1
Osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Najveće uštede ostvariće se po osnovu zamrzavanja penzija tokom 2009-2010. godine
    • usled zamrzavanja bruto rashodi za penzije će opasti sa 14,4% u 2008 na 12,7% u 2010. godini
  • Izbor pravila indeksacije penzija, koje će obezbediti sporiji rast rashoda za penzije od rasta BDP, ima veliki bilansni značaj u srednjem i dugom roku
    • moguće opcije su primena švajcarske formule ili indeksacije penzija prema zbiru rasta inflacije i određenog procenta realnog rasta BDP
  • Određivanje minimalnog odnosa penzija i zarada na održivom nivou je treći bilansno ključni indikator reformi:
    • određivanje ovog odnosa na visokom nivou moglo bi u potpunosti na poništi rezultate zamrzavanja i pravila indeksacije
    • ocenuje se da ekonomski i socijalno održiv minimalni odnos penzija i zarada iznosi oko 50% (što je na nivou okruženja)
osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u srbiji2
Osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Ostale mere reforme penzijskog sistema su bilansno manje značajne, osim izjednačavanje starosne granice za muškarce i žene – ova mera bi dala značajnije rezultate u dugom roku
  • Procenjuje se da bi rezultat kumulativne primene navedenih mera mogao da bude smanjivanje izdataka za penzije na oko 10% BDP do 2020 godine
  • Smanjivanje izdataka za penzije stvorilo bi prostor za postepeno uvođenje socijalnih penzija za stara lica koja ne ostvaruju druge dohotke
    • socijalne penzije bi se ispaćivale iz budžeta Republike,
    • prvi korak bi mogao da bude uvođenje socijalnih penzija za lica starija od 70 godina,
    • ukoliko bi bilansne mogućnosti dozvolile starosna granica za socijalne penzije bi se postepeno spuštala do nivoa granice za starosne penzije
osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u srbiji3
Osnovni pravci reforme javnog penzijskog sistema u Srbiji
  • Važan element reformi je povećanje preraspodele od bogatijih ka siromašnijim penzionerima
  • Povećanje preraspodele bi se ostvarilo smanjivanjem raspona između minimalne i maksimalne penzije i to kroz povećanje minimalnih penzija
  • Smanjivanje raspona između najmanjih i najvećih penzija u skladu je sa socijalnom funkcijom javnih penzijskih fondova
    • osnovna funkcija javnog penzijskog fonda je sprečavanje siromaštva u starosti
  • Pojedinci koji žele veće dohotke u starosti to bi obezbedili kroz ulaganje u privatne penzijske fondove i druge oblike finansijske i realne imovine.