slide1 n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti PowerPoint Presentation
Download Presentation
Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 63

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - PowerPoint PPT Presentation


  • 193 Views
  • Uploaded on

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti. Aqronomluq ixtisası üzrə II kurs tələbələri üçün. Mühazirə 3. Bakteriyalar, viruslar və digər mikroorqanizlər bitkilərin xəstəlik törədiciləridir. Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor əvəzi Cəfərov İ.H.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti' - jeremy-pitts


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
slide1

Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

  • Aqronomluq ixtisası üzrə II kurs tələbələri üçün

Mühazirə 3. Bakteriyalar, viruslar və digər

mikroorqanizlər bitkilərin

xəstəlik törədiciləridir

Kənd təsərrüfatı elmləri doktoru,

professor əvəzi Cəfərov İ.H.

Gəncə, 2011-ci il

slide2

P L A N:

3.1 Bakteriyalar və onların törətdiyi xəstəliklər

3.2 Bakteriyaların biologiyası və bitkilərin

bakteriozlardan mühafizəsi

3.3 Aktinomisetlər və fitoplazmalar haqqında anlayış

3.4 Viruslar və onların törətdiyi xəstəliklər

3.5 Virusların biologiyası və bitkilərin virus

xəstəliklərindən mühafizəsi

slide3

ƏDƏBİYYAT

  • 1.Cəfərov İ.H. Ümumi fitopatologiya. Bakı: «Elm», 2007, 388 s.
  • 2.Cəfərov İ.H. Fitopatologiya (fənnin öyrənilməsinə dair metodik vəsait). Bakı:
  • «Elm», 2008, 181 s.
  • 3.M.Timur Döken, ErkolDemirçi, HüseynZenginFitopatoloji. Erzurum: 2010,
  • 256 s.
  • 4.Попкова К.В. Общая фитопатология. М.: «Агропромиздат», 1989, 398 с.
  • 5.Семенкова И.Г., Соколова Э.С. Фитопатология. М.: Изд. Академия, 2003,
  • 496 с.
  • 6. Чикин Ю.А. Общая фитопатология (часть 1). Учебное пособие -Томск:
  • ТГУ, 2001, 170 с.
  • www. google.ru
  • www.dic.academic.ru
slide4

ERWİNİA

PSEUDOMONAS

  • MONİLİA
  • PRUNUS NECROTİK RİNG-SPOT VİRUS
  • XANTHOMONAS

CLASTEROSPORİUM

VERTİCİLLUM

slide6

Sonrakıtədqiqatlardatibbimikrobiologiyanıninkişafı Robert Kokaməxsusdur, o xəstəliktörədicinintəyininümumiprinsiplərinimüəyyənetmiş, 1905-ci ildəvərəmintədqiqinəgörə Nobel mükafatınalayiqgörülmüşdür.

BakteriyalarıntəbiətdərolununöyrənilməsiM.B.BeyernikvəS.N.Vinoqragskiyəməxsusdur.

Bakteriyanınhüceyrəviquruluşununöyrənilməsielektronmikroskopunistifadəyəverilməsiiləəlaqədardır. 1937-ci ildəE.Çattontəklifetdiki, bütünorqanizmlərihüceyrəviquruluşuntiplərinəgörəprokariotvəeukariotlaraayrılsınvə 1961-ci ildəSteyniervə Van Hilbuməsələyəsonuncunöqtəniqoydular. Molekulyarbiologiyanıninkişafı 1927-ci ildəK.Vezeniabeləbirkəşfəsövqetdiki, prokariotlarınözlərininarasında (bakteriyavəarxeyalar) köklüfərqlərvar

slide7

3.1. Bakteriyalar və onların törətdiyi

xəstəliklər

Bakteriyaların təsiri altında bitki toxumala-rında patoloji dəyişikliklər haqqında ilk fikirlər 1866-cı ildə M.S.Voronin tərəfindən söylənil-mişdir.

Onların bitkilərdə xəstəlik törətmə xüsusiyyəti haqqında mükalimələr uzun müddət davam et-miş, fikirlər daim haçalanmışdır. Lakin hələ 1899-cu ildə A.Fişer hesab edirdi ki, bakteriya bitkiyə yalnız yara yerindən daxil ola bilər.

slide8

FitopatogenbakteriyalarınəsasnövlərivəonlarıntörətdiklərixəstəliklərFitopatogenbakteriyalarınəsasnövlərivəonlarıntörətdiklərixəstəliklər

slide10

Bibər meyvələrində bakterial xərçəng

Corynebacterium michiganense pv. michiganense

Yemiş meyvələrində bakterial çürümə

Erwinia carotovara pv. carotovara

slide12

Ləpədə çəhrayı çürümə

Trichothecium roseum

Meyvədə bakterialı eksudat

Erwiniaamylovora

slide13

Noxudunbakterialyanığı Pseudomonas syringaepv. pisi (Sackett) Young et. Al

PomidorunbakterialxərçəngiCorynebacteriummichiganenzepv. michiganenze (Smith) Iensen.

slide14

Azərbaycan Respublikasının Şəki-Zaqatala bölgəsində qərzəkli meyvə bitkilərində bakterioz tipli xəstəliklərin öy-rənilməsinə dair tədqiqatlar prof. H.İbrahimova məxsusdur.

Qeyd olunduğu kimi, bitkilərə böyük iqtisadi zərər vuran bakteriyaların arealı daim genişlənir. Belə ki, kartofda qara ayaq, həlqəvi çürümə tipli bakteriozların təsirindən saxlan-ma zamanı yumruların 40-50%-i məhv olur (K.V.Popkova, 1989).

Yeni fitopatogen bakteriyalar, o cümlədən məlum olma-yan bakterioz tipləri son zamanlar daim pisləşən ekoloji şəraitin təsiri altında formalaşır və yayılma areallarını geniş-ləndirirlər.

slide15

Toxumvəəkinmaterialı- ilkininfeksiyanınəsas mənbəyidir

Toplanmamışbitkiqalıqlarıpatogenbakteriyalarıntorpaqdacəmləşməsinəimkanverir

İNFEKSİYAMƏNBƏYİ

Xəstəbitkilər

Həşəratlarla, quşlarla, əməkalətləriilə, xəstəbitkilərinorqanlarıilə, havacərəyanınındəyişməsilə; Erwiniacinsibakteriyasınınseliklibiokütləsininküləklədaşınması

Bakteriozlarlayoluxmazamanıinfeksiyamənbələri

slide16

Bitkinindüzgünqidalanmasının

pozulması

Patogenüçünəlverişlineytralvəyaqələvimühitreaksiyası

  • Havanınoptimaltemperaturu
  • 25-300C
  • Bitkininsəthindədamcısuyunyığılması

Bitkilərarasıəlaqənəticəsində

Yoluxmayayardımçıolanşərait

Patogeninpektolitikferment-lərininbitkiyətəsiri, misalüçün, Erwiniachrysanthemi. Patogentoksinlərininbitkiyədüşməsizamanı – koronatinPseudomonassyringaepv. coronafaciens. Toksinlərinbitkiyətəsirininəlamətləri- yulafdayarpaqyanıqları, tütünyarpaqlarındaxloroz

Çiçəkvasitəsilə

İnfeksiyanınbitkiyədaxilolmayolları

Bitkininsəthindəyaralar (patogeninbitkiyəpassivdüşməsi) misalüçün, Erwinia chrysanthemi arılarladaşınır, onlarisəbitkisəthindəyaralaraçırlar

Bitkitoxumalarındatəbiiyollar:

Ağızcıq: PomidordaqarabakterialləkəlikxəstəliyiXanthomonasvesicatoria; Hidatodlar: kələmdədamarbakteriozuxəstəliyiXanthomonascampestris; Mərcilər: meyvəağaclarınınköklərində, qaraxərçəngxəstəliyinintörədicisiRhizobiumradiobacter; Mərciləryumrularda: kartofyumrularındaadidəmgilxəstəliyinintörədicisiStreptomycesscabies; Gözcükləryum-rularda: KartofyumrularındayaşçürüməxəstəliyinintörədicisiPectobacteriumcarotovorumsubsp. carotovorum

Bitkilərinyoluxmasıyollarıvəqaydaları

slide22

Bitkidə infeksiyanın sistem yayılması- eyni zamanda damar sistemi və ona yaxın toxumalar-da yerləşmə. Toxumlar. Buza-mandamarsistemininbakteri-yalarlayoluxmasıhərzamanbaşvermir, onlaryalnızdamarlarva-sitəsiləyarpaq, gövdəvəmey-vələrədoğruhərəkətedirlər. Nü-munəkimibakteriozlarınsistemsimptomları: soluxma, xloroz

Hüceyrəarası

boşluq

Ötürücütoxumalar

Bitkidə fitopatogen bakteriyaların

çoxalma yerləri

slide23

Yarpaqlardaləkəlilik

Qarışıqyoluxmatipi: birbitkidəbir-neçətipyoluxma

Bakteriyanındamartopasındanparenximtoxumayadaxilolmasızamanıgövdəninsəthindəyaralar

Bitkilərdəçırtdanlılıq

Bitkilərinbakteriyalarlayoluxmasınınsimptomları

Yarpaqlarınsoluxması

Yerüstüvəyeraltıtoxumalardaşişlər, fırlar (xərçəng, vərəm)

Yanıq- ayrı-ayrıorqanvətoxumalarıntezbirzamandaqaralmasıvəməhvi

Xloroz -xlorofillərin dağılması nəticəsində bitki toxumalarının saralması

Nekroz- toxumanınməhvolması

Bitkisəthindəbakterialseliyintoplanmasıməsələn, xiyardabakteriozzamanı (Ps. syrindaepv. lachrymans) buğdadaqarabakteriozzamanı (Xanthomonastanslucens)

Mikroskopaltındabitkitoxumlarınınxarakterikstrukturu: suilədolmuşgörkəmalır, yağlıtəhərgörünür

Bitkilərin bakteriyalarla yoluxmasının simptomları

slide24

3.2 Bakteriyaların biologiyası və bitkilərin bakteriozlardan mühafizəsi

  • Bakteriyalar birhüceyrəli orqanizmlərdir. Bakteriya hüceyrəsi-nin uzunluğu 1-3 mkm və eni 0,3-0,6 mkm-dir. Demək olar ki, bü-tün fitopatogen bakteriyalar çubuqşəkilli olub, qamçılı olduqlarına görə hərəkətlidirlər. Hərəkətsiz formaların sayı azdır. Bakteriyalar xlorofildən məhrum orqanizmlərdir. Onların əksəriyyəti hazır üzvi maddələrlə qidalanan, heterotrof orqanizmlərdir.
slide26

Xəstəbitkiiləişlərinaparılmasınınardıcıllığıaşağıdakıkimidir:

1)xəstəliyinsimptomlarınındəqiqtəsviri;

2) bitkininyoluxmuştoxumasındabakteriyanınmüşahidəedilməsi: onunmikroskoplatədqiqi, lazımolduqdabakterialhüceyəninvəsahibbitkinintoxumalarınınqramagörərənglənməsi (analizyalnıztəzəmate-riallarlaaparılır).

3) törədicininbitkininyoluxmuşhissəsindəntəmizkulturayaçıxarıl-ması;

4) bakterialkulturanınpatogenliyinintəyinolunması, bitkilərisüniyoluxmayauğratmaqlapatogenlikqabiliyyətininaşkaredilməsi. BuzamanR.Koxunaşağıdakıardıcılqaydalarıgözlənilməlidir: törədicisninayrılmasıonunlabitkininyoluxdurulması təkrarəntörədicininayrılmasıvəilkinayrılmıştörədiciyəidentikolmasınınsübutedilməsi.

5) kulturanınidentifikasiyası;

6) fitopatogenbakteriyalarıninfeksiontsikllərininöyrənilməsi;

7) bitkiləribakteriozlardanqorumaqüçünmüvafiqüsulunseçilməsi.

slide27

PSEUDOMONAS

RHİZOBIUM

XANTHOMONAS

BAKTERİYA CİNSLƏRİ

CLAVİBACTER

AGROBAC-TERİUM

ERWİNİA

slide34

Bitki mühafizəsində bakteriozlarla mübarizədə əsas istiqamət profilaktik tədbirlərin həyata keçirilməsidir. Ilkin infeksiya mənbəyi əsasən toxumlar olduğu üçün onlarin zərərsizləşdirilməsi və dezinfek-siyasi öndə durur. Buna kimyəvi mübarizə və toxumlarin müəyyən temperaturda saxlanmasi ilə nail olmaq olur.

Fitopatogen bakteriyaların mikrob- antoqonistlərinin torpaqda yığıl-ması üçün şərait aqrotexniki tədbirlərin həyata keçirilməsi ilə səciyyə-lənir: üzvi gübrələrin (peyin, kompost, siderat), mineral gübrələrin düz-gün nisbətdə verilməsi; əhəngləmə; növbəli əkinə əməl edilməsi. Mə-sələn, düzgün növbəli əkinə əməl edilməsi və üzvi gübrələrin verilməsi, lobya bitkisinin kök çürüməsi xəstəliyi ilə yoluxmasını aşağı salır.

slide35

Antibiotik maddələr iki əsas xüsusiyyətlə xarakterizə olunurlar:

1) onlar hətta aşağı kəsafəililikdə yüksək səmərəlidirlər;

2) onlar üçün seçicilik təsiri xarakterikdir, yəni hər antibiotik müəyyən orqanizmlərə münasibətdə səmərəlidir və başqalarına isə tamamilə təsirsizdir.

Bitki mühafizəsində tətbiq olunan antibiotiklərə əsas tələblər aşağıdakılardır:

1) xəstəliyin törədicisinə qarşı fəal olmalı, bu fəallığı saxla-malıdır;

2) bitki toxumasına asanlıqla daxil olmalıdır;

3) onların müalicə dozaları bitkilər üçün təhlükəsiz olmalıdırlar.

slide36

Genmühəndisüsullarındanistifadəzamanıbitkiningenomunundəyişməsinəistiqamətlənənişlər (transgenbitkilər). Bubitkidəistənilənxəstəliyəqarşıdavamlılıqgenlərinidəyişməyəimkanverir.

Bitkiyəmünasibətdəpatogenivirulentlikdənməhrumedənbakteriyaarasıgenköçürmənintətbiqi

Toxumlarınkimyəviüsullazərərsizləşdirilməsi

Xaricdənvəbaşqarayonlardansəpinvəəkinmaterialınındaşınmasızamanıkarantintədbirləri

Fizikiüsullarlatoxumlarınzərərsizləşdirilməsi

(qaynarsudanistifadə)

BİTKİ

BAKTERİOZLARI

Qammaşüalarlatorpağındezinfeksiyası

Toxumlarınzərərsizləşdirilməsininbiolojiüsulu (antibiotiklərləişləmə). Bitkilərinantibiotiklərləçilənməsi

Qammaşüalarlatorpağındezinfeksiyası

Torpağagübrələrin, ocümlədənmikrogübrələrinverilməsi (mineralgüb-rələrinyüksəkdozasıbitkilərinxəstəliklərəqarşıdavamlılığınıaşağısalır)

Fitopatogenbakteriyalarınantoqonistləriolanmikroorqanizmlərlətorpağınzənginləşdirilməsi, onlarıntoplanmasıüçünəlverişlişəraitinyaradılması

Bitki bakteriozları ilə mübarizə qaydaları

slide37

3.3 Aktinomisetlər və fitoplazmalar haqqında anlayış

Fitopatogen aktinomisetlər içərisində bitki-lərdə dəmgil xəstəliyi əmələ gətirən Streptomy-ces cinsi növləri maraq kəsb edir.

Kartofda dəmgil xəstəliyini Streptomyces scabies törədir. Xəstəlik kartofun vegetasiya dövrü yumrularında inkişaf edir. Yoluxma ye-rində çatlar əmələ gəlir, sirayətlənmiş toxuma-nın mantarlaşması baş verir, yaralar formala-şırlar. Güclü yoluxma zamanı yaralar qovuşur və yumru bütövlükdə qıtmıqla örtülür. Yum-rularda adi dəmgil xəstəliyini törədən aktino-miset torpaqda toplanır, sirayətlənmiş yumru-larda, yara və çatlarda saxlanılır.

slide38

Fitoplazmalar. Bitkilərin xəstəliklərinin törədiciləri kimi fitop-lazmalar yalnız 1967-ci ildə kəşf edilmişdir. Fitoplazmanı ilk dəfə yapon alimləri cırtdanlılıq xəstəliyi ilə yoluxmuş çəkil ağacının floema borularını tədqiq edərkən, elektron mikroskopunun köməyi ilə müşahidə etmişlər. Hazırda 59 fəsiləyə mənsub olan 200-dən artıq bitki növü fitoplazmalarla yoluxurlar (Campbell R.N., 2001). Hətta litva kimi məhdud bir ərazidə 40-a qədər bitkidə fitoplazma mənşəli xəstəliklərin olduğu aşkar edilmişdir (V.I.Bilay və başqaları, 1988). Təəsüflər olsun ki, Azərbaycan şəraitində bu və ya digər bit-kinin fitoplazma mənşəli patogenlərlə yoluxması haqqında ədəbiy-yatlarda heç bir məlumat yoxdur.

slide42

Mollicutes

sinfi

Mycoplasmatales

sırası

Acholeplasmatales

sırası

Mycoplasmataceae

fəsiləsi

Spiroplasmataceae

fəsiləsi

slide43

3.4 Viruslar və onların törətdiyi xəstəliklər

Viruslar çox kiçik (submikroskopik) orqa-nizmlər olmaqla insan, heyvan və bitkilərin xəs-təlik törədicilərdirlər. Onlar hüceyrəvi quruluşa malik deyillər. Süni qida mühitlərində becəril-mirlər. Yalnız sahib bitkinin canlı hüceyrələ-rində çoxalırlar.

Virusologiyanın inkişaf tarixi XIX əsrin sonlarından başlayır. Holland alimi M.Beyernik 1899-cu ildə «virus» terminini işlətmişdir.

slide45

Soğan bitkilərində sarı cırtdantlılıq virus xəstəliyi

Peronospora destructor

Kartofun zolaqlı mozaikası Solanum virus 2 Smith.

slide46

3.5 Virusların biologiyası və bitkilərin virus xəstəliklərindənmühafizəsi

Virusların daşıyıcıları olan həşəratlar:

A – şaftalı mənənəsi (Myzodes persicae Sulz.) (qanadsız və qanadlıformalar);

B – tarla bağacığı (Lygus pratensish.) (sağda – yetkin fərd,solda IV yaşlı süfrə);

C -sisəklər; a-sarmaşıq (Hyalentus absoletus Sryn.),b-yonca (Aphrodes licintus Curt.), c- altınöqtəli (Macrosteles sexnotatus Fall.)

slide47

Virus xəstəliklərininsimptomları

Virus xəstəliklərinin simptomları çox müxtə-lifdir. Əmələ gəlmə xarakterinə görə 5 tip fərq-ləndirilir:

1) böyümənin gecikməsi;

2) müxtəlif orqanların rənglərinin dəyiş-məsi;

3) orqanların deformasiyası;

4) nekrozlar;

5) reproduktiv funksiyaların pozulması (sterillik, toxumsuzluq, yumurtalıq və çiçəklərin tökülməsi).

slide48

Böyüməningecikməsi

Orqanların deformasiyası

Müxtəlif orqanların rənglərinin dəyişməsi

Virus xəstəliklərini xarakterizə edən simptomlar

Nekrozlar

Reproduktiv funksiyaların pozulması

slide50

Özünü yoxlama üçün mövzuya

aid test sualları

  • 1.Bakteriya mənşəli xəstəliklərdə ilkin infeksiya mənbəyi nədir?
  • a) yoluxmuş toxumlar, əmək alətləri
  • b) sirayərlənmiş əkin materialı
  • c) xəstə calaqaltılar, əmək alətləri, xəstə bitkilər
  • d) yoluxmuş toxum və əkin materialları, xəstə bitkilər, toplanmamış bitki qalıqları
  • e) sirayətlənmiş bitki qalıqları
slide51

2. Bakteriyalar bitkiyə hansı yollarla daxil olurlar?

  • a) ağızcıq, hidatodlar, mərcilər, mərcilər yumrularda, yumrularda gözcüklər, mexaniki zədələr
  • b) yalnız mexaniki zədə yerlərindən
  • c) sağlam toxumaya nifuz etməklə
  • d) yalnız təbii yollarla
  • e) mərcilər, ağızcıq və mexaniki zədələr
slide52

3. Bakteriozların inkişafı üçün tələb olunan optimal hava temperaturu

  • 25 - 30º C
  • 16 - 20º C
  • 20 – 40º C
  • 15 – 18º C
  • 30 – 35º C
slide53

4. Fitopatogen bakteriyaların çoxalma yerləri ?

  • a) yarpaqların altında yerləşən ağızcıqlar
  • b) hüceyrəarası boşluq və ötürücü toxumalarda
  • c) sitoplazmada
  • d) mexaniki toxumalarda
  • e) yoluxduğu orqanların səthində
slide54

5. Qidalanma xarakterizə görə bakteriyalar neçə orqanizmlərdir?

  • avtotrof
  • biotrof
  • hemibiotrof
  • heterotrof
  • fakültətiv saprotrof
slide55

6. Bakteriya hüceyrəsi nədən

  • ibarətdir?
  • sitoplazmatik kütlədən
  • ali mitseldən
  • ibtidai mitseldən
  • çılpaq protoplazmadan
  • ali və ibtidai mitsel hiflərindən
slide56

7. Bakteriyalarla yoluxmanın başlıca simptomları hansıdır?

  • a) ləkəliklər, yastıcalar, deformasiyalar
  • b) yalnız ləkəliklər
  • c) ləkəliklər, cırtdanlılıq, soluxma, toxumaların
  • qaralması və məhvi
  • d) çürümələr, yastıcalar, ləkəliklər, fırlar
  • e) yalnız, deformasiyalar və çürümələr
slide57

8. Fitopatogen bakteriyalar üçün xarakterik fermentləri sıralayın?

  • a) qlükoza, nişasta, amiloza, pektin maddələri
  • b) protopektinaza, pektinaza, proteoza, amilaza,
  • xlorofillaza, trozinaza
  • c) pektinaza, trozinaza, qlünoza, nişasta, saxaroza
  • d) amilaza, pektinaza, qlükoza, nişasta
  • e) prozinaza, nişasta, qlükoza, sadə karbohidratlar,
  • pektinaza
slide58

9. Aktinomiset mənşəli xəstəlik törədicini göstərin?

  • a) Plasmopora viticola
  • b) Botrytis cinerea
  • c) Uncinula necator
  • d) Clasterosporium carpophilum
  • e) Streptomyces scabies
slide59

10. Fitoplazmalar bitkilərdə xəstəlik törədici kimi neçənci ildə təsvir edilmişdir?

  • a) 1980
  • b) 1990
  • c) 1887
  • d) 1900
  • e) 1967
slide60

11. Virus terminini kim və neçənci ildə ilk dəfə işlətmişdir?

  • a) 1861-ci ildə Anton de Bari
  • b) 1926-cı ildə Rostovsev
  • c) 1900 -ci ildə Naumov
  • d) 1799-ci ildə M.Beyernik
  • e) 1967-ci ildə F.Babayev
slide61

12. Virusların ötürülməsində hansı həşəratlar önəmli yer tutur?

  • a) sorucu ağız aparatına malik həşəratlar
  • b) gəmirici həşəratlar
  • c) sorucu və gəmirici ağız aparatına malik həşəratlar
  • d) yalnız sərtqanadlılar
  • e) yalnız kəpənəklər
slide62

13. Vaksinasiya nədir?

  • a) bu bitkinin virusun zəif patogenli ştammı ilə yoluxdurulmasıdır
  • b) bu bitkinin virusa qarşı cavab reaksiyasıdır
  • c) bu bitkinin yoluxmaya qarşı davamlılığıdır
  • d) bu bitkinin özünü qoruma instiktidir
  • e) bu bitkinin göbələklə yoluxdurulmasıdır