De kosmos - oude en nieuwe inzichten
Download
1 / 78

De kosmos - oude en nieuwe inzichten - PowerPoint PPT Presentation


  • 87 Views
  • Uploaded on

De kosmos - oude en nieuwe inzichten. Jos van den Enden - NPB ontmoetingsochtend, 21 april 2009. Wetenschap vroeger en nu. hypothese. hypothese. theorie. theorie. experiment. toetsing. toetsing. wet of feit. wet of feit. Empirisch, practisch. Normatief, theoretisch.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'De kosmos - oude en nieuwe inzichten' - jaron


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript

De kosmos - oude en nieuwe inzichten

Jos van den Enden - NPB ontmoetingsochtend, 21 april 2009


Wetenschap vroeger en nu

hypothese

hypothese

theorie

theorie

experiment

toetsing

toetsing

wet of feit

wet of feit

Empirisch,

practisch

Normatief,

theoretisch


Pythagoras (ca. 582 – ca. 507 v.Chr.; harmonie der sferen)

Plato (ca. 427 – 347 v.Chr.; ideeën-wereld)

Newton (1643 – 1727); alchemie

’Wetenschappers’ van vroeger waren vooral

op zoek naar het goddelijke


Astrologie

lot in handen

van ‘goden’

Astronomie,

Tijdrekening (kalenders),

Psychologie

Alchemie

‘symbolisch

goud’

Scheikunde,

Metallurgie,

Proces-technologie,

...

Voorlopers van moderne wetenschap


De oudste wetenschap

De filosofie

“liefde voor wijsheid”

Omvatte aanvankelijk "alle intellectuele inspanningen”.

Plato (ca. 427 - 347 v.Chr.)


Kosmologie

De kosmologie heeft als geen andere wetenschap bijgedragen aan ons wereldbeeld.

Een wereldbeeld dat aanvankelijk sterk gevormd is door geloof en religie.


De verhouding van geloof en wetenschap

g e l o o f

w e t e n s c h a p

subjective waarheden

objective waarheden

W E R E L D B E E L D


Kosmologie

Het heelal blijkt voor slechts 4 procent uit atomen te bestaan, materie zoals wij die kennen. De rest wordt gevormd door onbekende koude donkere materie (23%) en donkere energie (73%).

Er blijft dus nog veel ruimte over voor geloof…

Of moeten we zeggen hypothese?...


Kosmologie

ca. 3500 - 1000 v. Chr.

- Germanen

- Kelten

- Indus-beschaving

- Oude Egypte

- Mesopotamië


Scheppingsverhalen

Mengsels van mythe en historie

Verhaal (fictie) en collectief geheugen

Verhalencultuur (schriftloos)


Pandora

Prometheus en zijn broer Epimetheus hadden van Zeus de opdracht gekregen om de mens te maken. Zij maakten dan ook de man, maar omdat die man zo ongelukkig was, stal Prometheus een brandende toorts uit Olympus en schonk de mensheid het vuur. Zeus vond dit verraad zo erg dat hij de mensheid wilde straffen. Om Prometheus en Epimetheus niet te beledigen, deed hij dit niet rechtstreeks. Hij beval Hephaistos om uit water en aarde een vrouw te vormen. Daarna schonken alle goden haar goede gaven. Athena gaf haar intelligentie, talent, manieren en kleedde haar in de mooiste kleding. Aphrodite gaf haar de bevalligheid en schoonheid van een godin. De andere goden gaven haar goud en staken bloemen in haar haar. De laatste god, Hermes, gaf haar de spraak en plantte schaamteloze gedachten en een bedrieglijke aard in haar wezen. Zo kreeg zij een eigenschap die geen enkele andere sterveling had: Nieuwsgierigheid. Ze kreeg de naam Pandora.

Scheppingsverhalen

Gelijkenis met het ons zo bekende verhaal uit Genesis


Scheppingsverhalen

Odin en zijn broers (Noorwegen) ‘monteren’ land in een waterwereld

(In Genesis scheidt God het land van het water na eerst scheiding te hebben aangebracht tussen ‘de wateren boven en beneden het uitspansel’.)


Vishnoe schept Brahma en de wereld

Indus-beschaving 3000 v. Chr.

Vishnoe en Lakshmi; Brahma ontstaat uit Vishnu's navel.

Slangen zijn symbool voor zich vernieuwend leven.


De god Min schept masturberend de kosmos

Egypte 3000 v. Chr.

Kenmerken: stijve fallus (vruchtbaarheid) en dorsvlegel (koninklijke macht).

Maker van goden en mensen.


De god Ptah schept de kosmos met het woord

Egypte 3000 v. Chr.

Van hem wordt gezegd dat hij de wereld schiep "met gedachten uit zijn hart en woorden van zijn tong".

(Ook in Genesis is het steeds: God sprak… en er was…

In Johannes is sprake van het scheppende Woord)

Ptah vormde de mens uit klei en blies er een goddelijke vonk in.

(Ook dit idee vinden we in Genesis)


Twee scheppingsverhalen in Genesis

Verhaal 1

hfdst. 1 en 2 tot vers 4a 1)

Verhaal 2

hfdst. 2 vanaf vers 4b2)

1) Van de hand van de ‘Elohist’, ca 850 v. Chr. De ‘Elohist’ gebruikt ‘Elohim’ voor God, bij ons vertaald als ‘God’.

2) Van de hand van de ‘Jahwist’, ca 950 v. Chr. De ‘Jahwist’ gebruikt ‘Jahweh’ voor God, bij ons vertaald als ‘HEERE’.


Scheppingsverhaal 1 uit Genesis hfdst. 1-2

Dag 1

Dag en nacht

Dag 2

Water boven en beneden hemelgewelf

Dag 3

Land en zee. Zaadvormende planten en bomen

Dag 4

Zon, maan en sterren

Dag 5

Vissen en vogels

Dag 6

Landdieren en mensen


Scheppingsverhaal 2 uit Genesis hfdst. 2

1

Adam

2

Bomen, planten, rivieren

3

Vee, vogels, vissen

4

Eva

Nb.: Er zijn in dit verhaal geen

scheppingsdagen.


Scheppingsverhaal uit de Rigveda

India, ca 2000 v. Chr.

… Toen werd geboren uit de kracht van hitte het Ene, de vormeloze leegte.

… Er waren verwekkers en er waren krachten.

… Maar wie weet tenslotte wanneer het allemaal kwam en hoe de schepping gebeurde?

… Degene in wie de schepping zijn oorsprong heeft … of misschien weet zelfs hij het niet.


Schachten in Egyptische piramides

waren op specifieke sterren gericht

Egypte 2500 v. Chr.

De koning incarneerde uit een ster, was een god op aarde, en keerde na zijn dood weer terug naar de sterrenhemel.


De piramides van Gizeh staan in de vorm

van sterren uit sterrenbeeld Orion

Egypte 2500 v. Chr.


Newgrange, Ierland

3000 v. Chr.

Markeren van de posities van zon, maan en Venus.

Een instrument voor het bepalen van ‘de kalender’ en voor vruchtbaarheidsrites.


Stonehenge, Engeland

2300 v. Chr.

Markeren van de zonnewende

en plaats voor genezing (vgl.

Lourdes)


Schepping van de vier elementen

volgens Pythagoras ca. 582 v.Chr. – ca 507 v.Chr.

0. Mysterie

1. Licht

2. Licht en duisternis

3. Licht, duisternis en water

4. Vuur, lucht, water en aarde


Atomen

volgens Democrites ca. 460 v.Chr. – ca 375 v.Chr.

Naast atomen is er de leegte.


Astrologie

Wereldwijd v.a. 3000 v. Chr.


Astrologie in de Bijbel

- Daniël wordt in Babylon hoofd van

de astrologen

- De drie wijzen uit het oosten

- Getal veertig (bv. 40 jaar woestijn)

verwijst naar de Venus-cyclus

- Zeven scheppingsdagen = 1 week

= 1 schijngestalte van de maan


Astrologie gaat over in astronomie

Claudius Ptolemaeus beschreef in 140 na Chr. in de Almagest een model van de kosmos.

Hij was astroloog en astronoom tegelijk.


Verschil tussen astronomie en astrologie

astronomie

astrologie

- hypothese

- hypothese

- theorie

- experiment

- toetsing

- toetsing

- wet of feit

- wet of feit


Ptolemaeus had een geocentrisch beeld van het zonnestelsel.

Zijn opvattingen over astronomie hebben tot ver na de middeleeuwen (meer dan 1400 jaar) West-Europa en Arabië beheerst.




De aarde is niet plat maar is een bol

Erastosthenes ca. 276 v.Chr. - ca. 194 v.Chr.

Eratosthenes berekende de diameter van de aarde uit de lengte van schaduwen op verschillende plaatsen op aarde.




Vergelijking van de afmetingen

V.l.n.r.: Mercurius, Venus, Aarde, Mars


Dag en nacht

De aarde draait in 24 uur om zijn as.


Dag en nacht

slinger

De slinger van Foucault (1851) verandert door de draaiing van de aarde langzaam van richting.


Zomer en winter

De aardas maakt een hoek van 230 met het vlak waarin de aarde om de zon beweegt.

De aarde beweegt zich in één jaar om de zon.


Indeling van het heelal

- Zonnestelsels

- Melkweg stelsels

- Clusters van melkwegstelsels



Melkwegstelsels

De Andromeda nevel


Melkwegstelsels

Botsende melkwegstelsels


Bijzondere objecten

Neutronensterren en zwarte gaten

Door hun enorme gewicht en aantrekkingskracht kunnen deze objecten een hele ster a.h.w. leegzuigen.


Bijzondere objecten

Een filmpje over uitzonderlijke gebeurtenissen in de kosmos

http://www.youtube.com/watch?v=VvhimW97Kj4&NR=1


De sterrenhemel vanaf de aarde

Wat wij zien zijn de sterren van ons melkwegstelsel op vaste plaatsen. Daar tussendoor ‘zwerven’ de planeten.


10-6

10-5

10-4

10-3

10-2

10-1

100

101

102

103

104

105

106

Iets over schaalgrootte

meter


Iets over schaalgrootte

10-10

10-8

10-6

10-4

10-2

100

102

104

106

108

1010

meter


Iets over schaalgrootte

100

105

1010

1015

1020

1030

meter


Hoe groot is 1030 meter?

Met andere woorden: hoe groot is het heelal?

We gaan een filmpje bekijken waarin we met de snelheid van het licht door het heelal reizen.

http://www.youtube.com/watch?v=BGxRWCmwSDE


Andere eenheden om afstanden in het heelal

aan te geven

De astromomische eenheid (AE) is de afstand tussen de zon en de aarde.

De grootte van het zonnestelsel is ca. 80 AE.

Een lichtjaar is de afstand die het licht in één jaar aflegt en is 9.460.730.472.580.800 meter.

De grootte van het heelal wordt op ongeveer 20 miljard lichtjaar geschat.


Lijstje van grote getallen

Miljoen : 1.000.000 = 106

Miljard : 1.000.000.000 = 109

Biljoen : 1.000.000.000.000 = 1012

Biljard : 1.000.000.000.000.000 = 1015

Triljoen : 1.000.000.000.000.000.000 = 1018

Triljard : 1.000.000.000.000.000.000.000 = 1021

Een lichtjaar is ca. 9,5 biljard meter of 9,5 biljoen kilometer.


Hoe onstond het heelal?

Daarvoor moeten we eerst iets van materie weten.


Een atoom onder de loep

Een atoom bestaat uit een kern, samengesteld uit protonen en neutronen. Om deze kern draaien elektronen, een zonnestelsel in het klein.


Het waterstof atoom

Het eenvoudigste atoom is dat van waterstof. Waterstof is een gas.

Het waterstof atoom heeft één proton in de kern en één elektron in een ‘schil’ daaromheen. Het proton is positief geladen, het elektron negatief.


Het helium atoom

Dan volgt het helium atoom, ook een gas.

Het helium atoom heeft twee protonen en twee neutronen in de kern en twee elektronen in een ‘schil’ daaromheen.


Het zuurstof atoom

Zuurstof heeft rangnummer 8.

Het zuurstof atoom heeft acht protonen en acht neutronen in de kern en acht elektronen in twee ‘schillen’ daaromheen.



Moleculen

Een watermolecuul, bestaande uit één zuurstofatoom

en twee waterstofatomen.

(Merk op hoe de atomen hun electronen delen.)



Nu van het hele kleine terug naar het hele grote

We gaan nu terug naar de vraag hoe het heelal ontstond.


De ‘big bang’ of oerknal

Edwin Hubble ontdekte in 1923 dat het heelal uitdijt.

De sterrenstelsels vliegen met grote snelheid uit elkaar.

Hier zien we de ruimte-telescoop die naar hem is genoemd.


De ‘big bang’ of oerknal

Dit leidde tot veronderstellen van een oerknal die zo’n 13 miljard jaar geleden plaatsvond. Het begin van ruimte en tijd.


De ‘big bang’ of oerknal

Toen ontstond het meest eenvoudige atoom: waterstof.


Ontstaan van sterren

In deze wolken waterstofgas werden sterren geboren

door clustering van waterstofatomen.


Atoomfusie

Naast atoomsplitsing is er ook atoomfusie mogelijk.

Dit proces speelt zich af in sterren, ook in onze zon.

Zonnen of sterren waren en zijn de kraamkamers van atomen, en leveren daarbij licht en warmte.


Atoomfusie

Tot en met ijzer (Fe) levert atoomfusie energie op. Het vormen van zwaardere elementen kost energie.

Daarom is er veel ijzer in het heelal (en dus ook op aarde) aanwezig.

Het atomium in Brussel, model van een ijzerkristal


De dood van een ster

Een exploderende ster: de supernova

Elementen gevormd in de ster worden de ruimte in geslingerd


Vorming van planeten

Een jonge ster heeft een gordel van gruis en stenen om zich heen.


Vorming van planeten

In de gordel van gruis ontstaan clusters. Deze groeien uit tot planeten.

Een planeet veegt a.h.w. zijn baan schoon.

(Artist’s impression)


Vorming van planeten

Artist’s impression van een aanstormende planeet.

De planeet wordt door de intense botsingen gloeiend heet.


Vorming van planeten

De aarde is 4,5 miljard jaar oud en was aanvankelijk zeer heet.

(Onderstaande foto toont vulcanisme op Venus.)

Na 1 miljard jaar was zij zover afgekoeld dat leven kon ontstaan en zich ontwikkelen.


Vorming van leven

3,7 miljard jaar geleden ontstond het leven op aarde.

Darwin’s theorie verklaart hoe verschillende soorten leven ontstonden.

De theorie zegt niets over het onstaan van het leven zelf, alleen over het onstaan van de soorten. (The Origin of Species)

Charles Darwin (1809-1882)


Vorming van leven

Er bestaat rond ‘Darwin’ een belangrijk misverstand.

Zijn evolutietheorie zegt niet dat de soorten bij toeval zijn ontstaan.

Diversiteit ontstaat zowiezo.

Het toeval heeft bepaald welke soorten overleefden.

Charles Darwin (1809-1882)


Vorming van leven

Het ontstaan van het leven zelf is nog steeds hét grote onderzoeksgebied voor wetenschappers.

Hierbij zijn twee mogelijkheden:

- Het heeft zich op aarde gevormd, of

- ‘Zaden’ van leven zijn via meteorieten (mogelijk al bij de vorming van de aarde) daarop terecht gekomen.


Vorming van leven

Een even moeilijke vraag is het ontstaan van (menselijke) bewustzijn en intelligentie.

Lezenswaardig is het boek van Douglas R. Hofstadter over het bewustzijn, getiteld: Ik ben een vreemde lus.


Vorming van leven

Een andere nog onbeantwoorde vraag die belangrijk is voor ons wereldbeeld, is of er elders in het universum intelligent leven is.

Vorig jaar augustus werd er water op Mars gevonden. Water is een voorwaarde voor de ons bekende vorm van leven.


Vorming van leven

Hoe de kosmos, inclusief het leven, precies is ontstaan zal nog wel een tijdlang onopgehelderd en onderwerp van discussie blijven.

God of toeval?

We gaan tot slot een filmpje bekijken.

http://www.youtube.com/watch?v=16zeA-c-3vw


ad