inleiding in de klankleer n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Inleiding in de Klankleer PowerPoint Presentation
Download Presentation
Inleiding in de Klankleer

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 75

Inleiding in de Klankleer - PowerPoint PPT Presentation


  • 489 Views
  • Uploaded on

Inleiding in de Klankleer. Dicky Gilbers spreekuur op afspraak d.g.gilbers@rug.nl Harmonie k. 1311-422 (050) 3635983. Overzicht. EERSTE UUR: studiehandleiding studie van klanken : fonetiek toepassingen fonetiek TWEEDE UUR: de beschrijving en classificatie van spraakklanken:

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'Inleiding in de Klankleer' - austine


Download Now An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
inleiding in de klankleer
Inleiding in de Klankleer

DickyGilbersspreekuur op afspraakd.g.gilbers@rug.nlHarmonie k. 1311-422(050) 3635983

overzicht
Overzicht

EERSTE UUR:

  • studiehandleiding
  • studie van klanken: fonetiek
  • toepassingen fonetiek

TWEEDE UUR:

  • de beschrijving en classificatie van spraakklanken:
    • spraakanatomie
    • produktie van klanken in de spraakbuis
    • articulatorische classificatie
  • de notatie van spraakklanken: IPA
collegestof en toetsing
Collegestof en Toetsing
  • handouts collegestof op Nestor

https://nestor.rug.nl/webapps/login/

  • extra oefeningen op Nestor
  • achtergrondliteratuur (niet verplicht):
    • J.G. Kooij & M. van Oostendorp: Fonologie. Amsterdam 2003.
    • Papers op Nestor
  • webpagina: http://www.let.rug.nl/~gilbers/onderwijs/
  • Toetsing: multiple-choicetentamen over collegestof
inhoud van de colleges
Inhoud van de colleges

college 1 : Inleiding in de fonetiek

  • wat is fonetiek?
  • relatie tot andere disciplines
  • spraakanatomie en spraakproduktie
  • classificatie van spraakklanken
inhoud van de colleges1
Inhoud van de colleges

college 2: Spraakprocessen en IPA transcriptie

  • IPA
  • klanken (fonemen en allofonen) van het Nl.
  • verbonden spraak (assimilatie, coarticulatie, reductie)
inhoud van de colleges2
Inhoud van de colleges

college 3: Werkcollege transcripties

(1 uur, evt. uitloop)

  • oefenen transcriberen
inhoud van de colleges3
Inhoud van de colleges

college 4: Fonologische processen

  • wat is fonologie?
  • wat zijn fonologische processen?
  • insertie, deletie, assimilatie, dissimilatie, metathesis, fusie
  • onderliggende vorm
  • aangeboren taalvermogen
inhoud van de colleges4
Inhoud van de colleges

college 5: Features, fonologische regels ensyllabes

  • feature als kleinste bouwsteen in de fonologie
  • natuurlijke klassen
  • fonetische features en fonologische features
  • de syllabe als fonologische eenheid; domein van processen/representatie fonotactische restricties/prosodische eenheid
  • taalverwerving
inhoud van de colleges5
Inhoud van de colleges

college 6: Werkcollege fonologische regels, lettergreepstructuur (1 uur, evt. uitloop)

  • oefening beschrijving fonologische processen
inhoud van de colleges6
Inhoud van de colleges

college 7: Fonetiek: Geluid

  • bouw van de larynx
  • de aerodynamisch-myoelastische theorie van stemvorming
  • geluid en spraakgeluid
  • spraakmachines
inhoud van de colleges7
Inhoud van de colleges

college 8: Fonologie: Klemtoon en ritme

  • Is hoofdklemtoon voorspelbaar in het Nl.?
  • accentregels: CSR, NSR
  • cyclische klemtoonafleiding
  • fonologische domeinen: voet; fonologische frase; intonatiegroep
inhoud van de colleges8
Inhoud van de colleges

college 9: Morfologie

  • wat is een morfeem?
  • classificatie morfemen
  • afleiding; samenstelling en afleidende samenstelling
  • verkleinwoordsvorming in het Nl
inhoud van de colleges9
Inhoud van de colleges

college 10: Spelling

  • Fonologische invloed op spelling
  • Morfologische invloed op spelling
  • Historische aspecten
inhoud van de colleges10
Inhoud van de colleges

college 11: Proeftentamen (2 uur)

  • (Proeftentamen zelf thuis doen)
  • Bespreken van de antwoorden
inhoud van de colleges11
Inhoud van de colleges

college 12: Vragenuur (2 uur)

slide16

De onderdelen van Klankleer

De spraakketen

Boodschap

Boodschap

Taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie)

Taalvorm (syntaxis, morfologie, fonologie)

Fonetiek

Spraakproductie

Spraakgeluid

Spraakperceptie

fonetiek
Fonetiek
  • De fonetiek is de studie van het spraakgeluid en de productie en waarneming van dat spraakgeluid
  • Drie deelgebieden van fonetiek:
    • Articulatorische
    • Akoestische
    • Perceptieve
toepassingen fonetiek
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
toepassingen fonetiek1
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
toepassingen fonetiek2
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
toepassingen fonetiek3
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak bij communicatietechniek
toepassingen fonetiek4
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak bij communicatietechniek
  • Spraaksynthese

m.b.v. computers

(vroeger ook mechanisch)

toepassingen fonetiek5
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak bij communicatietechniek
  • Spraaksynthese
  • Omzetting tekst in spraak en v.v.
    • commercieel gerichte toepassingen

DECTALK

Female Voice 1987

toepassingen fonetiek6
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak
  • Spraaksynthese
  • Omzetting tekst in spraak en v.v.
  • Hulpmiddelen gehandicapten
toepassingen fonetiek7
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak
  • Spraaksynthese
  • Omzetting tekst in spraak en v.v.
  • Hulpmiddelen gehandicapten

300 w/m

120 w/m

voor blinden:

toepassingen fonetiek8
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak
  • Spraaksynthese
  • Omzetting tekst in spraak en v.v.
  • Hulpmiddelen gehandicapten

voor doven:

toepassingen fonetiek9
Toepassingen Fonetiek
  • Hulpwetenschap bij taalbeschrijving
  • Basisvak logopedie, zangonderwijs
  • Onderwijs vreemde talen
  • Codering van spraak bij communicatietechniek
  • Hulpmiddelen gehandicapten
  • Spraaksynthese m.b.v. computers
  • Hulpmiddelen gehandicapten
  • Technologische toepassing sprekerherkenning
toepassingen fonetiek10
Toepassingen Fonetiek
  • Technologische toepassing sprekerherkenning

(stemafdruk vgl. vingerafdruk) (Klankleer II)

fonetiek bij nederlands atw
Fonetiek bij Nederlands & ATW
  • Hulpwetenschap bij de fonologie
    • Hulpmiddel bij de beschrijving van de klankeninventaris van een taal (hier: het Nederlands) met een reeks symbolen (International Phonetic Alphabet) (deze collegereeks)
    • Transcriberen van taal (deze collegereeks)
    • Spraakanalyse m.b.v. oscillogrammen en spectrogrammen (vervolgcolleges)
fonologie
Fonologie
  • De fonologie is een subdiscipline van de taalkunde die de klanksystemen bestudeert
      • wat is de functie van een klank in de taal?
      • in welke combinaties met andere klanken kan die klank voorkomen in de taal?
      • etc.

onderwerp colleges 4-5-6-8

fonologie1
Fonologie

De spraakketen

boodschap

boodschap

taalvorm

(syntaxis, morfologie, fonologie)

taalvorm

(syntaxis, morfologie, fonologie)

spraakproduktie

spraakgeluid

spraakperceptie

fonetiek

verschil fonologie fonetiek
Verschil Fonologie-Fonetiek
  • Fonologen zijn geïnteresseerd in de rol van een klank, bijvoorbeeld /r/, in het systeem van de taal, bijvoorbeeld het Nederlands

bijvoorbeeld /r/ is betekenisonderscheidend: rook betekent iets anders dan kook, maar geen verschil in betekenis tussen rook gerealiseerd als [:k] of als [:k]

verschil fonologie fonetiek1
Verschil Fonologie-Fonetiek
  • Als je een ‘muzikale’ analogie wilt gebruiken zou je kunnen zeggen dat de fonetiek zich bezighoudt met de uitvoering van muziekstukken
  • Je zou dan kunnen zeggen dat een fonologische beschrijving staat tot een spraakuiting zoals een partituur tot een uitvoering
klankleer in de taal wetenschap
Klankleer in de (taal)wetenschap

(neuro)fysiologie

fysica

fonetiek

taal- en

spraaktechnologie

fonologie

psycholinguistiek

socio- en ethno-

linguistiek

dialectologie

morfologie

syntaxis

semantiek

articulatorische fonetiek
Articulatorische Fonetiek

geluid

articulatie

de produktie van klanken
De produktie van klanken

spierkracht (aanslag)

snaar(trilling)

(trilling van) klankkast

energiebron

geluidsbron

filter

geluidsgolf

voornaamste perceptieve attribuut

toonhoogte, amplitude

timbre (‘klankkleur’)

Hoe verkrijg je geluid met een gitaar; hoe met een klarinet?

de produktie van spraakklanken
De produktie van spraakklanken

subglottale component

glottale component

supraglottale component

energiebron

geluidsbron

filter

voornaamste perceptieve attribuut

toonhoogte,amplitude

timbre (‘klankkleur’)

hoofdfuncties van de drie componenten

anatomie van de spraakproduktie
Anatomie van de spraakproduktie

Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat

anatomie van de spraakproduktie1
Anatomie van de spraakproduktie

Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat

  • het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx
anatomie van de spraakproduktie2
Anatomie van de spraakproduktie

Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat

  • het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx
  • het glottale systeem: het strottehoofd (de larynx) met de stembanden
anatomie van de spraakproduktie3
Anatomie van de spraakproduktie

Hoofdcomponenten van het spraakproduktieapparaat

  • het subglottale systeem: de longen met bijbehorende spieren en de luchtwegen onder de larynx
  • het glottale systeem: het strottehoofd (de larynx) met de stembanden
  • het supraglottale systeem: de mond-keelholte en de neusholte
articulatorische classificatie van klanken
Articulatorische classificatie van klanken

initiatiekenmerken:

  • richting van de luchtstroom

De meeste talen kennen alleen klanken die met een naar buiten gerichte (egressieve) luchtstroom worden geproduceerd,

  • … maar er bestaan ook klanken die worden gemaakt op basis van een naar binnen gerichte (ingressieve) luchtstroom
articulatorische classificatie van klanken1
Articulatorische classificatie van klanken

initiatiekenmerken:

  • richting van de luchtstroom
    • egressieve klanken: [b d g]
    • ingressieve klanken: [  ]
articulatorische classificatie van klanken2
Articulatorische classificatie van klanken

initiatiekenmerken:

  • luchtstroommechanisme

De luchtstroom voor de meeste klanken is pulmonisch (wordt voortgebracht door de longen)

  • De twee andere luchtstroommechanismen maken gebruik van de glottis (ejectieven) of de compressie van een kolom lucht voor een afsluiting achter in de mondholte (clicks)
articulatorische classificatie van klanken3
Articulatorische classificatie van klanken

initiatiekenmerken:

  • ejectieven: [’ ’ ’ ’ ’ ’ ’]
  • clicks (resp. dentaal, retroflex, lateraal): [     ] (Xhõsa)
slide46

Xhosa: Miriam Makeba – The Click Song

Zuidafrikaanse Bantu taal met dank aan Nienke Spanjer

[]

http://www.youtube.com/watch?v=2Mwh9z58iAU

http://www.youtube.com/watch?v=OHxkiXALQjU

articulatorische classificatie van klanken4
Articulatorische classificatie van klanken

laryngale kenmerken:

  • stemhebbendheid [pa ba]

Een klank kan worden gemaakt met of zonder trilling van de stembanden. In het eerste geval spreken we van stemhebbende klanken, in het laatste van stemloze klanken

  • aspiratie [pa pha]
  • stemkwaliteit: breathy: [  ]

creaky: [  ]

articulatorische classificatie van klanken5
Articulatorische classificatie van klanken

(supra)laryngale kenmerken:

constrictie (vocaal vs. consonant)

Consonanten/medeklinkers: klanken die gemaakt worden door ergens in de mond-keelholte (bijvoorbeeld met de tong) een zodanige vernauwing aan te brengen dat de luchtstroom turbulent of zelfs voor korte perioden onderbroken raakt

Vocalen/klinkers: klanken waarbij de vernauwing afwezig of gering is, zodat de luchtstroom ononderbroken en gelijkmatig blijft voor de duur van de klank

slide50

Anatomie van de spraakproduktie

tandkassen

(alveolen)

neusholte

hard gehemelte

(palatum)

mondholte

zacht gehemelte

(velum)

lippen

keelholte

(pharynx)

tong

strotklep

(epiglottis)

strottenhoofd

(larynx)

Stemspleet (glottis)

schildkraakbeen

(Thyroid)

stembanden

Slokdarm

(esophagus)

luchtpijp

(trachea)

ATW/College 1

slide51

Anatomie van de spraakproduktie

tandkassen

(alveolen)

neusholte

hard gehemelte

(palatum)

mondholte

zacht gehemelte

(velum)

lippen

keelholte

(pharynx)

tong

strotklep

(epiglottis)

tongrug

tongblad

tongpunt

strottenhoofd

(larynx)

schildkraakbeen

(Thyroid)

stembanden

tongwortel

Slokdarm

(esophagus)

luchtpijp

(trachea)

tongbeen

slide52

Anatomie van de spraakproduktie

actieve articulatoren

zacht gehemelte

(velum)

lippen

tongwortel

tongrug

tongpunt

faryngale wand

strotklep

(epiglottis)

strottenhoofd

(larynx)

stembanden

ATW/College 1

slide53

Articulatorische classificatie van consonanten

uvulair

velair

palataal

postalveolair

alveolair

dentaal

bilabiaal

dorsaal

labiodentaal

faryngaal

radicaal

laminaal

apicaal

sub-apicaal

glottaal

College 1

consonanten
Consonanten

bilabial

labiodental

dental

alveolar

postalveolar

retroflex

palatal

velar

uvular

pharyngeal

glottal

plosive













nasal

trill

tap or flap

fricative























lateral

fricative



approximant

(w)

lateral

approximant

articulatorische classificatie van klanken7
Articulatorische classificatie van klanken

kenmerken voor consonanten

  • plaats

De locatie in de spraakbuis waar de constrictie die de luchtstroom hindert wordt gemaakt, en indien nodig, het gedeelte van de tong waarmee de constrictie wordt gemaakt

articulatorische classificatie van klanken8
Articulatorische classificatie van klanken

kenmerken voor consonanten

  • plaats
  • stemhebbendheid
articulatorische classificatie van klanken9
Articulatorische classificatie van klanken

kenmerken voor consonanten

  • plaats
  • stemhebbendheid
  • wijze

de mate, sterkte, en vorm van constrictie in de keel-, neus- en mondholte

articulatorische classificatie van klanken10
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (mate en sterkte van constrictie)

  • (ex)plosieven

of plofklanken zijn klanken waarbij de luchtstroom voor korte tijd volledig wordt onderbroken, waarna de lucht weer vrijkomt met een klein plofje (release burst)

articulatorische classificatie van klanken11
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (mate van constrictie)

  • fricatieven

of wrijfklanken worden gemaakt door twee articulatoren zeer dicht bijelkaar te brengen zodat de luchtstroom turbulent wordt en een ruisgeluid voortbrengt.

articulatorische classificatie van klanken12
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (mate van constrictie)

  • nasaal

Net als genasaliseerde vocalen worden nasale consonanten met een lage velumstand geproduceerd

De mondholte is altijd volledig afgesloten: er lijken geen talen te bestaan die gebruik maken van nasale fricatieven

articulatorische classificatie van klanken13
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (vorm van constrictie)

  • lateralen

zijn klanken waarbij de (meeste) lucht langs de zijden van de tong ontsnapt

articulatorische classificatie van klanken14
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (mate en sterkte van constrictie)

  • trilklanken

of ratelaars zijn series van zeer korte afsluitingen die gemaakt worden door twee articulatoren (waarvan er tenminste één een geringe massa moet hebben) bijelkaar te brengen en er een luchtstroom door te voeren

articulatorische classificatie van klanken15
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (mate van constrictie)

  • approximanten

of halfvocalen zijn in feite nauwelijks van vocalen te onderscheiden, behalve in duur (lengte) en positie in de syllabe. Er is sprake van een constrictie, maar de luchtstroom wordt niet- of nauwelijks verstoord

articulatorische classificatie van klanken16
Articulatorische classificatie van klanken

wijzekenmerken (vorm van constrictie)

  • taps

of flaps zijn zeer korte volledige afsluitingen zonder waarneembare release

articulatorische classificatie van klanken17
Articulatorische classificatie van klanken

http://www.chass.utoronto.ca/~danhall/phonetics/sammy.html

articulatorische classificatie van vocalen
Articulatorische classificatie van vocalen

close

front

central

back

close-mid

open-mid

open

het klassieke schema voor tongpositie in vocalen

slide68

Articulatorische classificatie van vocalen

close

front

central

back

close-mid

open-mid

open

mate van constrictie: gesloten vs. open

slide69

Articulatorische classificatie van vocalen

mate van constrictie: gesloten vs. open

slide70

Articulatorische classificatie van vocalen

close

front

central

back

close-mid

open-mid

open

plaats van de constrictie: voor vs. achter

slide71

Articulatorische classificatie van vocalen

plaats van de constrictie: voor vs. achter

articulatorische classificatie van klanken19
Articulatorische classificatie van klanken

kenmerken voor vocalen

  • mate van constrictie: gesloten vs. open
  • plaats van de constrictie: voor vs. achter
  • ronding: gerond vs. ongerond (gespreid)
  • lengte: lang vs. kort
vocalen
Vocalen

front

central

back

close

close-mid

open-mid

open

http://phonetics.ucla.edu/vowels/chapter11/tongue.html

vocalen1
Vocalen

front

central

back

close

close-mid

open-mid

open

http://www.sil.org/computing/speechtools/ipahelp/IPAprvw2.htm

huiswerk
Huiswerk
  • Neem de collegestof door van dit college
  • Leer de termen uit je hoofd!
  • (Achtergrondliteratuur: tekst 1 van Slis (1988) (zie Nestor))