De reis van gilgamesj over dood en eschatologische verbeelding
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 136

De reis van Gilgamesj Over dood en eschatologische verbeelding PowerPoint PPT Presentation


  • 145 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

De reis van Gilgamesj Over dood en eschatologische verbeelding. Over. COLLEGE 1. Eschatologische verbeelding. Eschatos = ‘het laatste’ of ‘het einde’ Eschatologisch = betrekking hebbend op het einde der dingen (collectief) of op dat wat er plaatsvindt na onze dood (individueel).

Download Presentation

De reis van Gilgamesj Over dood en eschatologische verbeelding

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


De reis van GilgamesjOver dood en eschatologische verbeelding

  • Over


COLLEGE 1


Eschatologische verbeelding

  • Eschatos = ‘het laatste’ of ‘het einde’

  • Eschatologisch = betrekking hebbend op het einde der dingen (collectief) of op dat wat er plaatsvindt na onze dood (individueel)


SUMER en AKKAD


Veroveringen van Sargon I (± 2300 v. Chr.)


ACHT THEORIEËN OVER MYTHEN

  • 1. naturalistische theorie

  • 2. aetiologische theorie

  • 3. functionalistische theorie (A)

  • 4. functionalistische theorie (B)

  • 5. ritualistische theorie

  • 6. (diepte)psychologische theorie

  • 7. structuralistische theorie

  • 8. ideologische theorie

  • 9.’postmoderne’ theorie


Sumerische KOSMOGONIE

An (hemel)

↕ = Enlil (luchtgod)

Ki (aarde)

Nammu (Namma) / Hur-sag-an-ki

(oeroceaan)


Sumerische kosmogonie

Enlil

↕ = Nannar (maangod)

Ninlil


Sumerische kosmogonie

Nannar

↕ = Utu (zonnegod)

Ningal (maangodin)


ENKI


ENUMA ELISJ

Apsu

↕ = Lahmu

Tiamat ↕ = Ansjar

Lahamu ↕ = Anu

Kisjar

Ea(Enki)

(schepper v/d mens)

↨ = Marduk

Damkina


STRIJD TUSSEN TIAMAT EN MARDUK


Metafysica van de kosmogonie

  • eenheid → dualiteit → periodieke vereniging → pluraliteit

    Concreet: vormloze chaos (Nammu, Tiamat, tohu bowu ♀) → scheiding hemel en aarde → goden, planten, dieren, mensen


Egyptische kosmogonie

+ Heliopolis

+ Hermopolis

+ Memphis

+ Thebe


Heliopolis

Atum-Ra (zonnegod) = Sju

(luchtgod)

↑Tefnut

(godin v/h vocht) = Nut

(hemelgodin)

Nun (oerwater) ↕

Geb

(god v/d aarde)


ATUM-RA


Hermopolis

Thoth (Hermes) schept de 8 oergoden:

Nu - Nannet

Heh - Haunet

Kek - Kauket

Amon – Amanet

Schepping oerheuvel of ei → Atum (zonnegod)


THOTH


Memphis

+Ptah schept door middel van het woord en zijn gedachten

+Deze kosmogonie is abstract en filosofisch


PTAH


Thebe

+Amon-Ra wordt geboren uit een oerei en zet de oermaterie in beweging.

+Uit deze oermaterie ontstaan de 9 goden uit de Heliopolitaanse theogonie


AMON-RA


STELLINGDe oergodin wordt verdrongenomdatde man zijn aandeel in de voortplanting ontdekt.


Dit wordt weerspiegeld in de kosmogonie waar Bijv:

  • Een god de rol van de oergodin overneemt (bijv.de oer-oceaan Nun)

  • Het zelfscheppend vermogen wordt verlegd naar het eerste godenpaar (An-Ki, Atum-Ra, Amon-Ra)

  • De goden scheppend werk verrichten door masturbatie (Atum-Ra), het woord (Ptah) of het offeren van hun lichaam


MANNELIJKE PARTHENOGENESE IN ANDERE MYTHOLOGIEËN

  • Noorse mythologie (Edda): uit Ymir ontstaan hemel en aarde

  • Taoisme: uit Pan Gui ontstaan alle dingen

  • Hesiodus: uit Chaosontstaan hemel en aarde

  • Apollodorus: Uranus schept de hele kosmos


COLLEGE 2


Inanna daalt af naar de onderwereld

(Dumuzi in de onderwereld)

Kur-ni-gia = land waaruit niemand terugkeert


INANNA


INANNA


SUMERISCHE ONDERWERELD

  • Schimmig oord waar de geesten (gidim) doelloos rondlopen.

  • Bestaat uit 7 sferen van elkaar gescheiden door poorten.

  • Ethisch neutraal


EGYPTISCH HIERNAMAALS

3 scenario’s:

  • Doden gaan naar de circumpolaire sterren

  • Doden worden een met Osirus

  • Doden worden een met Ra (deze visie krijgt later de overhand)


OSIRUS


KENMERK V/D EGYPTISCHE ESCHATOLOGIE

  • Dynamisch: doden worden opgenomen in een cyclus/cycli:

    + astraal,

    + vegetatief,

    + solair.


RA op zijn zonneschip


REFLECTIES over DE DOOD

  • De dood en onsterfelijkheid / zingeving (Gilgamesj, Eliade)

  • De dood als ongeluk (jagers culturen)

  • De dood en het kwaad (Canetti)

  • Getemde en ongetemde dood (Ariès)

  • De dood en de taal (Lacan)

    Oer-ervaring van de dood


m. Dumas, waiting for meaning


College 3


Conclusie

  • Het paleolithicum en de 2de fase van het neolithicum vertonen veel overeenkomsten

  • De opvatting van Ariès dat vanaf de dageraad der mensheid tot de late middeleeuwen de dood ‘getemd’ zou zijn is onjuist.

  • De dood is alleen ‘getemd’ geweest tijdens de 1ste fase van het neolithicum


Oog-idolen


Twee vormen van oer-angst

+Agorische angst: angst voor de grote leegte of het niets

+Claustrofobische angst: angst voor het teveel zonder innerlijke samenhang of betekenis


Agorische angst(G. De chirico, Hetraadsel van de tijd)


Bezwering van de oer-angst door naamgeving

numen → nomen → nomenclature

theo-/mythologie


Stelling 1

Opvattingen over dood en hiernamaals hebben te maken met antropologische en theologische ideeën, als antwoord op de oer-angst maar ook met visies op:

(1) voortplanting, seksualiteit

(2) de verhouding der seksen


Stelling 2

Hierbij spelen een allesbepalende rol:

¤ De verwondering over de vrouwelijke auto-creativiteit waarbij dus het aandeel van de man in de voortplanting nog niet werd onderkend (paleolithicum)

¤ De ontdekking van het mannelijke aandeel in de voortplanting (vanaf het neolithicum)


Vruchtbaarheids beeldjes (v.a. 30 000 v. Chr)


Vruchtbaarheids beeldjes


Vruchtbaarheids beeldjes


Vruchtbaarheids beeldjes


Anton heyboer


Steeds groter Mannelijk aandeel voortplanting/ kosmogonie

  • Stervende en herrijzende goden (Dumuzi, Tammuz, Telipinu, Attis, Adonis, Dionysus)

  • Heilig huwelijk (hieros gamos)

  • Mannelijke goden zetten de kosmogonie in werking, alleen of met de hulp van een passieve godin


Van SCHEPPINGSwellust naar esthetica en erotisering


Gevolgen voor de man

  • Onderlinge strijd en rivaliteit om de gunsten van de vrouw

  • Wederrechtelijke toeëigening van de vrouwelijke autocreativiteit (verkrachting)

  • Ressentiment

  • Bezorgdheid om eigen viriliteit


RESSENTIMENT

Ressentiment is een reactieve neiging: een emotioneel antwoord op iets dat zich heeft afgespeeld over een langere tijd.

De ressentiment-persoon zoekt de oorzaak van zijn onmacht niet in zichzelf maar wijst een schuldige buiten zichzelf aan. Dit uit zich in afgunst en wraakgevoelens


Dumuzi/tammuz


Mythische boom


baal


College 4


Twee soorten seksualiteit

  • paleoseksualiteit: seksualiteit die gebaseerd is op de erkenning van de auto-creativiteit of parthenogenese van de vrouw.

  • neoseksualiteit: seksualiteit die gebaseerd is op de erkenning van het mannelijk aandeel in de voortplanting.


Gevolgen v/d neoseksuele revolutie

+Ressentiment

+Ambivalentie (tussen dominantie en afhankelijkheid)

+Dialectiek van leven en dood wordt dichotomie

+Nieuwe eschatologische opvattingen (onderwereld-eschatologie)

+De (onder)aarde wordt gediskwalificeerd


Oplossing ambivalentie bij de man: de vrouw wordt getransformeerd tot:

  • moeder/heilige: dit is de aseksuele transformatie van de verering voor de eeuwige vruchtbaarheid van moeder aarde

  • hoer: de seksuele transformatie van moeder aarde.

    In beide gevallen wordt de seksualiteit gedomesticeerd

    door de man. In het eerste geval door regulatie binnen het

    gezin.

    In het tweede geval door de vrouw te marginaliseren en

    buiten gezin en gemeenschap te plaatsen. Zo wordt

    voortbrenging gekoppeld aan de man en de seksualiteit

    onschadelijk gemaakt.


Genealogie van de verkrachting


Attis/zeus/apollo/ osiris


Omgekeerde boom(arbor inversa)


Twee theogonieën

Uranus X Gaea Alalu[1]

↓ ↓

6 zonen + 6 dochters Anu

↓ ↓

Cronus X Rhea Kumarbi

↓ ↓

Zeus Tesjub

[1] Theogonie volgens de Hurritische en Hittitische mythologie. De Hurrieten en Hittieten waren aan elkaar verwante volkeren die leefden in Noord-Iran, Syrië en boven-Mesopotamië (2000 v. Chr).


Wat opvalt:

  • Er is een voortdurende onderlinge strijd en rivaliteit tussen de goden (zie eerder)

  • De seksuele wreedheid van een mannelijke god (Uranus) tegenover zijn echtgenote

  • Overwonnen goden worden verbannen naar een verschrikkelijke onderwereld

  • Er is sprake van ontmanning (Cronus) en/of parthenogenetische voortbrenging door een mannelijke god (Kumarbi).


verklaring:

De houding van de man tegenover zijn net verworven aandeel in de voortplanting is nog ambivalent want hij wordt heen en weer geslingerd tussen onzekerheid en megalomanie.

Want:

+Aan de ene kant wil hij de plaats van oergodin innemen door imitatie van haar veronderstelde autocreativiteit ( zwangerschap van Kumarbi, Cronus die zijn kinderen weer in zich terugneemt).

+Aan de andere kant wordt de locus van de oergodin, de onderwereld, afgeschilderd als een onheilsplek waar de overwonnen goden worden verbannen.


‘DOEL’ van de theogonie:

+Imitatie van de oergodin overwinnen en de mannelijke goden een eigen plaats/functie verschaffen in de hemelse wereld. (Vandaar dat de Olympische god Zeus en Tesjub de uiteindelijke hemelse overwinnaars zijn)

+Acceptatie van het vrouwelijk aandeel in de voortplanting door regulering en onderwerping zodat de eigenwaarde/suprematie van de goden niet wordt ondermijnd


zelfbewustzijn

Met zelfbewustzijn bedoelen we dat alle

ervaringen (waarnemingen, herinneringen,

gedrag) verbonden kunnen worden met en

betrekking hebben op een

autonoom, onvervreemdbaar en aan zichzelf gelijk

blijvend subject/ ik of zelf

Dit zelf wordt beschouwd als de auteur/

voltrekker van al onze ervaringen(ik neem waar, ik herinner

mij, ik pak een pen).


Twee vormen van zelfbewustzijn

  • Impliciet/ niet-thetisch bewustzijn

  • Expliciet/ thetisch bewustzijn


Vier bewustzijns theorieën

  • Sartre 1: zelfbewustzijn komt voort uit het impliciete zelfbewustzijn

  • Sartre 2: zelfbewustzijn onstaat door de ‘blik van de ander’

  • Lacan: zelfbewustzijn ontstaat in de imaginaire en symbolische orde

  • Havelock/Ong: zelfbewustzijn ontstaat door het schrift


Verschillen oraliteit en schrift

OraliteitSchrift

-poëtisch/associatief -analytisch/conceptueel

-discontinu -continu -conservatief /repetitief -lineair


Gevolgen voor de eschatologische verbeelding

  • verinnerlijking van de religiositeit

  • aan de ethische neutraliteit van de onderwereld komt langzaam een einde

  • als zelfbewust subject kan de mens nu verantwoordelijk gesteld worden voor zijn daden


College 5


Gilgamesj sja naqba imuru = hij die alles gezien heeft


Gilgamesj epos

Stellingen: Gilgamesj is de eerste mythologische held en filosoof die lijdt onder de dood/ onderwereld-eschatologie en het eeuwige leven/ bovenwereld-eschatologie zoekt.

De bewustwording van een tekort en de spanning tussen verlangen naar oneindige vervulling en menselijke eindigheid vormt het thema van het Gilgamesj-epos.


humbaba


Gigamesj en enkidu verslaan humbaba


Gilgamesj en enkidu verslaan de hemelstier


Symboliek v/d strijd met humbaba

Humbaba en het cederwoud staan voor de onderwereld-eschatologie (verg. de zeven kurassen) die eerst bestreden moet worden om plaats te maken voor een bovenwereld-eschatologie.


Na de dood van enkidu wordt gilgamesj een

musjten balati = zoeker naar de goddelijke onsterfelijkheid

Gilgamesj ontwikkelt grote weerzin tegen:

+de onderwereld-eschatologie

+een ‘onsterfelijkheid’ in de vorm van roem (vooral in de strijd)→ vergelijk de Homerische helden


De naam gilga-mesj

Gilga = oude man

Mes = jongeling


Interpretaties V/H epos

+ Dit verhaal is een Bildungsmythe over het opgroeien v/d mens en daar hoort de acceptatie van zijn sterfelijkheid bij (Vanstipthout).

+ Dit verhaal vormt een breuk met het mythisch universum. Het is de weerslag van het ongeloofwaardig worden van de onderwereld-eschatologie (Rizzuto). Dit blijkt uit:

  • de opstandigheid van Gilgamesj/ Enkidu tegen de goden

  • de angst/woede van Gilgamesj t.a.v. de dood

  • Gilgamesj’ verlangen naar een eeuwige jeugd/onsterfelijkheid

  • het feit dat Gilgamesj beschreven wordt als een mens van vlees en bloed; hij is geen mythologisch archetype/sjabloon


College 6


Differentiëring van de onderwereld

Hades onderverdeeld in:

∂ Elyzeese velden

∂ Tartarus


hades


Eeuwigheid wordt zinnelijk verbeeld

Voorstelling van Elysium:

☼ Lieflijk, ongerept, eeuwig groen, er heerst een mild klimaat.

☼ Volgens Pindarus schijnt de zon er ook ‘s nachts.


Mysteriegodsdiensten

Godsdiensten die alleen voor ingewijden toegankelijk waren en waarbij een stervende en herrijzende god werd vereerd, bijv.:

+ mysteriën van Dionysus

+ mysteriën van Eleusis


Mysterie en dialectiek

De mythe van een stervende god ging dienen als voertuig voor een geloof in de onsterfelijkheid van de mens (in eerste instantie alleen van de ingewijden).

De ingewijden moesten zich vereenzelvigen met de stervende en herrijzende god (= stervende/herrijzende natuur). Op deze manier kon hij deelachtig worden aan de eeuwige dialectiek van leven en dood.


dionysus


Dionysus is een Ambivalente godwant:

  • hij is aardegebonden(=chtonisch) (vruchtbaarheid, vegetatie, roes enz.)

  • hij is de mythische belichaming van het persoonlijke/individuele heil (in de Dionysische mysteriegodsdienst)


Dionysus verpersoonlijkt:

Een chtonische of aardse vorm van transcendentie

[Hij integreert het bovennatuurlijke in de natuur (J. P. Vernant)]


Siva


Siva-kali


Trimurti (Brahmâ,Siva,Vishnu)


Overeenkomsten Siva en dionysus

  • Vernietigende/scheppende goden

  • Chtonische vorm van transcendentie

  • Ithifallische goden

  • Ontdekken mannelijk aandeel in de voortplanting

  • Seksueel ambivalent


Twee vormen van extase

  • Transcendente extase (=astrale transcendentie)

  • Immanente extase (=chtonische transcendentie)


Intra-uterien verlangen


antropodicee

Twee manieren om de goede maar lijdende mens of de slechte mens die alle geluk aan zijn zijde heeft te rechtvaardigen:

+ collectief

+ individueel


College 7


Twee soorten eschatologische verworteling:

hemels

aards


orpheus

Oiagros X Kalliope

Orpheus


orpheus


Orheus en eurydice


Zagreus en dionysus

Zeus X Persephone

Zagreus → verslonden door Titanen

Zagreus’ hart + Semele

Dionysus


Symbolische duiding

  • de mens bestaat uit twee elementen die elkaar uitsluiten:

    + sterfelijk lichaam (as v/d Titanen)

    + onsterfelijke ziel (hart van Zagreus).

    Opdracht: we zouden allemaal herboren moeten worden als Dionysus


Orphische theo-kosmogonie

Phanes

Nacht

Gaia X Uranus

Titanen

Machtsoverdracht:

Phanes→Nacht→Uranus(Titanomachie)→Zeus


phanes


Twee eschatolgische scenario’s

+ een scenario dat nog sterk chtonisch gekleurd is (verwant met wat Dionysus voorstond)

+ een scenario waarbij de doden kunnen ontsnappen aan de cyclus van leven en dood.


Wederdood en wedergeboorte

Stelling: deze gedachte is niets anders dan een rationele herformulering van het intuïtieve idee van de dialectiek van leven en dood.

De reïncarnatie-gedachte is daarmee een logische tussenfase in de ontwikkeling van onderwereld- naar bovenwereld-eschatologie.


Eleusische mysteriën


Kenmerken V/D mysteriën

  • initiatie

  • geheimhouding

  • preoccupatie met het menselijk lot na dit leven


Twee soorten mysteriën

  • de grote mysteriën: verering van Demeter en Persephone als koningin van de onderwereld (gevierd in Athene).

  • de kleine mysteriën: viering van de terugkeer van Kore (gevierd in Eleusis).


Drie graden van inwijding

  • in de kleine mysteriën

  • in de telete van de grote mysteriën.

  • in de epopteiavan de grote mysteriën.


Telete wordt onderverdeeld in:

  • dromena (zaken die uitgebeeld worden)→ mythe van Kore/Hades/Demeter

  • legomena(zaken die gezegd worden)→ idem

  • deiknymena (zaken die getoond worden)→ heilige objecten i.v.m. Demeter/landbouw


epopteia

Hoogtepunt van de mysteriën was de epopteia. (hiervan weten we echter niets)

Maar:

+ Het is mogelijk dat hier het mysterie van de dood en wederopstanding van de natuur/ Kore/

Persephone werd herdacht.

+ Dit mysterie werd verbonden met de hoop op een persoonlijke onsterfelijkheid.


College 8 + 9


Plato (427-347)


ALLEGORIE V/D GROT


ideeënleer


Hellenisme (323-146)

De mens: van zoon politikon (gemeenschapswezen) naar zoon kiononikon (wereldburger/individu)

Gevolg: onzekerheid, vervreemding


Hellenistische eschatologie

+ voornamelijk horizontaal/aards gericht (geen ars moriendi maar ars vivendi)

+ maar ook: radicalisering verticale eschatologie (gnosis, neoplatonisme)


Hellenistische (‘horizontale’) filosofieën

Epicurisme

Cynisme

Stoïcisme

Scepticisme


Gnostische radicaal dualistische kosmos

Onbekende God (pleroma)

------------------------

Archonten/eonen

Kosmos


Gnostische radicaal dualistische antropologie

Mens bestaat uit:

+materiële psyche

+goddelijk pneuma


Gespiegelde eschatologieën:

Bovenwereld-eschatologie

onbekende god(‘naaktheid’)

↑ (‘ontkleding’)

kosmos

↓ (ontkleding)

onderwereld(naaktheid)

Onderwereld-eschatologie


stelling

Kenmerken die de onderwereld mythologie aan de vrouw/aarde toeschreef (heiligheid, scheppende activiteit, onkenbaarheid en zelfgenoegzaamheid) zijn precies de eigenschappen die de gnosis aan de onbekende god en het neoplatonisme aan het Ene toeschrijven.


Plotinus (204-266)


emanatie

Het Ene

Nous (ideeënwereld)

Psyche(wereldziel)

Materie


Gnosticisme en nihilisme

Het nihilisme is de logische voltooiing van het gnosticisme.


College 10


SURROGAAT-TRANSCENDENTIES

  • Consumptie

  • Kinetische obsessie


Non-lieux of niet plaatsen (Augé)


Postmoderne religiositeit

  • eclecticisme (religie als bricolage), individualisering van het religieus gevoel. (hier lijkt het postmodernisme sterk op het hellenisme)

  • gebrek aan originaliteit en specificiteit.

  • transcendentie immanent geïnterpreteerd (hyperimmanentie (Sloterdijk))


Drie vormen van immanentie

  • Transcendentie wordt ontkend, gewantrouwd of men staat er onverschillig tegenover

  • Transcendentie laat ‘sporen’ achter zonder zichzelf ooit te tonen (Derrida)

  • Transcendentie en immanentie vormen geen tegenstelling meer (zen-boeddhisme)


Bergen en rivieren


  • Login