F i k r a
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 67

F I K R A PowerPoint PPT Presentation


  • 178 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

F I K R A. F I K R A. Bektaşî’ye sormuşlar: -Ramazan gelince ne yaparsın?... Cevap vermiş: -O beni bilir. Eğer canımı sıkarsa yeyiveririm. Fıkra.

Download Presentation

F I K R A

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


F i k r a

FIKRA

FIKRA


F i k r a

Bektaye sormular:

-Ramazan gelince ne yaparsn?...

Cevap vermi:

-O beni bilir. Eer canm skarsa yeyiveririm.


F kra

Fkra

  • Fkra, malzemesi dile dayanan szl edebiyat mahsulleri arasnda ekil ve muhteva bakmndan kendine has karaktere sahip mstakil edeb bir trdr.

  • Fkra kelimesi dilimize Arapadan gemitir. Dilimize baka dillerden gemi olan pek ok yabanc meneli kelime gibi, "fkra" kelimesi de zamanla eitli kavramlar ifade etmekte kullanlmtr.


F kran n tan m

Fkrann tanm

  • A. Vefik Paa, fkraya "para, cmle, ksack hikaye, bend, madde, omurga kemii,

  • emseddin Sami ise, 1.Omurga kemii; 2.Makale ve yaznn ayrca bir kelam veya bahis tekil eden ve makale veya yaznn makaleden ayrlabilen paras, 3. Nizam ve kanun veya kavaid-i ilmiyye ve fenniyye kitaplarnda bend, madde, 4. Kk hikaye, kssa karlklarn vermitir.


F kra1

Fkra

  • M. Nihat zn, "1. Nasreddin Hoca, ncili avu hikayeleri gibi ksa, nkteli, hikmetli hikayeler; 2. Paragraf; 3. Bir yaz iinden alnm bir veya birka cmle; 4. Tanzimat'tan sonra tiyatro eserlerinde perdenin ayrld blmlerden her biri; 5. Edebiyat- Cedide'de kk hikaye; 6. Kronik" ve Trk Ansiklopedisi "tannm bir ahsiyetin zl bir szn, nkteli bir cevabn, ho bir tepkisini ilgili tarih olgusu iinde toplayan gerek veya geree yakn bir hikayecik"eklinde aklamaktadr.


T rk f kralar n

Trk fkralarn

  • Trk fkralarnn ilk derleyicilerinden aylak Tevfik, fkrann mesele-i hikmet ve messir bir mesele-i ibret olduunu kaydeder. Mltekatat- Letaif, sahibi Hayrettin, rumuzlu, nkteli szlerle hazrcevaplar ve dsturul amel; Ali Muzaffer, kelamn ruhu ve skntl zamanlarn medar- inirah gibi vasflarna iaret ederler.


F i k r a

  • Trk fkralarnn ilk derleyicilerinden aylak Tevfik, fkrann mesele-i hikmet ve messir bir mesele-i ibret olduunu kaydeder. Mltekatat- Letaif, sahibi Hayrettin, rumuzlu, nkteli szlerle hazrcevaplar ve dsturul amel; Ali Muzaffer, kelamn ruhu ve skntl zamanlarn medar- inirah gibi vasflarna iaret ederler.


F kra2

Fkra

  • Trk fkralarn ilk defa belli bir ly esas kabul edip tasnif etmi olan Faik Read da, fkrann tarifi hususunda, yeni bir gr ileri sunmaktan ziyade, yukarda belirtilen dncelere eserinde yer vermitir. Bundan da anlalyor ki, Cumhuriyetten nceki devrede fkra, edebiyatla uraanlarn dikkatini sadece eitici ve elendirici karakteri dolaysyla ekebilmitir. Derleyiciler de fkralar bu hususiyetlerine ehemmiyet vererek derlemi ve yaynlamlardr.


F kra3

Fkra

  • Trk dilinin yazl kaynaklarnda fkra ile ilgili ilk kayda Kagarl Mahmud'un "Divn- Lgatit Trknde rastlamaktayz.

  • Kagarl, "Kg ve Klt kelimelerini, Halk arasnda ortaya kp insanlar gldren ey", "Halk arasnda gln olan nesne" eklinde aklyor. Hi phesiz bu kelimeler, slmiyetten nceki Trk hayatnda anlatlan fkralara verilen isimler olmutur.


F i k r a

  • slamiyetten sonra bu neviden hikayeler, Trk dilinde, hikaye, kssa, masal, mizah, nkte, latife, vb," adlar altnda da anlatlm ve yazlmtr. Fkra le e anlamda kullanlan bu kelimeler iinde en ok latife sz yaygnlk kazanmtr.


F i k r a

  • Fkralar, bilhassa XIII. yzyldan itibaren din, ahlki ve tasavvfi mahiyette yazlm eserlerde geni lde yer almaa balar. Devrin yazar ve mtefekkirleri, halka baz konu ve meseleleri daha ak izah edebilmek iin bu yola bavurmulardr.

  • XVI. Yzylda latife sznn fkra karlnda kullanlan edeb bir terim halini aldn gryoruz. Bu devirde fkralarn toplanp yazld mecmualara Letaif ad verilir. Bunlarn iinde en mehuru air Lamii elebinin yazm olduu Letaifnmedir.


F i k r a

  • XIX. Yzyln sonlarna doru, yaynlanan kitaplarn kapaklarnda, Letaif adnn yan sra Fkarat (Fkralar) da yer almaya balad. Bu mecmualar veya kitaplar hazrlayan yazarlar, yaynladklar hikayelerin Fkra olduunu aka ifade etmilerdir.


F i k r a

  • Bugn fkra, halk edebiyatmzda ilm bir terim olarak, halkn yaratt realist, kk ve gldrc hikayeler iin kullanlmaktadr.

  • Trkiye dndaki Trk boylarnda bu mahsullere, Krmda, Kazanda, Azerbaycanda, Trkmenistanda zbekistanda ve Uygurlarda latife; Kazakistanda erteki, anz, Irak Trkmenleri arasnda nkte, fkra ad verilmekte ve bizdeki fkra ile e anlamda iletilmektedir. Ayrca Trkmenlerde, yomak, deime ve orta sz gibi tabirlere de rastlanmaktadr.


Konular na g re f kralar

Konularna gre fkralar :

  • Trk fkralarn konularna gre birka grup altnda toplayp incelemek mmkndr. Bu gruplandrmay, fkralarn temsil ettii zihniyet ve davranlara balandklar tiplere gre yapabiliriz. Nasreddin Hoca, ncili avu, Bekri Mustafa, Aldar Kse, Esenpulat, Kemine, Mirali, Bektai, gibi halk kahramanlarna bal olarak anlatlan fkralar, umumi izgilerle birbirlerinden az ok ayr zihniyet ve davranlar temsil ederler.


Konular na g re f kralar1

Konularna gre fkralar :

  • Trk fkralar konularn, tamamyla yaanm hayat sahnelerinden alr. Bir fkra genellikle tek bir vaka zerine kurulur, fakat birden fazla vakann yer ald fkralar da mevcuttur.

  • Fkralarn merkezinde daima insan-cemiyet; cemiyet-insan mnasebetleri yer alr. Cemiyet hayatnda ortaya kan zddiyetler, dnce ve davran farklarndan doan atmalar fkralarn konularn tekil eder.


Konular na g re f kralar2

Konularna gre fkralar :

  • Trk fkralarnn byk bir blmnn konusu idareci tabaka ile halk arasnda geen olaylardr. Bu olaylarda halk, genellikle, dorudan doruya idarecilerin karsna kmaz. Dnce, tutum ve davrann kahramann azndan ifade eder. Halk, kahramann idareci tabakadan kendisine ters den her tipten insann karsna karr. Padiah, sadrazam, vezir, kazasker, eyhlislam, beylerbeyi, yenieri aas, suba, kad, vali, kaymakam, muhtar vb. idareciler, bu tipler arasnda yer alr. Bu fkralarda daha ok zorbalklar, basklar, adaletsizlikler, iltimas ve rvet gibi meseleler tenkit edilir ve alay konusu yaplr.


Konular na g re f kralar3

Konularna gre fkralar

  • nan ve itikatlarla, dini adet ve merasimlerle, dini yasaklarla, hurafelerle cahil din adamlarn ve dini istismar edenleri konu alan fkralar da edebiyatmzda byk bir grup meydana getirir. Halk bu fkralarda dnyadaki hakszlklarn, cemiyetteki bozukluklarn hesabn, Tanrnn hogrsne snarak, Ondan sorar; btn olan bitenden Onu mesul tutar. Onunla bu hususta mnakaa eder grnr. Bu davran, insann aresizlik karsndaki aczini gsterdii gibi, ayn zamanda insann Tanrya snarak kendisine yaplan cemiyete anlatabilmek iin bavurduu son areyi gsterir. nsan bylece, kendisine kar yaplm olan hareketin lszln anlatmaya, dikkatleri stne ekmeye alr. Tenkit mevzuu ne dindir, ne gerek din adamlar ve messeselerdir. Fkralarda tenkit edilenler, bu mevkileri igal edenlerin yetersizlii, temsil yeteneklerinin zayfldr.


Konular na g re f kralar4

Konularna gre fkralar

  • Trk fkralarnn konu bakmndan en byk ve en zengin grubunu, itima, iktisad, siyas gr ayrlklarndan doan atmalar; aile, terbiye, hukuk, yardmlama ve beer kusurlarla alakal meseleler tekil eder. Bu fkralarda haris, bencil, hilekar, rveti, karaborsac, hamiyetsiz, tamahkar, kavgac, zorba, geimsiz, dedikoducu, ekya, hrsz, dolandrc, haddini bilmez, arsz ak, gurur ve kibir sahibi gibi tipler tenkit, alay ve istihzann mihveri olurlar.


Konular na g re f kralar5

Konularna gre fkralar

  • Cemiyet hayatnda kurulu dzeni sarsp insanlar rahatsz eden ve onlarn huzurunu, saadetini tehlikeye sokan her gerek hadise, Trk fkralarnn konular arasna girer. Konular tekil eden olaylarn ana karakterlerinden hareketle fkralar grup altnda incelemek mmkndr.


Konular na g re f kralar6

Konularna gre fkralar

  • Birinci grupta, inan ve itikatlarla din adet ve merasimleri, din yasaklar, hurafe ve din adamlaryla ilgili olanlar;

  • ikincide, idareci tabakayla halk arasnda geen olaylar;

  • ncde ise, aile, hukuk, terbiye, yardmlama, eitim, vb. konularla ilgili hayat hadiselerini toplayabiliriz.


C t rk f kralar n n yap ve muhteva hususiyetleri

C. Trk fkralarnn yap ve muhteva hususiyetleri

  • Fkralar, szl edebiyat mahsulleri arasnda kltr farkllamalarndan en az etkilenen estetik ekillerden biridir. Buna karlk, ok ynl ve karmak bir yapya, bir i mekanizmaya sahiptirler. Fkray yaratan unsurlar bir hikaye gmlei iinde yerlerini alarak bamsz bir yap kurarlar. Nesir diliyle yaratlan ksa ve youn anlatm gcne sahip, epik bir tr ortaya kar.


T rk f kralar n n yap ve muhteva hususiyetleri

Trk fkralarnn yap ve muhteva hususiyetleri

  • Hikaye bir veya daha ok vaka zerine ina edilebilir. Her vakada eitli ahslar yer alr. Vaka iinde yer alan ahslar, ortaya atlan ve meydana kan meseleyi karlkl konumalarla aydnla kavuturur ve bir hkme balar.

  • Fkra, balang, gelime ve sonu blmlerine sahip bir hikayedir. Fakat bu blmler, ksa ve youndur. Hatta balang ve gelime blmleri bazen i iedir. Hikaye, umumiyetle tek bir vaka veya fikir zerine kuruludur. Her hikaye bir hkmle sona erer. Bu iki temel unsur, fkrann ana emasn meydana getirir.


T rk f kralar n n yap ve muhteva hususiyetleri1

Trk fkralarnn yap ve muhteva hususiyetleri

  • Fkra szl edebiyat mahsulleri arasnda halk mizahn temsil eden en tipik estetik yapdr.

  • Kurulu bakmndan bir tez ve bir kar tezden oluur.

  • Hazrlk blmnde, ksaca, olay veya ifade edilmek istenen dnce ile ilgili bilgi verildikten sonra tez ve kar tez ortaya kar. Karlkl konuma veya tartma ile mesele muhakeme edilir. Muhakeme sonunda taraflar durumu bir hkme balar.

  • Hkm, fkrann sonu ksmdr. Sonuta hkmden karlacak hisse gizlidir. Her fkrada mutlaka bir hisse mevcuttur. Ksaca, fkrann estetiini yaratan temel unsurun atma olduunu ifade edebiliriz.


T rk f kralar n n yap ve muhteva hususiyetleri2

Trk fkralarnn yap ve muhteva hususiyetleri

  • Fkrada teferruata, uzun uzun tasvirlere, tahkiye sanatna ehemmiyet verilmez. Gerekilik, mahhaslk, az szle ok ey anlatma, maksada uygun bir biimde anlaml fikir sylemek ve hareket etmek fkrann yap hususiyetleri arasna girer. fade edilmek istenen dnce, tutum ve davran bazen tek bir kelime veya hareketle anlatlr.


T rk f kralar n n yap ve muhteva hususiyetleri3

Trk fkralarnn yap ve muhteva hususiyetleri

  • Fkrann hikye emas iindeki i mekanizmas vaka-tezat-muhakeme-sonu unsurlarn ihtiva eder.

  • Vakalarda kahramanlarn yaad yer, karlat durum ksaca tantlr.

  • Tezat ksmnda tez ile kar tez yer alr, burada atma veya tartma balar. Muhakeme adn verdiimiz bu tartma ksmnda fikri faaliyet, tezat, ikrar, inkar, tekzb ve kyaslama yollarndan geerek bizi hkme ulatrr.

  • Hkm, muhakeme edilen eyin neticesinde elde edilen karardr. Sonu blmnde karar, hkm cmlesinde de hisse bulunur.


F kran n hikaye emas

Fkrann hikaye emas

  • Fkralarn tezat blmndeki tartma glmenin, istihzann, hicvin ve hikmetli bir szn ortaya kmasn salar. Tartma, yahut mukayese tamamyla mantk kanunlarna uygun olarak cereyan eder. Tezat, mantk zaruret, imkan ve imkanszlk, aynlik ve yeterlilik bu blmde en ok rastlanan mantk kanunlardr.


F kralar n ah s kadrolar

Fkralarn ahs kadrolar

  • Fkralarn ahs kadrolarnda kesin bir belirlilik yoktur. Halkn belli fkra kahramanlar; Nasreddin Hoca, ncili avu, Bekri Mustafa, Kemne vb. bir tarafa braklrsa, dier ahslar, cemiyetin her kesiminde grlen insanlardr. Bunlar, suba, yenieri aas, imam, kahya, molla, dervi, muhtar, vali, bakkal, air, hekim vb. unvanlarla hikye iinde yer alrsa da her birinin gerek hviyetlerini tespit etmek ounlukla mmkn deildir.


F kralar n ah s kadrolar nda

Fkralarn ahs kadrolarnda

  • Fkralarn ahs kadrosunda yer alan insanlar, 1) mspet, 2) menf, 3) dinleyici-seyirci tip veya gruplarn temsil ederler. Fkra iin esas olan ilk iki grupta yer alan ahslardr; dier tip veya topluluklar tabiidir, tamamlayc unsurlardr. atma, tartma, yahut sohbet ilk iki grup arasnda cereyan ettii iin menfi ve mspet tiplerin yer almad fkra dnlemez.

  • Fkrada mspet tipi genellikle fkra-tipi temsil eder. Fkra-tiplerine bal fkralarda fkra-tipi daima sabittir ve evresindeki dier gruplar her olayda deiir.


F kralarda zaman

Fkralarda zaman

  • Fkralarda zaman kategorisi gayri-muayyenlik gsterir.Olayn getii zaman pek belli deildr. Trk fkra kahramanlarndan Nasreddin Hoca, ncili avu, Bekri Mustafa, Kemine, Mirali ve Bektaiye ait fkralarn bazlarnda devre gre- yaanm tarihi ahsiyetler gz nnde bulundurulursa- ksmen zaman mefhumu tespit edilebilir. Fakat bu durum, umumi kaideyi deitirmez.


F kralarda mek n

Fkralarda mekn

  • Fkrada vak'ann getii mekan da belirsizlik iindedir. Hakim olan mekan, geni bir corafya iinde bulunur. ehir, kasaba, ky, mahalle, sokak, han, ev, dkkan, da, ova, ayr, tarla, nehir, rmak, dere, gl, deniz, vb. mahal ve ikamet yerleri gayri-muayyen halde fkrada yer alr. Fakat bu gayri-muayyenlie ramen, Trk fkralarnda yer alan mekan kategorileri tabii ve hakiki tabiat sahneleri, ikamet yerleridir. Kasaba, mahalle, sokak, ev, gibi dekorlar iinde kendi hayatmzdan bir blm buluruz.


F i k r a

  • Fkralarda, her ey tabii ve akla uygun bir biimde yer alr. Trk fkralarnda mant zorlayan olaanst tesadflere, akl almaz varlklara ve kudret sahiplerine rastlanmaz. Hayali ve fantastik unsurlara fkrada pek yer yoktur. Hayal unsurundan sadece fkray yaratan elemanlarn dzenlenmesi srasnda, bir nevi imento gibi yararlanlr. Ara niteliinden fazla bir fonksiyonu yoktur.


F kralarda gaye

Fkralarda gaye

  • Fkralar, gaye bakmndan szl edebiyatn dier mizahi ekilleriyle birleirler. Halk, yaratt bu hikayelerle itimai hayatta ortaya kan her trl menfi tutum, dnce ve davranlar tenkit eder. Vakalar saduyusu ile yarglayarak bir hkme balar. Hkmler, tecrbelerin nda ortaya km atalar sz kymetindedir. Her biri bir dnce, bir davran veya bir tutuma rneklik etsin diye yaratlm gibidir. Terbiyev gaye tarlar.


F i k r a

  • Dnce hayatmz ekillendirir, renklendirirler. Konuma tarzmza canllk kazandrrlar. Siyavugilin dedii gibi, onlar, bizim sadece glme ihtiyacmz tatmin eden tuhaflk olmaktan ziyade, adeta dnya grmzn hudut talar, hadiseler karsndaki davranlarmzn dayand hikmet kaideleri; bir kelime ile dnce nizammzn nirengi noktalardr. Hayata realist bir adan bakan Trk milletinin yaratt fkralarda dnce asndan grlen bu cidd tutumu, tabiidir.


F kran n kahraman

fkrann kahraman

  • Fkralarn mihverinde insan vardr. Her fkrann esasn bir olay ve bu olay iinde yer alan ahslar meydana getirir. Fkralarn ahs kadrolar tez ve kar teze gre sralanr. Her fkrann kahraman mspet tipi, tezi; onun karsnda yer alan ahs veya ahslar topluluu kar tezi temsil eder. Fkrann kahraman halkn ortak zekasn, adalet duygusunu, hazrcevapln, mantk gcn, akln, bilgisini ve olgunluunu temsil eder. Halk onlarn diliyle konuur, tenkitlerini yapar, grlerini aklar.


F kra kahraman

fkra kahraman

  • Kahramann dnda, padiah, sadrazam, kazasker, eyhlislam, suba, beylerbeyi, yenieri aas, kad, hakim, hoca, imam, vali, kaymakam, muhtar, bakkal, tccar, air, doktor, hrsz, ekya, ana, baba,ocuk, kaynana, kaynpeder, hizmeti, uak, halayk gibi itimai hayatta rastlayabileceimiz pek ok ahsiyet fkralarda yer alr.


F kralar n dili

Fkralarn dili

  • Fkralarn dili ak, sade ve anlalr bir dildir. Halkn konuma dilinde geen kelimeler btn incelik ve ileklikleriyle fkrada yer alr. Halkn konutuu dil, klfetsiz, yapmacktan uzak, canl bir Trkedir.

  • Fkra dilinin esasn canllk, aklk, anlam younluu, incelik ve zerafet tekil eder. Kahramanlar ve ahslar kendi iveleriyle, durum ve mevkilerine gre konuurlar. Bylece, onlarn ruh durumlar ve yaadklar lem daha iyi canlandrlm olur.


T rk f kra t r n n di er t rlerle m nasebeti

. Trk fkra trnn dier trlerle mnasebeti

  • Fkra tr ile halk edebiyatnn dier trleri arasnda eitli benzerlikler, yaknlklar vardr. Hepsi halkn ortak yaratma gcnden, estetik zevkinden ortaya kmtr. lk syleyicileri unutulmu, halkn dilinde, sznde olgunlam, son biimlerini almlardr.

  • Gerek bu hususiyetlerine, gerekse yap ve gaye bakmndan gsterdikleri yaknlk ve benzerliklere bakarak onlar bir tek tr gibi dnemeyiz. Bir trk ne masaldr ne de halk hikayesidir; masal da ne fkradr, ne de atalar szdr. Halk edebiyatnn btn trleri, yap ve muhteva bakmndan, birbirinden tamamen ayrlr.


F kra masal

Fkra-Masal

  • Fkra ile masal her eyden nce kurulu, kompozisyon ve muhteva bakmndan birbirinden ayrlr. Masallar umumiyetle birden fazla meseleyi ele alr; bir ok olay zincirinden oluur. Tahkiye, tasvir unsurlar, teferruat masalda mhim bir yer igal eder. Her ey uzun uzun anlatlr. Dolaysyla masaln kompozisyonu hacimce byk, konu alan genitir. Oysa fkralarda durum aksinedir. Anlatmda ksalk, vecizlik, sadelik, az szle anlaml fikir sylemek, hareket etmek esastr. Sylenmek istenen ey, bazen tek bir kelime veya szle, yahut tek bir hareketle ifade edilir. Tahkiye, tasvir ve teferruata ehemmiyet verilmez.


F kra masal1

Fkra-Masal

  • Masallar, her trl tasvir, benzetme usullerinden yararland gibi kendine has sz kalplarna, klie deyilere de sahiptir. Bu kalplar, masallarda zaman deitirmek, yeni bir duruma gemek iin kullanld gibi balangta ve masal bitiminde de grlr.

  • Fkrann estetik yapsn tezat unsuru kurar. Tezat, tez ve kar tezi yaratr. Bunlarn ileyii, atmas veya muhakemesi mantk kurallarna uygun olarak cereyan eder; neticenin, hkmn ortaya kmasn salar. Dolaysyla tezat, fkrann can damarn, belkemiini tekil eder. Halbuki masallar iin bu husus pek ehemmiyet tamaz.

  • Fkralar ana vasflar itibariyle gerekidir. Hayal ve fanteziye yer vermezler.


F i k r a

  • Fkralar gaye bakmndan masallarla benzerlik gsterir. Bunun temelinde halk mizahnn ve tenkit hedefinin birlii sakldr. Hususiyle gereki masallarla terbiyev gayeler tayan hayvan masallarnda bu benzerlik gze arpar. Lakin masallarda meseleyi deerlendirme daha yumuak biimde cereyan eder. Sylenen, ifade edilen ey sadece bir istek, dilek, rica ve arzu imaj iindedir. Kesin bir tavr ve tutum yoktur.

  • Fkralar ise bir mdafaa veya kar taarruz silah gibidir. Belirli bir tutum ve davran yanstr. Hkmleri sert ve kesindir. Hayati ihtiya ve zaruretlerin neticesinde ortaya kmlardr. Zayflarn glye kar kulland en byk mcadele silahtr. Ksaca fkralar, yaanm hayatn gereklerini ele alr ve deerlendirir.


F kra efsane

Fkra-Efsane

  • Fkra ve efsane konu ve kompozisyon ynnden ayrlrlar. En farkl ynlerinden biri de teekkl tarzlardr.

  • Fkralarda gerek ve canl hayat sahnelerinin yer almasna karlk, efsanelerde gereklerin etrafnda oluan uydurma, hayali olaylar yer alr. Bunlar da gerek bir olaydan domulardr ama zamanla hayali ve uydurma olaylarn arasnda bu gerek ya ok zor seilir veya tamamen kaybolur.

  • Fkra ve masal arasndaki mekan, zaman ve ahs belirsizlikleri efsane iin de mtereklik arz eder. Bunun dnda, nesir diliyle yaratlm olmaktan te fkra ile hibir zaman ekil ve muhteva benzerlii yoktur.


F kra atalar s z

Fkra- Atalar Sz

  • Fkralarn halk edebiyat mahsullerinden atalar sz ile de benzerlikleri vardr.

  • Kompozisyonlar meydana getiren unsurlarn deimezlii, ksa ve youn anlatm gcne sahip olmalar, didaktik cepheleri, tenkit karakterleri bu benzerlikler arasnda saylabilir.

  • Atalar sz derecesinde kymet kazanan fkra hkmleri vardr. Ayrca, atalar sz zerine kurulmu fkralar da grlr. Aralarndaki bu al verie ve benzerliklere ramen her biri ayr birer trdr.


Ii t rk fikralari ve tasn f meseles a t rk f kralar hakk ndaki al malar n mahiyeti

II-TRK FIKRALARI VE TASNF MESELESA. Trk fkralar hakkndaki almalarn mahiyeti:

  • Cumhuriyet devrinde fkralarla alakal almalar, daha ziyade Nasreddin Hoca gibi nl bir fkra-tipi zerinde younlamtr.

  • Halk yaratclnn edeb rnleri arasnda fkra tr ile gerei kadar ilgilenilmemesinin eitli sebepleri vardr. Bunlardan birincisimeselenin hangi perspektiften ele alnmas hususunda aratrmaclarda ortak bir grn, hareket noktasnn bulunmamasdr. kinci sebep ise, yazl ve szl kaynaklarda mevcut fkralarn henz shhatli bir ekilde derlenip knyelendirilmemi olmasdr. Kanaatimizce bu iki nemli husus, yani metot ve malzeme meselesinin halledilmemi olmas fkralarmzn mahiyetini ortaya koyabilme almalarn aksatmaktadr.


B t rk f kralar n n tarihi ve co raf er evesi

B. Trk fkralarnn tarihi ve coraf erevesi

  • Trk milletinin, halknn bilinen zamandan gnmze kadar ki devre iinde ortak yaratma gcnden doan, gerek yazl kaynaklarda, gerek basl eserlerde ve gerekse szl gelenekte mevcut fkralarn hepsi tarih ve corafya btnl iinde- Trk fkralar kavramnn erevesini tekil etmektedir.


C t rk f kralar n n tasnif meselesi ve f kra tipi

C. Trk fkralarnn tasnif meselesi ve fkra-tipi:

  • Trk fkralarnn doduu ve yaad alan zaman ve mekan kavram iinde tespit ettikten sonra yaplmas gerekli ilk i, fkralarnn bu ereve iinde tek-tek knyelenmesi, filenmesidir.

  • Trk dilinin ana dil olarak konuulduu yerlerde tespit edilmi fkralar iki ekilde tasnif etmek mmkndr:

    • Btn fkralarn temsil ettii zihniyet ve davranlar, tek-tek tespit ettikten sonra, ana gruplara ayrmak.

    • Fkralar, fkra tiplerine gre gruplandrmak.


D t rk f kralar n n f kra tiplerine g re tasnif denemesi

D.Trk fkralarnn fkra tiplerine gre tasnif denemesi:

  • Trk fkra trnde mevcudiyeti bilinen fkra tipleri, ortaya km hususiyetler gz nnde tutularak pratik bakmdan yle gruplandrlabilir:

    1. Ortak ahsiyeti temsil yetenei kazanan ferdi tipler,

    2. Zmre tipleri,

    3. Aznlk tipleri,

    4. Yabanc tipler,

    5. Blge ve yre tipleri,

    6. Gndelik tipler,

    7. Moda tipler.


1 ortak ahs yet tems l yetene kazanan ferd t pler

1.ORTAK AHSYET TEMSL YETENE KAZANAN FERD TPLER:

a) Trkenin konuulduu corafi alan iinde ve dnyada n kabul edilen tipler: Nasreddin Hoca.

b) Trk boylan arasnda tannan tipler: ncili avu, Bekri Mustafa, Esenpulat, Ahmet Akay, Kemine.

c) Trk boylar arasnda halkn veya zmrelerin ortak unsurlarnn birletirilmesinden doan tipler: Bektai, Aldar Kse.

) Aydnlar arasndan kan tipler: Hamet, Koca Ragp Paa, Mirali,Nasreddin Tusi, Keecizade zzet Molla

d) Mahalli tipler.

e) Belli bir devrin kltr iinde yaratlan tipler: Karagz.


Nasredd n hoca

NASREDDN HOCA

  • Trk dilinin konuulduu corafya alan iinde olduu kadar, btn dnyada da fkra-tipi olarak byk bir ne sahiptir. Kendisi hem bir halk bilgesi olarak, hem de fkra-tipi olarak, Trk milletinin yaratt en byk mizah temsilcisidir. Trk milletinin zihniyet ve davrann en iyi o temsil eder.

  • Nasreddin Hocann ahsiyetinde ekillenen Trk halk dncesi, dnya gr, insan anlay ve cemiyet hayatnda cereyan eden olaylara kar alnan tavr ve tutumlarn genel yaps ve bu yapnn odak noktalarnn tespiti fkralarla ilgili umumi almalar da belli bir rahatla ulaacaktr.


Nc l avu

NCL AVU

  • Trk fkra-tipleri arasnda gerek kiilii ve yaad devir hakknda bilgi sahibi olduumuz nadir tiplerden biridir. Asl ad ncili Mustafa avutur. Osmanl padiahlarndan Ahmet I. (1603-1617) devrinde yaamtr. Kendisi ran ahna gnderilen elilik heyetinde bulunmutur. Padiahn msahibi olarak vazife gren ncili avuun doum yeri olarak Diyarbakr vilayeti ileri srlmektedir. H. 1042 (1632/33) yllarnda stanbulda vefat etmi ve Edirnekap Mezarlna defnedilmitir.


Nc l avu1

NCL AVU

  • ncili avu, padiahn yakn, nedimi olmas dolaysyla grd her eyi alaya alma, glnletirme yetkisine sahipti. Bylelikle, bir taraftan padiaha hoa vakit geirme vazifesini yerine getirip, dier taraftan da idarenin ve cemiyetin aksayan ynlerini btn plaklyla padiahn gzleri nne seriyordu. Osmanl saray hayatnda bu tarz msahib gelenei bir hayli eskiydi ncili avutan sonra bilinen en nl msahip, Yldrm Beyazn saraynda yaam olan Elencedir. Fakat o, ncili avu gibi bir fkra tipi vasfn kazanamamtr.


Bekr mustafa

BEKR MUSTAFA

  • IV. Murat devrinde yaam nl bir ayyatr. Bu devir, dini yasaklarn iddetle uyguland ve kar gelenlerin cezalandrld bir devirdir. Bekri Mustafa, ikiye dknl yznden, bu yasaa devaml kar gelen bir tiptir. Fkralarn mihverinde yasaa kar koyanlarla uygulayclar arasnda meydana gelen mcadeleler yer alr.

  • Bekri Mustafa fkralar, iki yasana kar olma sebebiyle bazen Bektai fkralaryla karr. Fakat bu pek mhim deildir. nk her iki tipin iki yasana bak alar farkl olsa bile, uygulanan cezalara ve onlar uygulayanlara kar olan tavrlar vardr. Bekri Mustafa, ylesine hayat dolu bir tiptir ki, o, Osmanl cemiyetini daha tesirli bir biimde tenkit etmek iin fkralarn evresini ap hayal perdesine ve oradan da ortaoyununa gemitir.


Kem ne

KEMNE

  • Asl ad Mehmet Veli Kemnedir. air ve aydn olmasna ramen, halkn kendisine kar gsterdii alaka ve benimseyi onu bir fkra-tipi haline getirmitir. Etrafnda teekkl eden fkralar ve orta szler XIX.yy.dan itibaren yaygnlk kazanmaa balar. Fkralarn mihverinde zengin-fakir, kad, pir, sofu, molla ve benzeri insanlarn cemiyet hayatnda grlen maceralar yer alr. Taassubu ve zenginlerin hamiyetsizliini tenkit eder. Bu ynleriyle Bektai tipine yaknlk gsterir.


Esenpulat

ESENPULAT

  • Trkmenler arasnda anlatlan fkralarn baland fkra tiplerinden biridir. Halk arasnda dolaan rivayetlere gre XVIII. asrda yaad devir hakknda hibir bilgiye sahip deiliz. Kendisine bal olarak anlatlan bir ksm fkralar, Nasreddin Hocaya ait olanlarla birlikte bir kitapta neredilmitir.


Ahmet akay

AHMET AKAY

  • Krm Trkleri arasnda anlatlan fkralardan bir ksmnn Ahmet Akaya bal olarak anlatld bilinmektedir. Hayat ve yaad devir hakknda hibir bilgiye sahip deiliz. Kendisine bal olarak anlatlan bir ksm fkralar, Nasreddin Hocaya ait olanlarla birlikte bir kitapta neredilmitir.


F i k r a

BEKT

  • Trk cemiyetinde din inan ve kanaatleri ve dolaysyla dnya gr bakmndan da snn Mslmanlardan farkl bir zmreyi zihniyet ve davran bakmndan temsil eden bir fkra tipidir.

  • Tip belli bir kiinin ahsiyetinde teekkl etmemitir. Bekt tipinin ekillenmesi, kii olarak cemiyete karmas zmreyi meydana getiren fertlerin ortak niteliklerinin belli bir oluum iinde yorulmasndan, tiplemesinden ortaya kmtr.

  • Bektai fkra-tipi, taassuba, katla kar hogry temsil eden bir tiptir. Zaman iinde belli bir zmreyi temsil etme snrlarn aarak cemiyetin daha byk ve geni evrelerinin benimsedii, sevdii bir fkra tipi hviyetini kazanmtr.


Aldar k se

ALDAR KSE

  • Fkra-tipi olarak, bir bakma Bektai tipine benzer. O da, Dou Trklerinin ortak niteliklerinin birlemesinden ortaya kan, benimsenen bir tiptir. Aldar Kse fkralarnn mihverini itimai hayatta karlalan tezatlar, arpklklar, atmalar ve beeri kusurlarn tenkidi, sergilenii tekil eder. Fkra tipi olarak, Kazak, Krgz, zbek, Trkmen, Tacik ve Karakalpak Trkleri arasnda sevilen ve yaatlan bir tiptir.


Ayd nlar aras ndan kan tipler

Aydnlar arasndan kan tipler:

  • Bu grupta yer alan fkra-tiplerinin says ok olmakla beraber, tiplere bal olarak anlatlan fkralar azdr. Tipler bir veya iki fkra ile mehur olmulardr. Daha ok, okur-yazar arasnda bilinen tipleri tekil ederler. Fatih Sultan Mehmed, kz Ahmet Paa, Keecizade zzet Molla, Koca Ragp Paa, Hamet, Ali ir Nevai, N. Kemal, Neyzen Tevfik, vb.


Mahalli tipler

Mahalli tipler:

  • Trk corafyasnn kk blge ve yrelerinde tannan, bilinen mahall fkra tipleri sadece o evre halk tarafndan benimsenmilerdir. Daha geni alanlara yaylamamlardr. Bunlara bal olarak anlatlan pek ok fkra, zamanla kendilerinden daha nl fkra-tiplerine balanarak anlatlr.


Belli bir devrin k lt r i inde yarat lan tipler

Belli bir devrin kltr iinde yaratlan tipler:

  • Bekri Mustafa tipi, hayal perdesine, orta oyununa geerek Osmanl ehir ve kltr hayatnda varln nasl srdrmse, Karagz de perdedeki vazifesi yannda zaman zaman cemiyet hayatna bir fkra-tipi olarak karmtr. Fakat, Karagzn perdedeki hreti, fkra-tipi grnnden fazladr. Onu biz, daha ziyade Trk halkn perdede temsil eden bir tip olarak tanrz. Osmanl mparatorluunun snrlar iinde yaayan Trklerin kltr hayat iinde doup, ekillenen ve hret kazanan Karagz bir devrin kltrnn yaratt fkra tipi olarak kabul ederiz.


2 z mre t pler

2.ZMRE TPLER

  • Bu gruptaki tiplerin temel hususiyeti sadece temsil ettikleri zmrelerin karakteristiklerini yanstmalardr: Mevlevi, Yrk, Terekeme,Tahtac, Kyl gibi. Zmre tipleri arasnda Bektai tipini saymyoruz. nk Bektai bir fkra-tipi olarak mensup olduu zmreyi temsil etme snrlarn am ve cemiyetin en ok tannan tiplerinden biri durumuna gelmitir.


3 azinlik t pler

3. AZINLIK TPLER

  • Bu tipler, aznlk halinde yaayan etnik gruplarn ortak hususiyetlerini temsil eden ve temsil ettii etnik grubun ad ile anlan tiplerdir. Bunlar da kendi aralarnda baz llerden hareket ederek eitli alt tiplere ayrmak mmkndr. Mesela, Mslman ve Hristiyan aznlk tipleri gibi. Trk fkra edebiyatnda grlen etnik tipler iinde dikkati eken Yahudi ve Rum tipleridir. Bu tipler fkralarda etnik gruplarn ortak hususiyetlerini temsil ederek grnrler.


4 b lge ve y re t pler

4.BLGE VE YRE TPLER

  • Blge veya yre tipleri deyince belli bir corafya zerinde yaayan insanlar temsil eden ve bal olduklar mekanla isimlenen fkra-tiplerini kastediyoruz. Tipin temel hususiyeti corafi bir adla anlmas ve ad geen corafya iinde yaayan insanlar temsil etmesidir. Kayserili, emikezekli, Andavall, Karadenizli, Konyal, gibi isimlerle anlan fkra tipleri bu gruba girer.


5 yabanci fikra t pler

5. YABANCI FIKRA-TPLER

  • Bu gruba dahil edilen tipler, baka milletlerin fkra edebiyatna ait olup bizim edebiyatmzda da grlen tiplerdir. Mesela Fars fkra edebiyatnn tiplerinden Behll-i Dana veya Behll ile, Araplarn Karak Kads misal olarak verilebilir.


6 g ndel k fikra t pler

6.GNDELK FIKRA TPLER

  • Cemiyet hayatnda her zaman karlalan eitli vakalarn herhangi bir kiiye, kiinin tad sfata, nvana, lakaba istinat ettirilerek hikaye edilmesinden ortaya kan fkralarn temsilcilerine bu ad verilir. Bunlar srekli tipler deildir.Kalclk vasflar olmad iin abuk unutulurlar. Gndelik fkra tipleri ile alakal olarak anlatlan fkralar, zamanla kalc niteliklere sahip teki fkra tiplerine balanrlar. Bu gruptaki tipleri alt grup iinde gstermek mmkndr:


F i k r a

  • Aile fertleriyle alakal tipler: Ana-baba, kar-koca, kaynana, baba-ocuk, anne- ocuk vb.

  • Mariz ve kt tipler: Deli, hasis, cimri, pinti, kr, topal, sar, dilsiz, hrsz, dolandrc, ekya, yankesici, bkn gibi

  • Sanat ve meslekleri temsil eden tipler: air Ressam, doktor, avukat, hakim, bezirgan, bakkal, kasap, molla, imam, kad, asker gibi


7 moda t pler

7.MODA TPLER

  • Bu gruptaki tipler de yerli ve yabanc tipler diye iki alt gruba ayrlabilir. Bunlarn hususiyeti, cemiyetteki belirli bir tutum ve davrann yaratt tipler olmalar ve bu anlayn deimesiyle de ortadan kaybolmalardr. Ksaca varlklar, cemiyette baveren geici ve deiken olaylarn akna baldr. Olay yaratan sebepler ortadan kalktnda onlar da ortadan ekilip yerlerini yenilerine terk ederler.


Kaynak a

Kaynaka

  • Dursun YILDIRIM, Trk Edebiyatnda Bektai Fkralar, Ank: Aka Yaynlar, 1999


  • Login