Sýklafræði 103

1. Sýklafræði 103 Stoðglærur Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

2. 2. kafliSýkingar (infectio) • Samvægi líkama (homeostasis): • Sjálfkrafa viðleitni líkamsfrumna til að viðhalda innra ástandi jafnhliða breytingum í umhverfi. Samvægisferli eru mörg m.a. varmajafnvægi, vökva- og saltvægi og sýru- og basavægi. Hluti meðfædds samvægisbúnaðar líkama er húð, slímhúð og átfrumur, sem mynda fremstu varnarlínu í ósérhæfðum sýklavörnum líkama. Ef sýklar komast í gegnum varnarlínu líkamans þá myndast sjúkdómsástand sem kallast sýking (infectio). Sýking veldur tímabundinni eða varanlegri truflun á samvægi líkama. • Forsendur sýkinga: Smitkeðja, (faraldsfræði smitsjúkdóma). • 1. sýklar og sýklauppspretta • 2. smit-útgangur úr sýklauppsprettu • 3. smitleið frá sýklauppsprettu í menn. • 4. smit-inngangur í menn • 5. smitþegi móttækilegur • 6. smitútgangur frá smitþega. Aftur í sýklauppsprettu Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

3. 2. kafliSýkingar (infectio) • Sýklauppspretta • Sýklar finnast alls staðar í náttúrunni, t.d. í jarðvegi, vatni, lofti, ryki, matvælum, í dýrum og á mönnum (örveruflóra). Þeir viðhalda sér í uppsprettu og geta brotist þaðan við t.d. náttúruhamfarir, eins og flóð og jarðskjálfta. Sýklar eru mis smitnæmir. Athuga t.d. hreina sýkla og tækifærissýkla. • Smitleið • Leið sýkils úr uppsprettu yfir í móttækilegan einstaklings. • 1. Loftborið smit. Er mjög erfitt að verjast vegna þess að allir verða að anda! • úðasmit, dropasmit, ryksmit (agnasmit). Margir sýklar berast með lofti í menn. • 2. Snertismit. Sýklar berast milli manna með beinni eða óbeinni snertingu. • handsnerting, kossar, kynmök. Umgangspestar eins og kvef og inflúensa eru m.a. • taldar smitast að hluta með snertingu. Því er handþvottur góð vörn gegn slíku! • 3. Matvæla og drykkjarsmit. Algeng smitleið margar sýkla, t.d. Salmonellu-smit. • 4. Stungu- og aðgerðarsmit. Smit með sprautunálum og t.d. holleggjum (kateter) • 5. Dýrasmit. Smit með t.d. dýrabiti og skordýrastungum. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

4. 2. kafliSýkingar (infectio) • Smitgjafar • Einstaklingar sem hafa sýkla í sér hvort sem þeir eru veikir eða ekki. Sýklar dreifa sér úr smitgjöfum í aðra móttækilega einstaklinga. • 1. Sjúklingar. Einstaklingar með greinanleg sjúkdómseinkenni, t.d. sótthita, • höfuðverk, beinverki o.fl. Eru yfirleitt virkir smitgjafar í upphafi sýkingar. • 2. Afturbata sjúklingar. Einstaklingar að mestu einkennalausir en eru enn • virkir smitgjafar, t.d. með vessa og saur. • 3. Heilbrigðir smitberar. Einstaklingar sem ekki sýkjast sjálfir en bera í sér sýkla • sem geta sýkt móttækilegan einstakling. Margir bera t.d. lungnabólgubakteríuna í • (Streptococcus pneumoniae) ofanverðum öndunarvegi án þess að sýkjast sjálfir. • 4. Dýr sem smitgjafar. Víða erlendis eru þekktir smitsjúkdómar sem dýr, einkum • hryggleysingjar bera í menn og milli manna, t.d. skordýr sem bera í sér • malaríusýkilinn og svefnsýki. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

5. 2. kafliSýkingar (infectio) • Smitþegar • Einstaklingar sem eru móttækilegir fyrir sýklum og sýkjast af þeim. Einstaklingar eru mjög misnæmir fyrir smitsjúkdómum. Eiginleiki sem ræðst af ýmsum þáttum. • 1. Erfðavísar einstaklings. Vitað að margir einstaklingar eru fæddir með það sem • kalla mætti “heilsugen”. Verða sjaldan veikir. • 2. Ónæmiskerfi. Einstaklingar með öflugt ónæmiskerfi eru með góða vörn gegn • sýklum. • 3. Líkamlegt og andlegt ástand. Einstaklingar sem lifa heilbrigðu lífi, borða hollan • og næringarríkan mat, ástunda holla hreyfingu, sofa vel og reglulega og eru í • andlegu jafnvægi eru síður taldir sýkjast en aðrir. Undirliggjandi sjúkdómar. • 4. Aldur og félagsleg upplifun. Með auknum aldri aukast líkur á að einstaklingur • sýkist, einnig ef maður upplifir sig “rangt staðsettan” í goggunarröð þjóðfélagsins. • Eykur líkur á þvi að sýkajst af smitsjúkdómum. • 5. Smitgeta sýkla (virulens). Sýklar eru misöflugir. Höfundarréttur: Bogi ingimarsson

6. 2. kafliSýkingar (infectio) • Hvernig komast sýklar í menn? • Til þess að sýkja þurfa sýklar að komast framhjá grunnvörnum líkama. Inngönguleiðir sýkla í líkama eru mismunandi: • 1. Um húð og slímhúð. • 2. Um öndunarkerfi og meltingarkerfi • 3. Í opin sár • 4. Um vessakerfi • 5. Um blóðrás • 6. Með eiturefni (toxínum) • Smitsjúkdómar og faraldsfræði • Sjúkdómar sem berast á milli manna og mynda faraldra eða farsóttir. Mismunandi deyfimynstur: staðbundnir, landlægir, landsfarsóttir, heimsfarsóttir. • Sjá smitsjúkdómar: http://www.landlaeknir.is/Pages/26 ; farsóttir 1997 til 2006: http://www.landlaeknir.is/Pages/875 Höfundarréttur: Bogi ingimarsson