morfo no logie n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Morfo(no)logie PowerPoint Presentation
Download Presentation
Morfo(no)logie

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 84

Morfo(no)logie - PowerPoint PPT Presentation


  • 245 Views
  • Uploaded on

Morfo(no)logie. College 9. Inleiding in de Morfologie (in relatie tot de Fonologie). Inleiding Morfologie. Eerste uur: inleiding indeling woorden woordvorming Tweede uur: diminutiefsuffix diminutiefsuffix in het Nederlands affixeigenschappen en het lexicon. Definitie Morfologie.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about 'Morfo(no)logie' - demont


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
morfo no logie

Morfo(no)logie

College 9

Inleiding in de Morfologie

(in relatie tot de Fonologie)

inleiding morfologie
Inleiding Morfologie
  • Eerste uur: inleiding
      • indeling woorden
      • woordvorming
  • Tweede uur: diminutiefsuffix
      • diminutiefsuffix in het Nederlands
      • affixeigenschappen en het lexicon
definitie morfologie
Definitie Morfologie
  • Subdiscipline van de taalkunde die zich bezig houdt met de structuur van gelede woorden en met regels waardoor woorden gevormd kunnen worden.
definitie morfeem
Definitie Morfeem
  • Morfeem = Kleinste eenheid van een taal met een zelfstandige betekenis en/of grammaticale functie

gel. & ongel.

definitie morfeem1
Definitie Morfeem
  • Morfeem = Kleinste eenheid van een taal met een zelfstandige betekenis en/of grammaticale functie

huis huis#deur huis#deur+tje

  • vroeger: kleinste betekenisdragende eenheid

echter: een mooi boek/het mooie boek

morfeem allomorf
Morfeem & Allomorf
  • Morfeem = Kleinste eenheid van een taal met een zelfstandige betekenis en/of grammaticale functie
  • Allomorf = één van de klankvormen van een morfeem, variaties van een morfeem met zelfde betekenis/functie. (vgl. foneem-allofoon)
      • vb. -tje, -pje, -kje, -je, -etje
indeling woorden
Indeling woorden
  • Open en gesloten woordsoorten
  • Gelede en ongelede woorden
  • Gebonden en vrije morfemen
open en gesloten woordsoorten
Open en gesloten woordsoorten
  • Open woordsoorten:
      • zelfst. nw./ww./adj./adverb/(interj.)
  • Gesloten woordsoorten:
      • voegw./prep./voornw./lidw./telw.
open en gesloten woordsoorten1
Open en gesloten woordsoorten
  • Alleen aan de open woordsoorten worden met grote regelmaat nieuwe items toegevoegd:

check; save; chip; uitloggen; faxen; onwijs; hip

cf. ook Reinsma (1975) Neologismen

vet cool stond er nog niet in

open en gesloten woordsoorten2
Open en gesloten woordsoorten
  • Woord van de week (Jack Hoeksema):
  • http://odur.let.rug.nl/~hoeksema/wvdw-1.html
  • iPodisering – Sonjabakkeren – Pimpen – Monosyllabicus – Bokitoproof –

Hangbejaarden – Hangduiven – Betutteltrut – Pim-moe – Poederbriever

Nieuwvormingen zijn alleen mogelijk bij open woordsoorten: zelfst nw.; ww.; adj.; adv.

open en gesloten woordsoorten3
Open en gesloten woordsoorten
  • Zelfs bewuste pogingen om gesloten woordsoorten uit te breiden mislukken meestal. (vgl. het politiek correcte bez. vnw.zaar)

het kind en zaar pop

(vgl. mensjaren)

open en gesloten woordsoorten4
Open en gesloten woordsoorten
  • Niet alleen toevoegingen aan, maar ook verwijderingen uit het lexicon:
  • Sommige neologismen redden het niet:

langspeler; naaktflitser; prop; gogo

open en gesloten woordsoorten5
Open en gesloten woordsoorten
  • Niet alleen toevoegingen aan-, maar ook verwijderingen uit het lexicon:
  • Sommige neologismen redden het niet:
    • langspeler; prop; gogo
  • Sommige woorden verdwijnen
    • kazemat; trimmen (?); wachten (voor)
gelede en ongelede woorden
Gelede en ongelede woorden
  • Definities:
    • Ongelede woorden bestaan uit één morfeem
    • Gelede woorden bestaan uit meerdere morfemen.
gelede en ongelede woorden1
Gelede en ongelede woorden
  • Geleedheid is niet altijd even makkelijk vast te stellen:

ontdekken is geleed (ont- en dekken leveren beide een relatief duidelijk te omschrijven bijdrage), maar vgl.ontberen, ontfermen,ontwaren.

cf.onnozel(met dank aan N.Streekstra voor de strip)

def. morfeem

gelede en ongelede woorden2
Gelede en ongelede woorden
  • Geleedheid is niet altijd even makkelijk vast te stellen.

blueberry

echter: blackberry (kan ook rood of groen zijn)

strawberry

cranberry (cran betekent niets)

gelede en ongelede woorden3
Gelede en ongelede woorden
  • Geleedheid is niet altijd even makkelijk vast te stellen.

NRC:

[Deze winkel heeft wekelijks aanbiedingen]

‘…omdat het publiek op koopjes is belust.’(Sassen 1964)

gelede en ongelede woorden4
Gelede en ongelede woorden

‘…omdat het publiek op koopjes is belust.’

vgl. ‘...omdat hij het bedacht heeft.’

‘…omdat hij het heeft bedacht.’

belust lijkt geleed; be is prefix?

gelede en ongelede woorden5
Gelede en ongelede woorden

*‘…omdat het publiek op koopjes is belust’

vgl. ‘...omdat hij het bedacht heeft.’

‘…omdat hij het heeft bedacht.’

vgl.‘…omdat hij ziek is.’

* ‘… omdat hij is ziek.’

belust is een adjectief, net als ziek

gelede en ongelede woorden6
Gelede en ongelede woorden

Omdat de velden blank stonden, heeft de KNVB alle voetbalwedstrijden moeten ...

vrije gebonden morfemen
Vrije & gebonden morfemen
  • Gebonden morfemen kunnen niet los voorkomen.

vb:ont- inontdoen; -heid in schoonheid

vrije gebonden morfemen1
Vrije & gebonden morfemen
  • Gebonden morfemen kunnen niet los voorkomen.

vb:ont- inontdoen; -heid in schoonheid

  • Vrije morfemen kunnen los voorkomen.

vb:doen in ontdoen;schoon inschoonheid

morfologische regels
Morfologische regels
  • Twee soorten morfologische regels:

1. Woordvormingsregels die de combinatie van morfemen beschrijven (flexie en woordvorming)

morfologische regels1
Morfologische regels
  • Twee soorten morfologische regels:

1. Woordvormingsregels die de combinatie van morfemen beschrijven (flexie en woordvorming)

2. Regels die de variatie in de klankvorm van morfemen verantwoorden

woordvormingsregels
Woordvormingsregels
  • flexie (of inflectie)

De vorm van een woord wordt aangepast aan zijn grammaticale functie in de zin

in het geval van bijvoeglijke bepalingen, aan het woord waarbij het hoort.

woordvormingsregels1
Woordvormingsregels

a. flexie 1. vervoeging (conjugatie)

ik loop-hij loopt-wij lopen

2. verbuiging (declinatie)

de vader- des vaders; groot-groter

bij flexie blijft de woordsoort altijd gelijk

woordvormingsregels2
Woordvormingsregels

a. flexie 1. verbuiging (declinatie)

2. vervoeging (conjugatie)

b. woordvorming 1. afleiding (derivatie)

groen+ ig groenig

2. samenstelling (compositum)

huis # deur  huisdeur

3. samenstellende afleiding

drie # wiel + er

1 afleidingen
1. Afleidingen
  • Prefix: ge-; on-; pre-:
      • vb. gebod; onwijs; prehistorie
  • Infix: ge in het Yurok:
      • vb. sepolah‘veld’; segepolah ‘velden’
  • Suffix: -heid; -schap:
      • vb. blijheid;ouderschap
2 samenstellingen
2. Samenstellingen
  • huisdeur; angstschreeuw; herfststorm; herfstsprookje; kraaieëieren(oude spelling)(Battus)
  • Grote combinatorische vrijheid:

groentesoep - soepgroente

voetbalzaal - zaalvoetbal

high fidelity 1995 nick hornby
High Fidelity (1995) - Nick Hornby
  • a once-in-a-lifetime-experience (p.58)
  • At the time I thought it was a let’s-be-grown-up-about-life’s-imperfectibility-sort-of-conversation, … (p.100)
  • Nederlands: een je-weet-wel-kater – Mag-ik-u-iets-vragen-meisjes (uit woord vd week)
right hand head rule
Right Hand Head Rule
  • Normaal: laatste lid van een samenstelling is de kern:
  • huisdeuris een soort deur
  • keuze lidwoord:
      • de voetbalzaal
      • het droombeeld
right hand head rule1
Right Hand Head Rule
  • uitzonderingen (vaak gelexicaliseerd):
      • vrijuit (bijwoord)
      • flapuit, klaarover (zelfst. nw.)
      • kerkhof, domoor, tijdstip, Bijlmermeer

(keuze lidwoord)

3 samenstellende afleiding
3. Samenstellende afleiding
  • Probleem: hoe leid je deze woorden af?
  • drie # wiel + er
  • data:rondborstig; wijdbeens; machthebber; breedgeschouderd; veelwijverij

Three Dog Night

verschillende proc d s
Verschillende procédés
  • Flexie en afleiding kunnen ook plaatsvinden d.m.v.
  • ablaut
  • reduplicatie
ablaut
Ablaut
  • Flexie: brek(en) - brak
  • Derivatie: schiet(en) - schot
reduplicatie
Reduplicatie
  • Quecha: waya‘slap worden’

wayawaya‘los hangen’

  • Bella Coola: s-tn‘boom’

s-tntn‘bomen’

  • Sahaptin: pshwa‘kei

pshwapshwa‘kiezel’

  • Karok: páchup‘kus’

pachúpchup ‘kus veel’

reduplicatie1
Reduplicatie
  • Hawaiiaans:

Humuhumunukunukuapua’a‘trekkervis’

reduplicatie in het nederlands
Reduplicatie in het Nederlands?
  • Niet productief1, vaak ontleend
  • tumtum; tamtam; tomtom; klukkluk; blauwblauw; samsam;
  • bushbush; koeskoes; bonbon

1) thuisthuis; beerbeer

diminutiefsuffix in het nederlands
Diminutiefsuffix in het Nederlands
  • Morfonologische regel
  • Allomorfen: -je; -tje; -pje; -etje; -kje
      • data: teken; kooi; pal; paal; villa; dag; bom; boom; koning; ring; beloning; kegel; duw; kado; rollade; roker; tor; ton; bezem; pot; sloof; tas; haak; kop; kraam; paling ; woning; oma; koor; heer,etc.
indeling data
Indeling data
  • -je: kopje; potje; haakje;

sloofje; tasje; dagje

regel

indeling data1
Indeling data
  • -tje: villaatje; omaatje; kadootje;

rolladetje

kooitje; duwtje;

kegeltje; rokertje; tekentje;

paaltje; koortje; heertje

regel

indeling data2
Indeling data
  • -pje: boompje; kraampje; bezempje

regel

indeling data3
Indeling data
  • -etje: palletje; torretje;

bommetje; tonnetje; tongetje

ringetje

(niet:paal+etje)

(niet:beloning+etje)

(niet:bezem+etje)

regel

indeling data4
Indeling data
  • -kje: koninkje; beloninkje; palinkje; woninkje

(niet: rinkje; tonkje)

regel

morfonologische regel
Morfonologische Regel
  • allomorf -jena obstruent ([-sonorant])

data

morfonologische regel1
Morfonologische Regel
  • allomorf -jena obstruent ([-sonorant])

major classes (vgl. sonoriteitshiërarchie):

obstruent son.cons. glijder vocaal

p,t,k,f,s,.. m,n,,l,r j,w, i,u,a

morfonologische regel2
Morfonologische Regel
  • allomorf-tjena vocaal; glijder;

lange vocaal plus n,l,r

schwa plus n,l,r

(n,l,r = son.cons.minus m)

  • -tje of -jeonderliggende vorm?

data

morfonologische regel3
Morfonologische Regel
  • allomorf -pjena lange vocaal plus m

schwa plus m

data

morfonologische regel4
Morfonologische Regel
  • allomorf -etjena korte voc. plus m,n,,l,r(=sonorante consonant)

conditie: korte vocaal is beklemtoond

anders ook: koningetje; palingetje, etc.

data

morfonologische regel5
Morfonologische Regel

allomorf -kjena onbeklemtoonde voc. plus (=velaire nasaal)

conditie: vocaal is onbeklemtoond

anders ook: rinkje, tonkje, etc.

data

morfonologische regel6
Morfonologische Regel

bokje

/tj/  [j] / [-sonorant] + ____

/tj/  [pj] / + ____

schwa [+tense]?

+nas

+ant

-cor

+syl

+tense

boompje

morfonologische regel7
Morfonologische Regel

+syl

-tense

+son

+cons

/tj/  [tj] / + ____

/tj/  [kj] / + ____

bommetje

ringetje

σs

+nas

-ant

-cor

koninkje

σw

probleem leerling
Probleem leerling
  • koning - koninkje
  • paling - palinkje
  • leerling - leerlingetje
probleem leerling1
Probleem leerling
  • koning - koninkje
  • paling - palinkje
  • leerling - leerlingetje

leer+linggeleed, maarbeloning ook:

  • be+loon+ing - beloninkje
suffix ing vs suffix ling

toegift

Suffix -ing vs.suffix -ling
  • ring - ringetje
  • paling - palinkje
  • be + loon + ing - beloninkje
  • oor # ring - oorringetje
  • dus: leer + linggedraagt zich als leer # ling
derivationele affixen
Derivationele affixen
  • groen + ig
  • groen + achtig
  • verschil ?
derivationele affixen1
Derivationele affixen
  • rood + ig
  • rood + achtig
  • verschil ?
derivationele affixen2
Derivationele affixen
  • vijand + ig
  • vijand + achtig
  • verschil ?
derivationele affixen3
Derivationele affixen
  • vijand + ig
  • vijand + achtig
  • ig nauwer verbonden met het vrije morfeem
  • achtig heeft duidelijkere grens met vrije morfeem (eerder #-grens)
grens en grens
+-grens en #-grens
  • eléctric - electrícity
  • próduct - prodúctive
  • congrátulate - congratulátion

klemtoongevoelige suffixen

grens en grens1
+-grens en #-grens
  • eléctric - electrícity
  • próduct - prodúctive
  • congrátulate - congratulátion
  • eléctric - eléctrical
  • lónely - lóneliness
  • méaning - méaningless

klemtoongevoelige suffixen

klemtoonneutrale suffixen

grens
+-grens
  • eléctric - electrícity
  • próduct - prodúctive
  • congrátulate - congratulátion
  • woorden met klemtoongevoelige suffixen gedragen zich alsof ze ongeleed zijn
grens1
#-grens
  • eléctric - eléctrical
  • lónely - lóneliness
  • méaning - méaningless
  • woorden met klemtoonneutrale suffixen gedragen zich alsof ze samengesteld zijn
grens nederlands
+-grens Nederlands
  • Klemtoondragers:

-es; -elarij; -in; -ij; -ier; -ist; -aris; -eer;

-aal; -eel; -isme

  • Klemtoonaantrekkers:

-(e)lijk; -ig; -zaam; -isch

grens nederlands1
#-grens Nederlands
  • Klemtoonneutraal:

-achtig; -baar; -er; -erig; -aar; -ing;

-ling; -schap; -tje; -je; pje; etje; -kje;

-heid

affixen
‘+’ affixen
  • Eng.: -ity, -eer, -ure, -ic, in-, -er, -(i)ous, -ate, -an, -th, -ion, -ive
  • Nl.:-es, -elarij, -in, -ij, -ier, -ist, -aris, -eer, -aal, -isme, -(e)lijk, -ig, -zaam, -isch
  • vb.: electricity, engineer

fundamenteel, boerin, hartstochtelijk, dienstplichtig

affixen1
‘+’ affixen

Eigenschappen van (woorden met) + affixen:

  • vaak semantisch ondoorzichtig
  • intiemere relatie met stam
  • verandert stam drastisch
  • niet produktief
  • fonologisch onregelmatig
affixen2
‘#’ affixen
  • Eng.: -ness, -less, -ful, -ly, non-, -dom,

-hood

  • Nl.: -achtig, -baar, -schap, -er, -erig, -aar,

-el, -ing, -the, -pje, je, etje, -kje

  • vb.: freedom, sisterhood, kindly

Eindhovenaar, roodachtig, arbeider

affixen3
‘#’ affixen

Eigenschappen van (woorden met) # affixen:

  • Semantisch doorzichtig
  • scherpe grens met stam
  • laat stam intact
  • produktief
  • minder uitzonderingen
affix stacking
Affix stacking

voorspelling: #-klasse affix wordt altijd buiten +-klasse affix aangehecht:

  • danger + ous # ness niet: *tender # ness + ous
  • active + ity # less; niet: *fear # less + ity
  • vijand + ig # heid; maar niet: *schoon # heid + ig
lexicale fonologie en morfologie
Lexicale Fonologie en Morfologie

Lexicon = (traditioneel gezien)

soort appendix bij de grammatica waarin alle morfemen, lexicale items, zich bevinden met hun idiosyncratische eigenschappen

lexicale fonologie en morfologie1
Lexicale Fonologie en Morfologie

Lexicon = (binnen de Lexicale Fonologie)

centrale component van de grammatica met naast idiosyncratische eigenschappen van (woorden en) morfemen ook woordvormingsregels en fonologische regels op verschillende niveaus

slide77

LEXICON

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

niet-afgeleide lexicale items

level 1 morfologie

level 1 fonologie

level 2 morfologie

level 2 fonologie

SYNTAXIS

post-lexicale fonologie

slide78

LEXICON

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

huis

deur

-tje (#)

niet-afgeleide lexicale items

huis

level 1 morfologie

level 1 fonologie

MSR: húis

deur

MSR: déur

level 2 morfologie

level 2 fonologie

húis # déur

CSR: húisdeur

SYNTAXIS

post-lexicale fonologie

slide79

LEXICON

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

huis

deur

-tje (#)

niet-afgeleide lexicale items

level 1 morfologie

level 1 fonologie

huis

MSR: húis

deur

MSR: déur

level 2 morfologie

level 2 fonologie

húis # déur

CSR: húisdeur

eerst samenstelling dan verkleinwoordsvorming húisdeur # tje

onderwerp van debat:

hoeveel niveaus (levels) zijn er nodig

SYNTAXIS

* húisjedeur

post-lexicale fonologie

lexicale fonologie en morfologie2
Lexicale Fonologie en Morfologie

Na elke morfologische operatie wordt de fonologie op hetzelfde niveau in orde gemaakt

slide81

LEXICON

zoon

schoon

vijand

-ig (+)

-heid (#)

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

niet-afgeleide lexicale items

vijand + ig

MSR: vijándig

level 1 morfologie

level 1 fonologie

schoon

MSR: schóon

zoon

MSR: zóon

level 2 morfologie

level 2 fonologie

CSR: vijándigheid

vijándig # heid

CSR: schóonheid

schóon # heid

CSR: schóonzoon

schóon # zóon

geen output:

*schoonheidig

SYNTAXIS

post-lexicale fonologie

slide82

LEXICON

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

danger

-ous (+)

-ness (#)

niet-afgeleide lexicale items

level 1 morfologie

level 1 fonologie

danger + ous

MSR: dángerous

level 2 morfologie

level 2 fonologie

dángerous # ness

CSR: dángerousness

SYNTAXIS

post-lexicale fonologie

slide83

LEXICON

MORFOLOGIE

FONOLOGIE

tender

-ous (+)

-ness (#)

niet-afgeleide lexicale items

level 1 morfologie

level 1 fonologie

tender

MSR: ténder

level 2 morfologie

level 2 fonologie

CSR: ténderness

ténder # ness

geen output:

*tendernessous

SYNTAXIS

post-lexicale fonologie

post lexicale component
Post-lexicale component

De output van het lexicon is input voor de syntaxis

De output van de syntaxis ondergaat nog post-lexicale fonologie, vaak optionele processen, zoals assimilatie, die pas kunnen plaatsvinden bij woorden in zinsverband:

Jan i[z] dan i[m] Parijs