prof dr halil brahim karaka ba kent niversitesi n.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş Başkent Üniversitesi PowerPoint Presentation
Download Presentation
Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş Başkent Üniversitesi

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 30

Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş Başkent Üniversitesi - PowerPoint PPT Presentation


  • 288 Views
  • Uploaded on

TBF 122 - Genel Matematik II DERS – 5 : Çok Değişkenli Fonksiyonlar. Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş Başkent Üniversitesi. Bağımsız değişkenler. Bağımlı değişken. Çok Değişkenli Fonksiyonlar. Reel sayılar kümesi ℝ ile gösterilmek üzere,. ℝ 2 = {( x , y ) : x , y  ℝ },.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş Başkent Üniversitesi


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
prof dr halil brahim karaka ba kent niversitesi

TBF 122 - Genel Matematik IIDERS – 5 : Çok Değişkenli Fonksiyonlar

Prof. Dr. Halil İbrahim Karakaş

Başkent Üniversitesi

slide2

Bağımsız değişkenler

Bağımlı değişken

Çok Değişkenli Fonksiyonlar. Reel sayılar kümesi ℝ ile gösterilmek üzere,

ℝ2 = {(x,y) : x, yℝ},

ℝ3 = {(x,y,z) : x, y, zℝ}

ve daha genel olarak, yukarıdakileri de kapsamak üzere, her n 2 için

ℝn = {(x1, x2, . . . , xn) : x1, x2, . . . , xnℝ}

tanımlanır.

Tanım kümesi Rn içinde olan bir fonksiyona n değişkenli fonksiyondenir.

f : A  ℝ , A ℝn

(x1, x2 , . . . , xn) z = f(x1, x2, ... , xn)

slide3

Çok değişkenli fonksiyonlar günlük yaşamın pek çok alanında karşımıza çıkar ve işlerimizi kolaylaştırırlar.

Örnek 1.A türü ve B türü olmak üzereiki tür ürün üreten bir işletmenin haftalık sabit gideri 5000 TL, ürün başına haftalık gideri A için 700 TL, B için 800 TL ise, bu işletmenin haftada x adet A ve y adet B üretmesi durumunda haftalık toplam gideri: M(x,y) = 5000 + 700x + 800yTL dir ki bu bir iki değişkenli fonksiyondur.

Bu örnekte

M(10,15) = 5000 + 700.10 + 800.15 = 24 000,

M(15,10) = 5000 + 700.15 + 800.10 = 23 500,

M(a,b) = 5000 + 700a + 800b,

M(x+h,y) = 5000 + 700(x+h) + 800y,

TL dir.

Örnek 2.Basit faiz için kullandığımız formül B(A,r,t) = A + Art bir üç değişkenli fonksiyon tanımlar. Bu fonksiyon için

B(100,0.05,4) = 100 + 100·(0.05)·4 = 120

dir.

slide4

Örnek 3.Boyutları x ve y olan bir dikdörtgenin alanı:

y

x

z

y

x

r

h

A = A(x,y) = xy

biriki değişkenli fonksiyon;

Boyutları x , y , z olan bir dikdörtgenler prizmasının hacmi:

V = V(x,y,z) = xyz

birüç değişkenli fonksiyon;

Taban yarıçapı r veyüksekliği h olan bir silindirin hacmi:

V = V(r,h) = r2 h

biriki değişkenli fonksiyonörnekleridir.

slide5

z

y

x

Örnek 4.

Karton levha kullanılarak yandaki şekil-

de görüldüğü gibi üstü açık, dikdörtgenler priz-

ması biçiminde bir kutu yapılmak isteniyor. Kutu-

nun boyutları x, y, z ile gösterilirse, bu kutunun

yapımı için gereken levhanın alanı x,y ve znin

fonksiyonu olarak

biçiminde ifade edilir.

İki tür ürün üreten bir firma, haftalık talebin A ürünü için x adet, Bürünü için ise y adet olması durumunda haftalık toplam giderinin

Örnek 5.

Olacağını ve A ürününün tanesini p= 150 + x -4y TL ve B ürününün tanesini q= 200 -3x + y TL ye satmasının uygun olacağını tespit ediyor. Bu firmanın

a) Haftalık gelir fonksiyonu G (x,y) ve kâr fonksiyonu K (x,y) yi bulalım.

b) Bir haftada 12 adet Ave 16 adet Büretilip satılması durumunda firmanın o haftadaki gider, gelir ve kârını belirleyelim.

Yeni bir sayfa açalım.

slide6

İki tür ürün üreten bir firma, haftalık talebin A ürünü için x adet, Bürünü için ise y adet olması durumunda haftalık toplam giderinin

Örnek 5.

Olacağını ve A ürününün tanesini p= 150 + x -4y TL ve B ürününün tanesini q= 200 -3x + y TL ye satmasının uygun olacağını tespit ediyor. Bu firmanın

a) Haftalık gelir fonksiyonu G (x,y) ve kâr fonksiyonu K (x,y) yi bulalım.

b) Bir haftada 12 adet Ave 16 adet Büretilip satılması durumunda firmanın o haftadaki gider, gelir ve kârını belirleyelim.

a) Haftalık gelir

ve haftalık kâr

b) Haftada 12 adet A ve 16 adet B üretilirse, haftalık gider, gelir ve kâr, sırasıyla

TL olur.

slide7

z

y

x

Düzlemde Kartezyen koordinatlar alarak düzlemdeki noktalar ile ℝ2 nin elemanları arasında bire-bir bir eşleme kurulduğu gibi, uzayda da Kartezyen koordinatlar tanım-lanabilir.

Bunun için önce uzayda, orijinlerinde kesişen ve ikişer-ikişer birbirine dik olan üç tane koordinat ekseni seçilir. Bu koordinat eksenlerinden ikisi yazı yazdığımız düzlemde, daha önce seçildiği biçimde, biri yatay, diğeri dikey olarak seçilir; yatay olanına y-ekseni, dikey olanına z-eksenidenir. Üçüncü koordinat ekseni ise yazı yazılan düzlemden yazı yazan kişiye doğru dik olarak uzanan eksendir ki, x-ekseni olarak adlandırılır.

slide8

z

y

xy-düzlemi

x

yz-düzlemi

xz-düzlemi

Uzayda, x ve y eksenlerini içinde bulunduran düzleme xy-düzlemi, x ve z eksenlerini içinde bulunduran düzleme xz-düzlemi, y ve z eksenlerini içinde bulunduran düzleme de yz-düzlemidenir.

slide9

z

y

x

Uzayda bir noktanın Kartezyen koordinatları şöyle tanımlanır.

  • Verilen noktanın xy-düzlemine izdüşümü bulunur.
  • Elde edilen noktanın x- ve y-koordinatları verilen noktanın x- ve y-koordinatları olarak tanımlanır.
  • Verilen noktadan z-eksenine bir dik indirilerek elde edilen noktanın karşılık geldiği reel sayı o noktanın z-koordinatıdır.

c

P(a,b,c)

b

(0,0,0)

a

(a,b,0)

Yukarıdaki işlemler tersine çevrilerek koordinatları verilen bir noktanın yerinin belirlenebileceği açıktır.

slide10

z

(1,1,1)

(0,1,0)

(0,1,1)

(0,0,1)

(1,0,1)

(1,0,0)

(0,0,0)

y

x

(1,1,0)

slide11

z

(a, b, c)

(x, y, z)

y

(x, y,0)

(a, b,0)

x

İki nokta arasındaki uzaklık

d

z-c

(x, y,c)

slide12

Uzayda nokta kümeleri

x, y, zdeğişkenlerine göre verilen her denklem üç boyutlu uzayda bir nokta kümesi verir. Bu nokta kümesine söz konusu denklemin grafiği denir. Bu bağlamda, iki değişkenli bir ffonksiyonu z = f(x, y)gibi bir denklemle belirleneceğinden, bu tür fonksiyonların da üç boyutlu uzayda grafiği düşünülebilir.

Birkaç örnek verelim.

  • z = 0: xy-düzlemi , {(x, y, 0): x, y ℝ}

Koordinat Düzlemleri

  • y = 0: xz-düzlemi , {(x, 0, z) : x, z ℝ}
  • x = 0: yz-düzlemi , {(0, y, z): y, z ℝ}
  • z = 3: xy-düzlemine paralel ve onun 3 birim üstündeki düzlem: {(x, y, 3) : x, y ℝ}.
  • z = -3: xy-düzlemine paralel ve onun 3 birim altındaki düzlem: {(x, y, -3): x, y ℝ}.
slide13

z

Üç değişken içeren bir denklemin grafiğini çizmek için grafiğin koordinat düzlem-leri veya koordinat düzlemlerine paralel düzlemler ile kesişimini düşünmek çok yararlı olur.

x2 + y2 + z2 =1 denkleminin grafiği için

y

  • xy - düzlemi ile kesişim: z = 0, x2+ y2=1.
  • Merkezi orijinde olan 1 yarıçaplı çember.

x

  • xz - düzlemi ile kesişim: y =0, x2+ z2=1.Merkezi orijinde olan 1 yarıçaplı çember.

(0,0,1)

  • yz - düzlemi ile kesişim: x = 0, y2+ z2=1.Merkezi orijinde olan 1 yarıçaplı çember.

(0,-1,0)

(0,1,0)

(-1,0,0)

(0,0,-1)

(1,0,0)

slide14

z

(x,y, f(x, y))

y

(x, y, 0)

z = f(x, y)

x

İki değişkenli birffonksiyonunun grafiği

z = f(x, y)nin grafiği

slide15

z

(-2,0,4)

(0,0,0)

(0,-2,4)

y

(0,2,4)

(2,0,4)

z = x2 + y2

x

Daha somut bir örnek.

z = x2 + y2nin grafiği

  • xy-düzlemi ile kesişim : z = 0,x2 + y2= 0.
  • xz-düzlemi ile kesişim : y = 0,z = x2.
  • yz-düzlemi ile kesişim : x = 0,z = y2.
  • z=4düzlemi ile kesişim : x2 + y2= 4.
slide16

z

(0,0,0)

(-2,0,0)

(0,-2,0)

(0,0,4)

y

(0,2,0)

z = 4 - x2- y2

(2,0,0)

x

Örnek.z = 4 -x2- y2nin grafiği.

  • xy-düzlemi ile kesişim : z = 0,x2 + y2= 4.
  • xz-düzlemi ile kesişim : y = 0,z = 4 - x2.
  • yz-düzlemi ile kesişim : x = 0,z = 4 - y2.
slide17

Örnek.

nin grafiği.

z

(0,0,0)

(-1,0,0)

(0,-1,0)

(0,0,1)

y

(0,1,0)

(1,0,0)

x

  • xy-düzlemi ile kesişim : z = 0,x2 + y2= 1.
  • xz-düzlemi ile kesişim : y = 0,
  • yz-düzlemi ile kesişim : x = 0,

Yarım Küre

slide18

Kısmi Türevler.

y

(a+h , f(a+h))

(a , f(a))

x

teğet durumuna gelir.

değişerek

yeşil doğru

Bir değişkenli fonksiyonlar için türev tanımını hatırlayalım:

y = f(x)denklemi ile verilen f fonksiyonunun x = adaki türevi

olarak tanımlanır.

Türevin geometrik anlamını hatırlayalım:

f(a+h)

Eğim :

f(a)

a

a+h

hsıfıra yaklaşırken,

Başka bir deyimle, f ′(a)grafiğin (a,f(a))noktasındaki teğetinin eğimidir.

slide19

Bir değişkenli fonksiyonlar için türev tanımından hareketle,

z = f(x,y)denklemi ile verilen iki değişkenli ffonksiyonunun (a,b) noktasındaki kısmi türevleri

f nin (a,b) de x e göre kısmi türevi

f nin (a,b) de y ye göre kısmi türevi

olarak tanımlanır.

Diğer gösterimler:

slide20

Geometrik Yorum:

z

Eğim :

z = f(x, y)

(a,b, f(a, b))

z = f(x, b)

y

(a+h, b, 0)

(a, b, 0)

(a+h,b, f(a+h, b))

x

fx(a,b) türevi, (a,b) noktası x - ekseni doğrultusunda değişirken f(a,b)nin nasıl değiştiğini gösterir.

slide21

z

Eğim :

z = f(x, y)

z = f(a, y)

y

(a,b+k, f(a, b+k))

(a,b, f(a, b))

(a, b, 0)

(a, b+k, 0)

x

fy(a,b )türevi, (a,b) noktası y - ekseni doğrultusunda değişirken f(a,b)nin nasıl değiştiğini gösterir.

slide22

z = f(x,y)ile verilen f fonksiyonunun kısmi türevleri de yine iki değişkenli fonksiyonlar olarak düşünülebilir:

fxin tanım bölgesi f nin xe göre kısmi türevinin bulunduğu (x,y) noktalarından, fy nin tanım bölgesi de f nin yye göre kısmi türevinin bulunduğu (x,y) noktalarından oluşur.

Şimdiye kadar verilen tanımlardan ve onların geometrik yorumlarından görülebileceği üzere, f ninxe göre kısmi türevifxhesaplanırken, y sabit kabul edilerek sadece xdeğişkenine göre türev alınır;fy hesaplanırken dex sabit kabul edilerek yye göre türev alınır. Bu hesaplar yapılırken daha önce bir değişkenli fonksiyonlar için elde edilmiş olan tüm türev alma kuralları geçerlidir.

slide23

Örnekler.z = f(x,y)=3x2y – 2xy2 + 6x + 1için

z = f(x,y)=exy-2x + 3xy2 + 5x+4için

z = f(x,y)=x3 y8için

slide25

Bu dersin başlarında bir örnekte bulduğumuz kâr fonksiyonu

Örnek.

idi. Kx(14,16) ve Ky(14,16)yı bulalım ve yorumlayalım.

Kx(14,16)=6olması,haftada 14 adet Ave 16 adet B üretilirken A ürününün haftalık üretimi 1 birim artırılıp B ürününün üretimi sabit bırakılırsa, kârın 6 TL artacağını gösterir.

Ky(14,16)=54olması,haftada 14 adet Ave 16 adet B üretilirken B ürününün haftalık üretimi 1 birim artırılıpA ürününün haftalık üretimi sabit bırakılırsa, kârın 54 TL artacağını gösterir.

slide26

Örnek(Verimlilik).

Bilgisayar üreten bir firmanın verimliliği, x birim iş gücü ve y birim sermaye kullanılması durumunda yaklaşık olarak, Cobb-Douglas Verimlilik fonksiyonu diye bilinen

fonksiyonuyla ifade edilmektedir. fninxe göre kısmi türevi fx(x,y), verimliliğin kullanılan iş gücüne göre değişim oranını vermektedir ve marjinal iş gücü verimliliğiolarak adlandırılır. fy(x,y) kısmi türevi de verimliliğin kullanılan sermayeye göre değişim oranını vermektedir ve marjinal sermaye verimliliğiolarak adlandırılır.

a) Firma şu anda 3000 birimlik iş gücü ve 2500birimlik sermaye kullandığına göre marjinal iş gücü verimliliğini ve marjinal sermaye verimliliğini bulunuz.

b) 3000 birimlik iş gücü ve 2500birimlik sermaye kullanılırken iş gücü artırılarak mı yoksa sermaye artırılarak mı verimlilikte daha çok artış sağlanacağını belirleyiniz.

b) 3000 birimlik iş gücü ve 2500 birim-lik sermaye kullanılırken sermaye sabit tutulmak kaydıyla iş gücündeki her 1 birimlik artış verimlilikte 35.56 birim-lik artış sağlayacak; iş gücü sabit tutulmak kaydıyla sermayedeki her 1 birimlik artış ise verimlilikte 12.91 birimlik artış sağlayacaktır. Bu nedenle, iş gücü artırılarak verimlilikte daha çok artış sağlanacağı görülmektedir.

a)

slide27

İkinci Mertebeden Kısmi Türevler.

z = f(x,y).

zx = fx(x,y) , zy = fy (x,y)

Birinci mertebeden kısmi türevler

İkinci mertebeden kısmi türevler

Daha yüksek mertebeden kısmi türevlerin de benzer biçimde tanımlanabileceği açıktır. Örneğin, zxyyxyifadesi, sırasıylax e göre türevi, sonra onun yye göre türevi, sonra elde edilenin yine yye göre türevi, sonra elde edilenin tekrar x e göre türevi ve nihayet sonda elde edilenin yye göre türevi alınacağını gösterir.

slide28

Örnekler. z = f(x,y)=3x2y – 2xy2+ 6x + 1için

z = f(x,y)=exy-2x + 3xy2 + 5x+4için

z = f(x,y)=x3 y8için

slide29

Üç veya Daha Çok Değişkenli Fonksiyonlarda Kısmi Türevler.

Değişken sayısı ikiden çok olan fonksiyonlar için de kısmi türevler benzer biçimde tanımlanır. Bir değişkene göre kısmi türev hesaplanırken, diğer değişkenler sabit kabul edilerek bilinen türev alma kuralları kullanılır. Örneğin, w = f (x,y,z) denklemi ile tanımlanan üç değişkenli f fonksiyonunun üç tane birinci mertebeden kısmi türevi

dir. Bu durumda da daha önce olduğu gibi değişik gösterimler kullanılır:

slide30

için

Örnek.w = f (x,y,z) =

Yüksek mertebeden türevler de iki değişkenli durumda tanımlandığı gibi tanımlanır ve benzer şekilde hesaplanır.

için

Örnek. w = f (x,y,z) =