slide1 l.
Download
Skip this Video
Loading SlideShow in 5 Seconds..
4. LÍKAMSÞROSKI PowerPoint Presentation
Download Presentation
4. LÍKAMSÞROSKI

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 64

4. LÍKAMSÞROSKI - PowerPoint PPT Presentation


  • 772 Views
  • Uploaded on

4. LÍKAMSÞROSKI. INNGANGUR. Líkamsþroski og sálfræðilegur þroski fylgjast að. Læknisfræðirannsóknir sýna að líkamsþroski er einn besti mælikvarðinn á þroska og heilsufar barna. Vaxtakúrfur eru mismunandi bæði hvað varðar hraða og hversu jafn vöxturinn er.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about '4. LÍKAMSÞROSKI' - carolos


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
inngangur
INNGANGUR
  • Líkamsþroski og sálfræðilegur þroski fylgjast að.
  • Læknisfræðirannsóknir sýna að líkamsþroski er einn besti mælikvarðinn á þroska og heilsufar barna.
  • Vaxtakúrfur eru mismunandi bæði hvað varðar hraða og hversu jafn vöxturinn er.
  • Á fósturskeiði og í frumbernsku eða frá 0 – 2 ára vaxa börn hraðast og svo aftur rétt fyrir kynþroska.
  • Stúlkur ná að jafnaði fullum vexti fyrr en drengir.
vaxtark rfur
VAXTARKÚRFUR
  • Tanner telur að líkaminn fylgi mjög reglulegu vaxtarferli
  • Mynd 4.1 bls. 95 og 4.2 bls. 95.
  • Vaxtarhraði barna er misjafn en vöxtur hvers barns er tiltölulega stöðugur.
  • Mynd 4.3 á bls. 96 sýnir sænskt vaxtarlínurit sem notað hefur verið fyrir íslensk börn þrátt fyrir að þau séu um 100 gr. þyngri en sænsk börn.
  • Mynd 4.3 sýnir jafnar vaxtakúrvur með staðalfrávikum til að sýna dreifingu (mismunandi stærðir barna).
slide4
FRH.
  • Einkum er litið eftir því að
    • Börn fylgi sinni vaxtarkúrvu nokkurn veginn.
    • Hvort börn séu nokkuð meira en tveimur staðalfrávikum frá meðaltali.
    • Að samræmi sé milli hinna mismunandi mæli-viðmiða þ.e. höfuðmáls, lengdar og þyngdar.
  • Hjá fyrirburum og börnum sem eru mjög létt við fæðingu kemur fram tilhneiging til að vinna upp það sem upp á vantar í stærð.
  • Mynd 4.4 bls. 97 sýnir vaxtarkúrvu dæmigerðra barna. Þó svo að ágætt sé þekkja slíka ferla er óvarlegt að gera ráð fyrir að öll börn fylgi þeim.
slide5
FRH.
  • Rétt fyrir kyþroska taka börn vaxtarsprett þegar vaxtarhormón taka að streyma í auknum mæli úr heiladingli.
  • Stúlkur ljúka líkamsþroska að jafnaði fyrr en drengir.
  • Hjá stúlkum hefst vaxtarspretturinn að meðaltali á miðju ellefta ári.
  • Hjá drengjum hefst vaxtarspretturinn að meðaltali á miðju þrettánda ári.
slide6
FRH.
  • Flestir líkamshlutar vaxa í hlutfalli við hæðarkúrvuna. Þó eru þó nokkrar undantekningar (sjá mynd 4.6 bls.98):
    • Heilinn nær fyrr fullri þyngd.
    • Hálskirtlar ná hámarki nálægt 12 ára aldri en minnka síðan.
    • Kynfæri eru hlutfallslega lítil framan af en vaxa hratt með kynþroska.
kynsl abreytingar l kams roska
KYNSLÓÐABREYTINGAR Á LÍKAMSÞROSKA
  • Undanfarin hundrað ár hafa yngri kynslóðir að jafnaði tekið fyrr út þroska en þær eldri. Undantekningar eru á þrengingartímum.
  • Endanlegur þroski er meiri, þ.e. fólk er stærra. Þar munar þó ekki eins miklu og í þroskaldri.
  • Dæmi: Upphaf tíðablæðinga í Noregi:
  • 1840: 17,3 ár.
  • 1980: 13,1 ár.
  • Hæð fullorðinna hefur aukist um 0,6 cm á áratug á tímabilinu 1880-1960.
slide8
FRH.
  • Dæmi: Hæð breskra drengja úr verkamannastétt:
hverjar eru orsakir kynsl abreytinganna
Hverjar eru orsakir kynslóðabreytinganna?
  • Næringarríkari matur er ein helsta ástæða breytinganna. Sérstaklega er prótíntíkari matur mikilvægur s.s. kjöt, fiskur og mjólkurafurðir.
  • Kwashiorkor: Hörgulsjúkdómur vegna skorts á próteinum. Börnin þroskast hægt, sljóvgast og fá uppblásin kvið (mynd 4.11 bls.102).
  • Fækkun sjúkdóma vegna meira hreinlætis, ónæmisaðgerða og bættrar heilsugæslu hefur einnig stuðlað að auknum líkamsþroska.
  • Aukin blöndun lítið skylds fólks hefur einhver áhrif. Það að vera hávaxinn virðist að nokkru ríkjandi þannig að börn eru að meðaltali nær hæð þess foreldris sem er hávaxnara.
en s lr nar og f lagslegar aflei ingar
En sálrænar og félagslegar afleiðingar?
  • Nokkur fylgni er milli hæðar sem mælikvarða á líkamsþroska og greindarvísitölu (mynd 4.12 bls.103).
  • Samkvæmt Piaget næst ekki full greind fyrr en heilinn hefur náð fullri stærð. Nái heilinn fullri stærð fyrr ættu börn að ná fullri greind fyrr.
  • Þrátt fyrir aukinn líkamsþroska eru unglingar yfirleitt ósjálfstæðari nú á tímum en áður. Helstu félagslegu réttindi kom nú við 18 ára aldur.
slide11
Frh.
  • Sumir telja að flóknara nútíma þjóðfélag geri kröfur um meiri þroska.
    • Þórdísi Gunnlaugsdóttir (endursagt):
      • Þegar fólk flutti að heiman í gamla samfélaginu flutti það yfirleitt inn á annað heimili (var vinnufólk).
      • Það var ekki fyrr en síðar að það stofnaði eigið heimili (karlar 25 - 30 ára).
      • Fólk var í raun seinna til að stofna sjálfstætt heimili fyrr á tímum en nú á tímum.
      • Þroskastig og sjálfstætt heimilishald er því kannski svipað nú á tímum eins og áður.
  • Tíðir hjónaskilnaðir og fóstureyðingar þeirra sem hefja sambúð snemma benda til takmarkaðs þroska.
l gm l l kams roskans
LÖGMÁL LÍKAMSÞROSKANS
  • Tvær megin þroskastefnur líkamans (mynd 4.13 bls. 103):
    • Haus - dauslægt: Börn geta hreyft höfuðið með hjálp hálsvöðva á undan útlimum og útlimi á undan fingrum og tám.
    • Mið - útlægt: Líkamsþroskinn fer frá miðjum líkamanum út til útlimanna.
  • Mynd 4.15 á bls.105 sýnir hvernig barn nær meira valdi yfir fingrum með auknum aldri (í vikum).
  • Heilinn þroskast hraðar en aðrir líkamshlutar.
slide13
Líkamshlutföll breytast með aldrinum. Höfuð er hlutfallslega stórt framan af og fætur hlutfallslega stuttir.

FRH.

fr frj vgun til f ingar
FRÁ FRJÓVGUN TIL FÆÐINGAR
  • Rannsóknir
  • Til að rannsaka fóstur eru notaðar:
    • Ómskoðanir þar sem örbylgjuhljóð eru notuð. Snemma á fósturferlinu er hægt að mæla hryggsúluna og á 13. viku ummál höfuðs og kviðar.
    • Þverskurðarrannsóknir þar sem fóstur sem ekki hefur verið gengið með að fullu eru rannsökuð. Þetta gildir um fyrstu 6 mánuðina.
    • Börn sem hafa fæðst fyrir tímann á síðustu 3 mánuðum.
slide15
FRH.
  • Fyrstu þrjá mánuðina eru einkum rannsökuð fóstur sem hefur verið eytt af félagslegum ástæðum.
  • Næstu þrjá mánuði eru einkum rannsökuð fóstur sem mæður hafa misst.
  • Ath: Þegar börn sem fæðst hafa fyrir tímann eru rannsökuð er gengið út frá því að þau séu eðlileg en það er ekki augljóst.
  • Fósturskeið er tímabilið frá frjóvgun til fæðingar. Það er að jafnaði 40 vikur.
slide16
Frh.
  • Erfitt getur verið að vita hvenær frjóvgun á sér stað. Miðað er við fyrsta dag síðasta tíðahrings konunnar en frjógvun á sér oftast stað nálægt egglosi tveimur vikum síðar. Fósturskeiðið er því í raun 38 vikur.
  • Okfruma verður til þegar sáðfruma og eggfruma renna saman.
  • Úr frumukjarna sáðfrumunnar fær okfruman 23 litninga og úr frumkjarna eggfrumunnar aðra 23 litninga. Litningar eggfrumunnar og sáðfrumunnar para sig og mynd 23 litningapör með 46 litningum.
slide17
Frh.
  • Okfruman er stærsta fruma líkamans um 0,13 mm í þvermáli.
  • Eftir sólarhring skiptir okfruman sér í tvennt og síðan verður ör frumuskipting.
  • Kyn ræðst af samsetningu kynlitninga. XX þýðir kvenkyn en XY karlkyn.
  • 120 karlfóstur verða til á móti hverjum 100 kvenfóstrum. Af karlfóstrunum eru meiri afföll og fæðast því 105 drengir á móti 100 stúlkum. Ath hlutfall karl - og kvenfóstra ætti að vera jafnt.
slide18
Frh.
  • 10% okfrumna festast ekki.
  • 50% af okfrumum sem festast eyðast.
  • Litningagallar koma fram hjá 5-10% okfruma.
  • Litningagallar koma fram hjá 0,5% fæddra barna.
  • 90-95% litningagallaðra fóstra eyðast sjálfkrafa.
  • Mynd 4.18 bls. 109.
stig f sturskei s
Stig fósturskeiðs
  • Segja má að fósturþroski fari eftir þroskaforriti.
  • Þroskinn er það reglulegur að spá má fyrir um marga hluti s.s. hreyfiþroska.
  • Vöxtur á fósturskeiði er flókinn og margt getur farið úrskeiðis.
  • Um 3% fæddra barna hafa fæðingargalla.
slide20
Frh.
  • Fósturskeiðinu má skipta í þrjú stig:
    • Eggstig: 0-14 daga.
    • Frumfósturstig: 2-8 vikna.
    • Fósturstig: 8 vikna til fæðingar.
  • Eggstig: Okfruman festist í leginu. Þar myndar hún frumulög. Innra lagið verður fóstrið. Ytra lagið verður fóstur himnur. Ytra lagið festist við leg móðurinnar.
slide21
Frh.
  • Frumfósturstig:
    • Ytra frumlagið skiptist sjálft í líknarbelg og æðabelg og myndar með legi móðurinnar fellibelg.
  • Milli belgjanna og fóstursins er legvatnið sem verndar fóstrið fyrir höggum og þrýstingi.
  • Naflastrengurinn liggur frá fóstrinu í æðabelginn og myndast þar legkaka. Blóðrásarkerfi móðurinnar og fóstursins mætast en blandast ekki í legkökunni. Næring fer á milli í legkökunni og berst yfir í barnið með naflastrengnum.
slide22
Frh.
  • Frumuhimnurnar og legkakan nefnast saman fylgja.
    • Fóstrið greinist í 3 lög: Útlag, miðlag og innlag.
  • Útlag verður annarsvegar að ytri þekju líkamans s.s. húð, hári og neglum og hinsvegar að taugakerfinu.
  • Miðlagið verður að vöðvum, beinum og blóðrás.
  • Innlagið verður að meltingarfærum, lungum, lifur, kirtlum og fleiru.
slide23
Frh.
  • 18 daga: Fóstrið fær á sig nokkra mynd, höfuð, bak og kviður er farinn að mótast.
  • Í lok þriðju viku: Hjartað myndast.
  • 4 vikna: Heili greinanlegur. Höfuðið verður mjög stórt samanborið við líkamann.
  • Fyrstu 8 vikurnar: Eru næmiskeið fyrir þroskun taugakerfisins og er barnið þá viðkvæmara fyrir áföllum móður s.s. sjúkdómum og lyfjum.
  • Fósturstig: Í upphafi hefur fóstrið tekið á sig nokkra mannsmynd. Það er um 3 cm að lengd og 1 gr að þyngd.
slide24
Frh.
  • Virkni fóstursins vex á þessu stigi.
  • Þriðji mánuður: Fjöldi tauga og vöðva þrefaldast. Fóstrið byrjar að velta sér.
  • 16 vikna móðirin fer að verða vör við hreyfingar. Þá er fóstrið um 16 cm að lengd.
  • 28 vikur eru taldar lágmarks meðgöngutími (þetta er þó að breytast með aukinni þekkingu og tækni) en þá er hægt að halda barninu á lífi ef það fæðist. Líffærakerfi barnsins eru orðin nógu þroskuð til að starfa sjálfstætt.
slide25
Frh.
  • Upp úr 34. viku dregur úr vextinum vegna rúmtaks legsins. Það er sett í samhengi við uppbótartímabil fyrstu 8-10 vikur eftir fæðingu þar sem barnið þyngist mjög hratt.
  • Því stærra sem barnið er við fæðingu þeim mun minni verður vöxturinn á uppbótartímabilinu.
  • Þessi temprun vaxtarins auðveldar fæðinguna. Dæmi um hesta á bls. 116.
hrifa ttir f sturskei i
Áhrifaþættir á fósturskeiði
  • Hugsanlega má þjálfa heyrn fóstursins frá 4 mánuði en þá hafa eyru náð nokkrum þroska.
  • Streita móður getur hugsanlega haft áhrif á fóstrið og leitt til lýta á barninu s.s. bogins litla fingurs.
  • Hugsanlega getur streita leitt til genagalla hjá fóstrinu (ath: vantar nýrri upplýsingar).
slide27
FRH.
  • Reykingar hafa áhrif á fóstur og er ungbarnadauði 30% hærri hjá mæðrum sem reykja en þeim sem reykja ekki.
  • Áfengi getur skaðað fóstrið, jafnvel lítil áfengisneysla. Mikilli áfengisneyslu geta fylgt “alkóhólsýndróm” sem kemur fram sem greindarskerðing og breytingar á andlitsfalli.
  • Mataræði og næringarástand hefur áhrif þó fóstrið gangi fyrir um næringuna.
slide29
Frh.
  • Sjúkdómar geta valdið skaða eins og rauðir hundar sem geta valdið vansköpun.
  • Lyf geta haft áhrif t.d. olli þalimíð vansköpun (mynd á bls. 120).
  • Röntgengeislar geta valdið skaða.
  • Rh- ósamræmi getur verið hættulegt ef móðir hefur Rh- og barnið Rh+ (þetta er eitt af því sem er ávallt rannsakað).
undirm lsb rn
UNDIRMÁLSBÖRN
  • Eðlileg meðganga er 37- 41 vika. Þá eru börn fædd á réttum tíma.
  • Ef meðgangan er styttri eru börn fædd “fyrir tímann”.
  • Ef meðgangan er lengri eru börn fædd “eftir tímann”.
  • Börn sem vega 2.500 gr eða minna eru undirmálsbörn.
  • Sum undirmálsbörn sem fæðast fyrir tímann eru í raun í réttri þyngd miðað við þroskastig. Mynd 4.27 bls 122.
slide31
Frh.
  • Ef þyngdin víkur verulega frá þroskastigi bendir það til þess að eitthvað sé að móðurinni, fóstrinu eða fylgjunni.
  • Börn sem fæðast fyrir tímann en hafa eðlilega þyngd miðað við sitt þroskastig eru líklegri til að ná fullum þroska en þau börn sem eru undirmálsbörn af öðrum ástæðum.
  • Fyrirburar verða þó að fá góða ummönnun ef þeir eiga að ná fullum þroska.
slide33
Frh.
  • Hlutfall undimálsbarna hefur verið lægra á Íslandi en í Bandaríkjunum.
  • Bandarískar rannsóknir hafa sýnt fylgni á milli þroska og fæðingarþyngdar. Andlegur þroski og hreyfiþroski voru þeim mun minni sem fæðingarþyngdin var minni (mynd 4.29 bls 124).
n burinn
NÝBURINN
  • Höfuð nýbura er hlutfallslega stórt, þ.e. ¼ líkamslengdar á mót 1/10 hjá fullorðnum.
  • Öll líffæri eru starfhæf við fæðingu.
  • Allar taugafrumur hafa myndast.
  • Apgar-próf - þá eru metin:
    • Hjartsláttur.
    • Öndun.
    • Vöðvar.
    • Litarhaft.
    • Viðbrögð.
slide35
FRH.
  • Þrjú viðbrögð tengjast fæðutöku:
    • Höfuðsnúningur
    • Sog
    • Kynging
  • Nokkur viðbrögð eru skoðuð til að meta ástand taugakerfisins.
  • Babinski-viðbragð: Barn fettir tærnar þegar strokið er undir ilina.
  • Moro-viðbragð: Barn baðar út öllum öngum ef óvæntar breytingar verða í umhverfinu.
slide36
FRH.
  • Talið er að þessum viðbrögðum sé stjórnað frá heilastofni en hverfi með auknum þroska heilabarkar.
  • Grip-viðbragð: Þegar einhverju er stungið í lófa barns grípur það utan um hlutinn.
  • Sundviðbragð: Sé barn sett í vatn baðar það út útlimum eins og það sé að synda.
  • Skömmu eftir fæðingu geta börn fylgt eftir ljósi með augunum.
slide37
FRH.
  • Bragðskynið er eina skilningarvitið sem ekki er vel þroskað við fæðingu. Það þroskast fljótt.
  • Ungabörn sofa að jafnaði 16-17 tíma á sólarhring og um helmingur þess er kviksvefn.
  • Um þriggja ára aldur er hlutfall kviksvefns komið niður í 20-25%.
  • Kviksvefninn kann að hafa með þroska heilans að gera enda einkennist hann af beta-heilabylgjum svipað og í vöku.
hreyfi roski
HREYFIÞROSKI
  • Vegna þess að hreyfiþroski er reglulegur er gjarna miðað við hann þegar þroski er metinn fyrstu æviárin.
  • Hreyfiþroskinn hefur talsverða en ekki fullkomna fylgni við aðra þroskaþætti.
  • Börn ganga í gegnum sömu þroskaþrepin (mynd 4.31 bls. 127).
  • Þroskahraði barna er oftast stöðugur hjá hverju barni um sig en mismunandi á milli barna.
  • Margskonar fötlun hefur áhrif á hreyfiþroska.
slide39
FRH.
  • Börn með Downs-heilkenni eru um það bil tvöfalt lengur að ná sama hreyfiþroska og önnur börn.
  • Í tilraun Bower 1977 var athugað hvort hægt væri að hraða þroska barna með Downs-heilkenni. 2 ára börn með Downs heilkenni reyndust hafa sama þroska og eins árs börn. Eftir 18 mánaða þjálfun stóðu þau jafnfætis jafnöldrum sínum.
  • Blinda frá fæðingu getur hamlað hreyfiþroska. Blint barn nær ekki sama árangri í að ná til sín hlutum og sjáandi barn. Í samræmi við námskenningar dregur því úr virkni blindra barna ef ekkert er að gert.
  • Blind börn geta uppgötvað eða lært að beita bergmáli til að ná stjórn á umhverfi sínu.
hefur umhverfi hrif hreyfi roska
Hefur umhverfi áhrif á hreyfiþroska?
  • Rannsókn Dennis á börnum Hopi-indíana benti ekki til þess að umhverfi hafi veruleg áhrif.
    • Fyrstu 9 mánuði lífs eru Hopi börn bundin á vöggubretti án þess að geta hreyft sig.
    • Við 12-15 mánaða aldur reyndist hreyfiþroski þeirra vera hinn sami og hjá börnum sem ekki höfðu verið bundin á vöggubretti.
  • Fyrirvarar:
    • Hopi börnin voru bundin á vöggubrettin á daginn en fengu að vera frjáls á kvöldin.
    • Nokkrir mánuðir liðu frá því að hætt var að hafa þau á vöggubrettum og þar til hreyfiþroskaprófið var gert.
slide41
FRH.
  • Rannsókn Hilgards: Tveggja ára börn voru þjálfuð í 12 vikur í að klifra upp stiga, hneppa hnöppum og beita skærum. Hreyfiþroski þeirra reyndist ekki meiri en þeirra sem ekki höfðu fengið viku þjálfun.
  • Fyrirvarar
    • Börn eru fljót að bæta sér upp svo viku þjálfun kynni að hafa verið nægileg.
    • Verkefnin voru heldur erfið fyrir tveggja ára börn.
  • Rannsóknir eru misvísandi um gildi þess að þjálfa upp hreyfiþroska barna en góður árangur virðist geta náðst hjá fötluðum.
hver er munur kynjanna
HVER ER MUNUR KYNJANNA?
  • 23 litningasamstæða ávarðar kynið.
    • Kvenkyn er XX.
    • Karlkyn er XY.
  • Í bálki 4.5 á bls. 134 er greint frá frávikum er varða kynlitninga.
  • Tvisvar á þroskaferlinu verður afgerandi munur á kynjunum:
    • Fósturskeiði.
    • Gelgjuskeiði.
roskun kynjanna f sturskei i
Þroskun kynjanna á fósturskeiði
  • Kvenkynið er sjálfgefið kyn manna og dýra. Til að karlkyn komi fram þurfa sérstakir þættir að koma til.
  • Þessir tveir þættir eru báðir nauðsynlegir til að karlkyn komi fram.
    • Y-litningur
    • Andrógen hormón
  • Sundurgreining kynjanna hefst ekki fyrr en í 6-10 viku.
slide44
Frh.
  • Þroskun karlkyns:
    • Ef Y-litningur er til staðar (burt séð frá því hve margir X-litningar eru) byrjar innra lag kynkirtlanna að þroskast í eistu í 6 viku.
    • Eistun mynda andrógenin en ef það gerist ekki verður ytra lagið að eggjastokkum.
    • Innri líffæri karla þroskast úr líffæri Wolffs (sáðrás og sáðhirslur). Líffæri Müllers hrörnar.
    • Með tímanum hrörnar ytra lagið í þessum fóstrum.
slide45
Frh.
  • Þroskun kvenkyns:
    • Í þeim fóstrum sem ekki hafa Y-litninga byrjar eggjakerfi að þróast í 10. viku úr innra lagi kynkirtlanna.
    • Ytralagið þroskast svo í eggjastokka
    • Úr líffæri Müllers þroskast innri kynfæri kvenna (leg, eggjaleiðarar og legháls). Líffæri Wolffs hrörnar.
slide46
Frh.
  • Talið er að heilinn mótist í samræmi við kyn á 3. til 8. mánuði.
  • Ofantalin tilgáta um heilann hefur orðið til út frá kynskiptingum en þeir telja sig af öðru kyni en kynfæri þeirra segja til um. Karlkyns kynskiptingar hafa þá fengið nægilegt andrógen á fyrri hluta meðgöngu en ekki seinni hluta.
  • Hormónatilraunir með rottur styðja þessa tilgátu.
kynjamunur bernsku
Kynjamunur í bernsku
  • Eftir fæðingu dregur úr flæði kynhormóna.
  • Lítill munur er á vaxtarlagi.
  • Stelpur vaxa þó hraðar, beinmyndun er þroskaðri og líffæri.
  • Vaxtarsprettur stúlkna hefts fyrr og nær hámarki um 12 ára aldur.
  • Hámark vaxtarspretts stráka er við 14 ára aldur. Strákar vaxa lengur en stelpur og verða því hærri.
slide48
Frh.
  • Strákar eru að jafnaði sterkari en stelpur frá fæðingu.
  • Stelpur og strákar kasta með mismunandi hætti og beita strákar líkamanum meira. Hugsanlega er þetta þróunarlegur munur.
  • Strákar hafa meiri gripstyrk en stelpur meiri fingraleikni.
  • Strákar og stelpur bera bækur með mismunandi hætti, stelpur í fanginu eða á mjöðmunum, strákar niður með hliðum.
kynm tun
KYNMÓTUN
  • Þegar ljósmóðir hefur tilkynnt kyn barns hefst nýr þáttur í kynmótun þess, þáttur umhverfis og uppeldis
  • Komin undir uppalendum og menningu
  • Kynin hafa mismunandi hlutverk
  • Viðhorf okkar til kynbundinnar framkomu birtist strax á fæðingardeildinni
  • Klæðnaður segir til um hvort kynið sé að ræða
  • Fljótlega fer barnið að láta vita hvors kyns það er
  • Eftir að barn er orðið altalandi og farið að líta á það sem sjálfstæðan einstakling, er breyting á upphaflegri kynmótun nánast ómöguleg
slide50
FRH.
  • Þegar vafi leikur á því um hvort kynið sé að ræða frá líffræðilegri greiningu er betra að fara varlega
  • Ef barn er frá fæðingu talið stelpa og alið upp í samræmi við það mun það líta á sig sem stelpu og hegða sér í samræmi við kynhlutverk stelpu hvað sem líffræðilegir þættir segja til um
  • Tvíburar í Bandaríkjunum umskornir
  • Atferlisþættir meðfæddir?
    • Andrógen – drengir meira fyrir líkamlega hreyfingu í leikjum en stúlkur. Stúlkur sem verða fyrir andrógenáhrifum á fósturstigi hegða sér síðar meir eins og “strákastelpur”, sína meiri fyrirgang í leikjum sínum
slide51
FRH.
  • Kynmótun leiðir okkur inn í kynhlutverk
    • Við tileinkum okkur hegðun, viðhorf, skoðanir og lífsstíl karla og kvenna
    • Foreldrar hafa mikil áhrif
    • Fatnaður, leikir, tal og fleira
  • Sumir haga sér í anstæðu við almennt einkenni síns kyns
    • Afneita kyni sínu og vilja vera af gagnstæðu kyni
    • Kynskiptingar
slide52
FRH.
  • Vihorf okkar sjálfra til kyns okkar hefur megináhrif á mótun kynhlutverks okkar
  • Samþykkjum að tilheyra ákveðnu kyni og lítum þannig á okkur
  • Nauðsynlegt að tilheyra öðru kyninu
    • Sannfærum okkur sjálf og aðra um kynferði okkar
    • Andúð á hinu kyninu á ákveðnum aldri dregur fram andstæður kynhlutverkanna og auðveldar börnum að skilja sitt eigið kynhlutverk
slide53
FRH.
  • Börn eru fastheldin á kynhlutverk
  • Þannig átta þau sig á sínu kynhlutverki
  • Þrátt fyrir að vera alin upp við jafnræði á heimili finnst þeim t.d. að mamma eigi að elda
  • Kynhlutverk eykur á öryggi við að móta eigin sjálfsmynd og þegar kemur fram yfir kynþroska verður kynhlutverkið meginuppistaðan í endanlegri gerð sjálfsmyndar
  • Við gerum mikinn greinamun á kynhlutverkum
    • Konur mega vera viðkvæmar, veikara kynið
    • Karlmenn eiga að vera traustir og stöðugir, sterkara kynið
  • Út frá kynhlutverki veljum við okkur maka
    • Kynhlutverkin greina kynin skýrt að en sjá til þess að kynin dragist kynferðislega hvort að öðru
gelgjuskei i
Gelgjuskeiðið
  • Orðið gelgjuskeið nær bæði yfir líkamlegar breytingar sem taka yfir afmarkaðan tíma og andlegar breytingar sem ná yfir mun lengri tíma.
  • Samkvæmt Piaget verður sértæk rökhugsun fyrst möguleg með gelgjuskeiðinu.
  • Upphaf gelgjuskeiðs er miðað við stækkun innri kynfæra.
slide55
Frh.
  • Strákar
    • Hjá strákum stækka eistun fyrst en síðan limurinn og loks punghárin (mynd 4.36 á bls. 142).
    • Fyrsta sáðlát kemur að jafnaði ári eftir að vöxtur lims hefst.
    • Skeggvöxtur hefst síðar.
    • Flestir strákar fara í mútur seint á gelgjuskeiði þegar raddbönd lengjast.
slide56
Frh.
  • Stelpur
    • Fyrsta merkjanlega breytingin er vöxtur brjósta (brjóstastig 2), þ.e. þegar brjóstknappur myndast. Hefst að meðaltali þegar stúlkur eru 11 ára og 10 mánaða.
    • Skapahár byrja að myndast skömmu seinna.
    • Tíðir hefjast seint á gelgjuskeiðinu á

brjóstaskeiði 4.

slide57
Frh.
  • Að loknu gelgjuskeiði eru strákar að meðaltali 13 cm hærri en stelpur. Strákar eru axlabreiðari og sterkari og hafa meira þol en stelpur.
  • Strákar hætta að meðaltali að vaxa á 18. ári en stelpur á 16. ári.
s lr nir ttir kyn roskans
Sálrænir þættir kynþroskans
  • Afstaða til blæðinga ræðst mjög af samfélagsviðhorfum. Auk þess hafa tíðaverkir áhrif.
  • Yfir tíðahringinn verða miklar sveiflur í magni kynhormóna (mynd 4.39 bls. 147).
  • Hormónasveiflunum geta fylgt andlegar sveiflur.
  • Flestar konur finna fyrir spennu og kvíða síðustu daga fyrir tíðir frá 22 degi tíðahringsins en þá er fall í framleiðslu kynhormóna.
  • Fyrirtíðarkvillar hrjá um 70% kvenna á síðustu dögum fyrir blæðingar. Það geta verið eymsli í brjóstum, þaninn kviður, útbrot, ásókn í sætindi. 12% kvenna finna hinsvegar fyrir vellíðan, fyllast t.d. atorkusemi.
slide59
Frh.
  • Slys eru einnig algengari hjá konum á þessu tímabili.
  • Getnaðarvarnapillur virðast draga úr þessum sveiflum.
  • Konur finna til sjálfstrausts og vellíðunar um miðjan tíðahringinn þegar estrógen framleiðsla er í hámarki.
  • Strákar verða fyrir nætursáðlátum.Um 83% karlmanna verða fyrir þeim einhvern tímann á lífleiðinni. Oft fylgja þeim örvandi draumar og fullnæging.
  • Fullnæging í svefni er sjaldgæfari hjá stelpum, 10% kvenna upplifir hana.
roskaaldur
ÞROSKAALDUR
  • Líkamshæð er ekki gott viðmið um þroskaaldur vegna þess að fullorðnir einstaklingar eru misháir.
  • Þroski beina er heppilegra viðmið.
    • Beinaldur er látinn samsvara þroskaaldri.
    • Miðað er við handarbein vegna þæginda (mynd 4.40 bls 148).
slide61
FRH.
  • Líkamlega þroskuð börn standa sig að jafnaði betur á greindarprófum, t.d. ef miðað er við stærð.
    • Dæmi: Terman-Merill greindarvísitala hækkaði að meðaltali um 0,67 stig fyrir hvern cm.
  • Líkamlega bráðþroska börn virðast halda yfirburðum sínum að nokkru á fullorðinsárum þó svo að þau séu ekki endilega hávaxnari.
    • Í rannsókn Conger 1973 var fylgni á milli magns kynhormóna í þvagi hjá unglingsstrákum og greindarvísitölu.
hva a hrif hefur br ur e a seinn roski sj lfsmynd unglinga
Hvaða áhrif hefur bráður eða seinn þroski á sjálfsmynd unglinga?
  • Þroski unglingsáranna er eitt erfiðasta verkefnið sem einstaklingar þurfa að takast á við á lífsleiðinni.
    • Róttækar breytingar unglingsáranna koma róti á sjálfsmyndina.
  • Unglingurinn fer að miða sig meira við félagahóp sinn en fjölskyldu. Hann tekur upp norm hópsins.
  • Staðalímyndir hafa veruleg áhrif.
    • Staðalímynd karla gerir ráð fyrir að þeir séu stórir og sterkir. Því er það hagstætt fyrir stráka að vera bráðþroska.
  • Útlit er unglingum sérstaklega hugstætt og er það oftar nefnt í könnunum meðal unglinga en félagslegir eða vitsmunalegir þættir.
slide63
Frh.
  • Bráðþroska strákar eru að jafnaði taldir meira aðlaðandi en þeir sem eru seinþroska.
    • Seinþroska strákar voru ósiðaðri, eirðarlausari og raupsamari.
    • Bráðþroska strákar reyndust hógværari, öruggari með sig og sýndu jákvæðari hegðun.
    • Munurinn á hópunum hélst að nokkru fram eftir unglingsárunum og fram að 33 ára aldri.
  • Bráðþroska stelpur eru ekki vinsælar framan af en eftir því sem líður á unglingsárin verða þær aftur vinsælar.
  • Bráðþroskaða stelpur sýna þroskaðri hugsunarhátt, og jákvæðari sjálfsmynd en seinþroska stelpur.
lokaor
LOKAORÐ
  • Ekki er heppilegt að gefa umhverfi og erfðum ákveðið tölulegt vægi í þroskanum heldur nær að leggja áherslu á flókið samspil þeirra.