พฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง
Download
1 / 117

นิพนธ์ พัวพงศกร สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย - PowerPoint PPT Presentation


  • 140 Views
  • Uploaded on

พฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง : ตลาดสินค้า-บริการอำนวยความสะดวกและการไต่เต้าทางสังคมของคนชั้นกลาง (ผลการศึกษาเบื้องต้น). นิพนธ์ พัวพงศกร สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย. การแสดงปาฐกถา 60 ปี คณะเศรษฐศาสตร์ธรรมศาสตร์ ห้องประชุมชั้น 5 คณะเศรษฐศาสตร์ มธ. 27 กรกฏาคม 2552. คำถาม.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about ' นิพนธ์ พัวพงศกร สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย' - vielka-diaz


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript

พฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลางพฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง : ตลาดสินค้า-บริการอำนวยความสะดวกและการไต่เต้าทางสังคมของคนชั้นกลาง (ผลการศึกษาเบื้องต้น)

นิพนธ์ พัวพงศกร

สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย

การแสดงปาฐกถา 60 ปี คณะเศรษฐศาสตร์ธรรมศาสตร์ ห้องประชุมชั้น 5 คณะเศรษฐศาสตร์ มธ. 27 กรกฏาคม 2552


คำถามพฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง

คนชั้นกลาง คือ ใคร มีจำนวนเท่าไร

แบบแผนการบริโภคของคนชั้นกลาง : คนชั้นกลางเป็นตลาดของสินค้าอำนวยความสะดวกในบ้าน

คนชั้นกลางเป็นบ่อเกิดของผู้ประกอบการหรือไม่ : การศึกษา งานและรายได้ของคนชั้นกลาง


ประเด็นปาฐกถาพฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง

มูลเหตุจูงใจ

แนวคิด และวิธีศึกษา

ความหมายและชีวิตคนชั้นกลาง

แบบแผนการบริโภคของคนชั้นกลาง

การศึกษา งาน และรายได้ของคนชั้นกลาง

คนชั้นกลางกับการเลือกนโยบายเศรษฐกิจ


1. มูลเหตุจูงใจ พฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง: ปัญหาความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างพันธมิตรกับนปช.

  • บทความของนิธิ เอียวศรีวงศ์ “การปรับระบบการเมือง” มติชนรายวัน(15 ส.ค.-15 ก.ย. 2551) อธิบายเรื่องการขาดความมั่นคงทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลางในชนบท

  • บทความของ Banerjee and Duflo (2008), Easterly 2001 และ Birdsall, et.al 2000 เป็นงานวิชาการที่เป็นแนวทางการศึกษาเรื่องพฤติกรรมคนชั้นกลางไทยในการปาฐกถาครั้งนี้

  • งานวิชาการของนักเศรษฐศาสตร์ไทยมีน้อยมาก เช่น สังศิต พิริยะรังสรรค์ ผาสุก พงษ์ไพจิตร อภิชาติ สถิตนิรมัย งานส่วนใหญ่เป็นงานด้านรัฐศาสตร์ เช่น อเนก เหล่าธรรมทัศน์ เกษียร เตชะพีระ Christ Baker เป็นต้น


2. แนวคิด และวิธีศึกษาพฤติกรรมทางเศรษฐกิจของคนชั้นกลาง

นโยบาย/ปัจจัยภายนอกที่ก่อให้เกิดความไม่เท่าเทียม เช่น โลกาภิวัฒน์

ความขัดแย้ง

คนชั้นกลาง

ฉันทามติ

(1) การออมเพื่อประกอบกิจการ/

ระบบคุณค่าที่เน้นสะสมทุน

(2) มนุษย์เงินเดือนกับงานที่มั่นคง : ลงทุนการศึกษาและสุขภาพ

ของตนและลูก

(3) นโยบาย

สินค้า

มหาชน

(4) ตลาด

สินค้า

คุณภาพ

การเติบโต

ทางเศรษฐกิจ

? ?

Productivity

Economies of scale

2.1 แนวคิดเรื่องคนชั้นกลางกับการเติบโตทางเศรษฐกิจ

ที่มา : 1. Acemoglu and Zilibotti 1997 ; และ Doepke and Zilibotti 2005

2. Banerjee and Duflo 2008

3. Easterly 2001

4. Murphy, Shleifer and Vishny 1989


  • แนวคิดเรื่องบทบาทคนชั้นกลางที่มีต่อการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจแนวคิดเรื่องบทบาทคนชั้นกลางที่มีต่อการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ

    • คนชั้นกลางเป็นบ่อกำเนิดของ “ผู้ประกอบการ” เพราะมีระบบคุณค่าที่นิยมการออมและการลงทุนในทุนมนุษย์ ซึ่งเป็นหัวใจของกระบวนการสะสมทุนในระบบเศรษฐกิจทุนนิยม (Doepke and Zilibotti 2005)

    • นอกจากนั้นคนชั้นกลางมีสมรรถนะและเต็มใจที่จะกระเหม็ดกระแหม่นำเงินออมไปลงทุนเพื่ออนาคต ทำให้เกิดผู้ประกอบการรายใหม่ ผล คือการจ้างงาน และผลิตภาพการผลิตของสังคมเพิ่มขึ้น (Acemoglu and Zilibotti 1997)

    • คนชั้นกลางส่วนใหญ่ ไม่ใช่ผู้ประกอบการ แต่เป็นมนุษย์เงินเดือนที่ลงทุนด้านการศึกษาของตน และลูกเพื่อให้ได้งานดีๆที่มั่นคง (decent work) ความมั่นคงในชีวิตและงานย่อมทำให้ผลิตภาพการทำงานสูงขึ้น (productivity) เศรษฐกิจก็จะเติบโตต่อเนื่อง (Banerjee and Duflo 2008)


  • การพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมทำให้มีคนชั้นกลางมากขึ้น เมื่อรายได้ต่อหัว และจำนวนคนชั้นกลางเพิ่มขึ้นถึงระดับขั้นต่ำระดับหนึ่ง ความต้องการสินค้าอุปโภคบริโภคบางประเภทจะเพิ่มมากจนคุ้มที่จะผลิตสินค้าดังกล่าวในประเทศ เพราะเมื่อขนาดการผลิตใหญ่พอ ต้นทุนการผลิตต่อหน่วยจะต่ำลงจนสินค้าที่ผลิตในประเทศสามารถแข่งขันกับต่างประเทศ แนวคิดนี้เป็นข้อสังเกตของสื่อมวลชน เช่น Forbes Asia (10 November, 2008 : 67) Unger (FER 2006) ส่วนงานวิชาการอธิบายว่าคนชั้นกลางต้องการบริโภคสินค้าที่มีคุณภาพสูงขึ้น ทำให้เกิดการลงทุนในการผลิตและการตลาด (รวมทั้งลอจิสติกส์) ผลคือ รายได้ของทุกคนในประเทศสูงขึ้น (Murphy, Shleiler and Vishmy 1989).


  • แนวคิดสุดท้าย คือ สังคมที่ประชาชนมีความแตกต่างกันมากทั้งด้านเชื้อชาติ ศาสนา และเศรษฐกิจ จะมีอัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจต่ำกว่าประเทศที่คนส่วนใหญ่ในสังคมไม่แตกต่างกัน โดยเฉพาะประเทศที่คนส่วนใหญ่เป็นคนชั้นกลาง เพราะคนชั้นกลางส่วนใหญ่มีความต้องการคล้ายคลึงกัน เช่น มีรสนิยมและทัศนคติต่อนโยบายการลงทุนด้านสินค้ามหาชน (public good policy) ที่ตรงกัน เรียกว่า “ฉันทามติของคนกลาง” นโยบายดังกล่าวจะเกื้อหนุนการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ (Easterly 2001)

  • แนวคิดที่ใกล้เคียงกับแนวคิดสุดท้ายข้างต้น คือ นโยบายการเมืองและเศรษฐกิจที่สำคัญต่อการจรรโลงการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างยั่งยืน และลดความยากจน จะต้องเป็นนโยบายที่ได้รับการสนับสนุนจากคนชั้นกลาง เพราะนโยบายบางอย่างจะมีผลกระทบต่อชีวิตความเป็นอยู่ของคนชั้นกลาง แม้ว่ากระแสโลกาภิวัฒน์และการเปิดเสรีทางการเงินจะเกิดผลประโยชน์ต่อระบบเศรษฐกิจ และช่วยลดจำนวนคนยากจน แต่ก็อาจสร้างความเครียดแก่คนชั้นกลาง เพราะ แม้คนชั้นกลางจะรวยขึ้น แต่กลับมีฐานะแย่ลงเมื่อเทียบกับกลุ่มคนรวย (top driven inequality) (Birdsall,et al. 2000)


  • งานวิจัยที่กล่าวถึงบางเรื่องพยายามพิสูจน์ว่าคนชั้นกลางมีบทบาทต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจ บางเรื่องเป็นแนวคิดหรือแบบจำลอง (เช่น Acemoglu and Zilibotti 1997 ; Doepke and Zilobotti 2005 ; Murphy, et al. 1989) ส่วนงานของ Banerjee and Duflo (2008) ก็เป็นเพียงการหาข้อสรุปเกี่ยวกับวิถีชีวิตทางเศรษฐกิจจากการศึกษาพฤติกรรมการบริโภคการลงทุนด้านการศึกษาและอาชีพของคนชั้นกลาง แต่ยังไม่มีทฤษฎีเศรษฐศาสตร์รองรับ

  • การศึกษาครั้งนี้ จึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการทำความเข้าใจเกี่ยวกับพฤติกรรมการบริโภค การลงทุนด้านการศึกษา และงานอาชีพของคนชั้นกลางเทียบกับคนจน และคนที่มีฐานะดีที่สุด ผู้เขียนหวังว่าความเข้าใจดังกล่าวจะเป็นประโยชน์ต่อนโยบายการสร้างการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ ที่สามารถลดความแตกต่างทางเศรษฐกิจและความขัดแย้งระหว่างคนกลุ่มต่างๆ


2.2 วิธีศึกษา บางเรื่องเป็นแนวคิดหรือแบบจำลอง (เช่น

  • จำนวนคนชั้นกลางใช้นิยาม 2 แบบ (1) 2-10 $ ต่อคน ต่อวันของ Banerjee and Duflo (2008) Birdsall,et.al. (2000) และ (2) quintiles ของ Easterly (2001) ข้อมูลการสำรวจรายได้-รายจ่ายของครัวเรือนระหว่างปี 2528-2550 ของสำนักงานสถิติ

  • แบบแผนบริโภคอาศัยทฤษฏีอุปสงค์ต่อสินค้า โดยแบ่งสินค้าตามความยืดหยุ่นต่อรายได้ของอุปสงค์ต่อสินค้าและบริการและใช้ข้อมูล SES ปี 2550 โดยแบ่งครัวเรือนไทยเป็น 5 กลุ่มรายจ่าย และข้อมูลอนุกรมเวลาด้านการใช้จ่ายของครัวเรือน 2528-2550

  • การศึกษางานและรายได้คนชั้นกลางเป็นงานทดสอบสมมุติฐานของ Banerjee and Duflo (2008) และใช้ข้อมูล SES ปี 2528-2550


3. ใครคือคนชั้นกลาง มีจำนวนเท่าไร

  • ความหมาย : ไม่ตายตัว เปลี่ยนแปลงตามพัฒนาการของระบบเศรษฐกิจ โครงสร้างอาชีพ ระดับการศึกษาขั้นต่ำของแต่ละอาชีพ และระบบคุณค่าในสังคม

    • ในงานวิชาการยุคแรก นิยามของคนชั้นกลางจะยึดโยงกับการผลิตสินค้าชนิดใหม่ การเปลี่ยนแปลงอาชีพและสถานภาพทางสังคมของผู้ประกอบอาชีพ

    • ต่อมาโครงสร้างเศรษฐกิจมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ทำให้อาชีพต่างๆ เปลี่ยนแปลงไป

    • ดังนั้นนักสังคมวิทยาจึงนิยามคนชั้นกลางจากการเปลี่ยนแปลงโครงสร้างอาชีพ ระดับการศึกษา และทัศนคติของคนกลุ่มต่างๆ


  • Birdsall, et al., 2000 มีจำนวนเท่าไรสรุปคำนิยามของนักวิชาการ 3 กลุ่มดังนี้

    • “คนชั้นกลางไม่ใช่ชนชั้นกรรมาชีพ ไม่ใช่คนรวย แต่เป็นคนที่ประกอบอาชีพอิสระ ผู้ประกอบวิชาชีพ เป็นลูกจ้างพนักงานของสถานประกอบการที่ต้องใช้ความรู้และทำงานบริหารจัดการ รวมทั้งผู้ประกอบการขนาดเล็ก

    • เป็นกลุ่มคนที่เห็นความสำคัญของการออมและการศึกษา เพราะให้ความสำคัญกับอนาคต

    • เป็นกลุ่มคนที่พยายามแสวงหาโอกาสในการยกฐานะทางสังคมของตนจากรายได้ จากงานที่มั่นคง คนกลุ่มนี้ไม่ใช่คนจน ไม่ใช่แรงงานหาเช้ากินค่ำ และไม่ใช่คนรวย แต่เป็นกลุ่มคนตรงกลาง


  • ปรีชา เปี่ยมพงศ์สานต์ (2536) ให้นิยามคล้ายกับนิยามตามประเด็นแรก

  • นิธิ เอี่ยวศรีวงศ์ (2536) แบ่งคนชั้นกลางเป็น 2 กลุ่ม (1) นักธุรกิจ ซึ่งความมั่นคงถูกกำหนดโดยระบบตลาด (2) ผู้ประกอบอาชีพชั้นสูง และคนงานปกขาว ซึ่งอาศัยทักษะความชำนาญเฉพาะตัวทำให้ตนมีความก้าวหน้าทางการงาน

  • ผาสุก พงษ์ไพจิตร (2536) แบ่งคนชั้นกลางเป็น 4 กลุ่มคือ (1) นักวิชาชีพผู้จัดการ ผู้บริหาร (2) กลุ่มพี่น้อง (3) คนงาน คอปกขาวระดับล่าง (4) นักคิดและนักวิชาการ


  • การวัดคนชั้นกลางของนักเศรษฐศาสตร์ : ไม่มีสูตรตายตัว ขึ้นกับวิจารณญาณ

    • คนกลุ่มquintiles 2-4 หรือคนจำนวน 60% ที่มีรายได้ (หรือรายจ่าย) อยู่ตรงกลางระหว่างคนจนสุด 20% (quintile 1) กับคนรวยสุด 20% (quintile 5)(Easterly 2001)

    • 75% ถึง 125% ของรายได้ (หรือรายจ่าย) มัธยฐาน (Birdsall,et.al.2000)

    • $2-$10 (ppp หรือ purchasing power parity) (Banerjee and Duflo 2008)


  • ระหว่างคนที่มีรายได้สูงกว่าเส้นความยากจน กับ รายได้มัธยฐานของกลุ่มคนรวยสุด 10% ของประชากร ทั้งนี้เพราะในทางปฏิบัติคนส่วนใหญ่ที่ตกอยู่ในกลุ่มรายได้สูงสุด 10% ตามการสำรวจรายได้รายจ่ายไม่ใช่มหาเศรษฐี

  • คนชั้นกลางอยู่ตรงไหน : ขึ้นกับการขีดเส้นรายได้ ดังรูปที่แสดงเส้นการกระจายรายได้ของไทยระหว่างปี 2533-49


ที่มา กับ รายได้มัธยฐานของกลุ่มคนรวยสุด 10: สำนักงานสถิติแห่งชาติ การสำรวจรายได้รายจ่ายของครัวเรือน

คนชั้นกลางอยู่ตรงไหน ?(สัดส่วนประชากร ตามระดับรายได้ต่อหัวที่แท้จริง)


Quantiles 2-4 กับ รายได้มัธยฐานของกลุ่มคนรวยสุด 10

ล้านบาท

50

45

40

35

30

25

20

2533

2535

2537

2539

2541

2543

2545

2547

2549

75-125% median

ล้านบาท

ล้านคน

ส่วนต่างเส้นยากจนกับรายจ่ายคนรวย (346 บาท)

  • จำนวนคนชั้นกลางในไทยปี 2533-2549

$2-10 ต่อคนต่อวัน


ที่มา : สำนักงานสถิติแห่งชาติ การสำรวจรายได้ รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


จำนวนครัวเรือนชั้นกลาง แยกตาม 2 นิยาม

  • นิยาม 69-346 บาท/คน/วัน ทำให้ได้จำนวนคนชั้นกลาง น้อยมากในช่วงปี 2529-33 แต่เพิ่มเป็น 12 ล้านครัวเรือนในปี 2550

    • ปรับนิยามเป็น “เส้นความยากจน” ถึง 346 บาท/คน/วัน

    • จำนวนคนชั้นกลางอยู่ระหว่างนิยามทั้งสองข้างต้น คือ 12-15 ล้านครัวเรือน


คนชั้นกลางอยู่ที่ไหน แยกตาม 2 นิยาม

ครัวเรือนกลุ่มคนชั้นกลางแยกตามภาค


คนรวยอยู่ที่ไหน แยกตาม 2 นิยาม

ครัวเรือนกลุ่มคนรวยแยกตามภาค


คนชั้นกลางอยู่ที่ไหน แยกตาม 2 นิยาม

ครัวเรือนกลุ่มคนชั้นกลางแยกตามเขต


คนรวยอยู่ที่ไหน แยกตาม 2 นิยาม

ครัวเรือนกลุ่มคนรวยแยกตามเขต


Q2 แยกตาม 2 นิยาม

ทุกกลุ่ม

Q3

Q4

จำนวนคนชั้นกลางในแต่ละภาค

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


จำนวนคนชั้นกลาง แยกตาม 2 นิยาม(Q2 3 4)ในแต่ละภาค

เทศบาล

นอกเทศบาล

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


จำนวนคนชั้นกลางในแต่ละพื้นที่จำนวนคนชั้นกลางในแต่ละพื้นที่

ทุกกลุ่ม

Q2

Q3

Q4

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


  • สรุป จำนวนคนชั้นกลางในแต่ละพื้นที่: จำนวนคนชั้นกลางเพิ่มขึ้นตามการเติบโตทางเศรษฐกิจ

    • ช่วงฟองสบู่ และหลังวิกฤตเศรษฐกิจ 2540-41 มีคนชั้นกลางเพิ่มมากที่สุด

    • มีข้อสังเกตว่าในช่วงก่อนฟองสบู่ (2529-33) จำนวนคนชั้นกลางมีน้อยมาก (เพียง 12% ของครัวเรือนทั่วประเทศ) และส่วนใหญ่อยู่ในกรุงเทพฯ

    • ข้อมูลนี้สอดคล้องกับข้อเท็จจริงเรื่องคนชั้นกลางในกรุงเทพฯมีบทบาททางการเมืองสูง ถึงขั้น “เป็นผู้ล้มรัฐบาล” ตามทัศนะของอเนก เหล่าธรรมทัศน์ แต่ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมาคนชั้นกลางในต่างจังหวัด (โดยเฉพาะระดับล่าง) เพิ่มขึ้นมากจนมีบทบาทสำคัญทางการเมืองไม่ยิ่งหย่อนกว่าคนกรุงเทพฯ


4. แบบแผนการบริโภคของคนชั้นกลาง : คนชั้นกลางเป็นตลาดสินค้าอำนวยความสะดวกในบ้าน

4.1 การเติบโตของสินค้าอุปโภค-บริโภคระหว่างปี 2529-2550

  • สื่อมวลชนรายงานว่าการเติบโตของคนชั้นกลางเป็นปัจจัยสำคัญของการเติบโตของสินค้าบางประเภท เช่น ตู้เย็น รถยนต์ อาหารสำเร็จรูป

    • Unger (2006) รายงานว่าเมื่อครัวเรือนชั้นกลางของจีนที่มีรายได้ไม่ต่ำกว่าปีละ $10,000 จะสามารถซื้อทั้งอพาร์ทเมนท์และรถยนต์ขนาดเล็กได้

    • รายจ่ายวันละ 346 บาทต่อคนสูงกว่า $10,000 ต่อครัวเรือนเล็กน้อย

    • การเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วของจำนวนครัวเรือนชั้นกลางไทย ในช่วงเศรษฐกิจฟองสบู่ อธิบายการเติบโตของรายจ่ายนอกบ้านของคนชั้นกลาง

    • สัดส่วนรายจ่ายบริโภคอาหารนอกบ้านก็เพิ่มขึ้นตามรายได้ครัวเรือนและจำนวนครัวเรือนชั้นกลาง แต่จะลดลงหลังจากรายได้สูงถึงระดับหนึ่ง


รูปที่ 1 แบบแผนการบริโภคของคนชั้นกลาง

จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง

มูลค่าจ่ายบริโภคนอกบ้าน

ครัวเรือนคนชั้นกลาง

มูลค่าบริโภคนอกบ้าน


รูปที่ 2 แบบแผนการบริโภคของคนชั้นกลาง

สัดส่วนรายจ่ายบริโภคนอกบ้าน

ของคนชั้นกลาง

จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง


มูลค่ารายจ่ายอาหารนอกบ้านมูลค่ารายจ่ายอาหารนอกบ้าน

ล้านบาท

สัดส่วน


คนชั้นกลางเป็นผู้ใช้จ่ายรายใหญ่ด้านบันเทิง-ท่องเที่ยวคนชั้นกลางเป็นผู้ใช้จ่ายรายใหญ่ด้านบันเทิง-ท่องเที่ยว

มูลค่ารายจ่ายบันเทิง เดินทาง ท่องเที่ยว

สัดส่วน

ล้านบาท


จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลางจำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง

ร้อยละครัวเรือนมีรถยนต์

  • จำนวนคนชั้นกลางยังอธิบายการที่ครัวเรือนชั้นกลางส่วนใหญ่เริ่มมี รถยนต์และเครื่องใช้ไฟฟ้ามากขึ้น


ครัวเรือน จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง3 กลุ่มที่มีรถยนต์และรถกระบะ

สัดส่วน

ครัวเรือน


จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลางจำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง

ร้อยละครัวเรือนมีเครื่องปรับอากาศ

ครัวเรือนชั้นกลางที่มีเครื่องปรับอากาศ


ครัวเรือน จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง3 กลุ่มที่มีเครื่องปรับอากาศ

สัดส่วน

ครัวเรือน


ครัวเรือน จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง3 กลุ่มที่มีเครื่องซักผ้า

สัดส่วน

ครัวเรือน


ครัวเรือน จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง3 กลุ่มที่มีรถจักรยานยนต์

สัดส่วน

ครัวเรือน


4.2 แบบแผนการบริโภคคนชั้นกลางเทียบกับคนจนและรวย 2550

  • ศึกษาจาก SES ปี 2550 โดยแบ่งครัวเรือนออกเป็น 5 กลุ่ม ตามรายจ่ายต่อหัว

    • กลุ่มคนชั้นกลาง คือ คนชั้นกลางระดับล่าง (Q2) คนชั้นกลางระดับกลาง (Q3) และคนชั้นกลางระดับบน (Q3)

    • อีก 2 กลุ่ม คือ คนจน (Q1) และคนรวย (Q5)

    • วิธีนี้มีข้อดี-ข้อเสีย


  • ข้อดี คือ (1) หลีกเลี่ยงการใช้วิจารณญานในการกำหนดระดับรายได้ต่อหัว (หรือรายจ่ายต่อหัว) ของคนชั้นกลาง (2) ผู้มีรายจ่ายต่อหัวต่ำที่สุดในกลุ่ม Q2 ไม่ใช่คนยากจน เพราะมีรายจ่ายสูงกว่าเส้นความยากจน (1,386 บาท/หัว) ส่วนผู้ที่มีรายจ่ายสูงสุดในกลุ่ม Q4 ก็ไม่ใช่คนรวย


  • ข้อเสีย (1) ครัวเรือนส่วนใหญ่ในกลุ่ม Q5 เป็นคนชั้นกลางไม่ใช่คนรวย เพราะมีรายได้ต่อหัวเฉลี่ย 13,901 บาท/เดือน ในปี 2549 อันที่จริงประชากรในกลุ่มรายได้สูงสุด Q5 อย่างน้อยครึ่งหนึ่งยังเป็นคนชั้นกลาง (2) การแบ่งประชากรเป็น 5 กลุ่มจะได้คนชั้นกลางในกลุ่ม Q2-Q4 เท่ากับ 60% ของประชากร วิธีนี้จึงไม่อาจนำมาใช้วัดจำนวนคนชั้นกลางได้ แต่สามารถใช้วิเคราะห์พฤติกรรมของคนชั้นกลางส่วนใหญ่ได้ แม้จะไม่สามารถครอบคลุมคนชั้นกลางที่มีฐานะใกล้เคียงคนยากจน (Q1) และคนชั้นกลางที่มีฐานะค่อนข้างดีบางคนในกลุ่ม Q5 ก็ตาม


  • อาหาร ครัวเรือนส่วนใหญ่ในกลุ่ม : เมื่อประชาชนฐานะดีขึ้น สัดส่วนบริโภคลดลงตาม Engel law

    • คนชั้นกลางในเมืองทั้ง 3 กลุ่ม มีสัดส่วนค่าอาหารสูงกว่าชนบท ทั้งๆที่ราคาอาหารในชนบทแพงกว่า (Somchai and Ammar 2008)

    • เพราะคนในเมืองซื้ออาหารสำเร็จรูปและบริโภคนอกบ้านมากกว่า เนื่องจากคนเมืองมีต้นทุนเวลาสูง

    • ข้อสังเกต : ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมาการขยายตัวของตลาดอาหารปลอดภัย และอาหารเพื่อสุขภาพและอาหารแปรรูปแช่แข็งใหม่ๆ (เช่น เกี๊ยวกุ้ง ฯลฯ) สอดคล้องกับแนวคิดว่าคนชั้นกลางต้องการสินค้าที่มีคุณภาพสูง ทำให้การผลิตและการตลาดสินค้าดังกล่าวขยายตัวอย่างรวดเร็ว


- นอกจากนี้ คนชั้นกลางยังมีอุปกรณ์อำนวยความสะดวกพร้อมเพรียง เช่น รถยนต์ แอร์ เครื่องซักผ้า ยกเว้น ทีวี และจักรยานยนต์ที่ครัวเรือนทุกฐานะส่วนใหญ่มีในครอบครอง

ร้อยละครัวเรือนทุกกลุ่มทีมีอุปกรณ์อำนวยความสะดวก

ไป...ตาราง B

เทศบาล

นอกเทศบาล

หมายเหตุ : จำนวนครัวเรือนที่มีทรัพย์สินประเภทนั้นในแต่ละเขต หาร จำนวนครัวเรือนทั้งหมดในแต่ละเขต

43


เครื่องใช้ไฟฟ้า-นอกเทศบาลเครื่องใช้ไฟฟ้า-นอกเทศบาล

เครื่องใช้ไฟฟ้า-เทศบาล

เครื่องอำนวยความสะดวก-เทศบาล

เครื่องอำนวยความสะดวก-นอกเทศบาล

44

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


รถยนต์/จักรยานยนต์-เทศบาลรถยนต์/จักรยานยนต์-เทศบาล

รถยนต์/จักรยานยนต์-นอกเทศบาล

45

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


สินค้าฟุ่มเฟือย รถยนต์/จักรยานยนต์-เทศบาล: รายจ่ายสินค้าบริการฟุ่มเฟือยสูงขึ้นตามฐานะ คือ : ท่องเที่ยว งานเลี้ยง บันเทิง

ไป...ตาราง B

เทศบาล

นอกเทศบาล

  • ค่าใช้จ่ายที่ไม่ใช่การอุปโภค-บริโภค : ประกัน ดอกเบี้ย หวย

เทศบาล

นอกเทศบาล

46

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


ค่าเล่นหวย

เทศบาล

นอกเทศบาล

47

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


ค่าเดินทาง ค่าซื้อและค่าซ่อมแซมพาหนะรวมกันสูงเป็นอันดับ 3 รองจากที่อยู่อาศัย

คนชั้นกลางระดับสูง (Q4) ในชนบทมีรายจ่ายค่าเดินทางสูงใกล้เคียงกับคนเมือง

นัยต่อนโยบายขนส่งมวลชน สำหรับคนที่อยู่ชานเมือง

ค่าเดินทาง

ไป...ตาราง A

เทศบาล

นอกเทศบาล

48

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


รายจ่ายที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ : คนชั้นกลางห่วงสุขภาพน้อยกว่าคนรวยหรือไม่

คนชั้นกลางมีค่าซื้อสุราที่บ้านและบุหรี่ในสัดส่วนที่สูงกว่าคนจน-คนรวย

คนทุกกลุ่มมีส่วนแบ่ง “ค่ายา” ใกล้เคียงกัน แต่คนรวยมี “ค่าบริการรักษาพยาบาล” สูงกว่า

ข้อสังเกต : สัดส่วนรายจ่ายค่ารักษาพยาบาลของครัวเรือนไทยต่ำกว่าประเทศกำลังพัฒนาในงานของ Banerjee and Duflo (2008) ทั้งนี้อาจเป็นผลจากนโยบาย 30 บาทรักษาทุกโรค

ไป...ตาราง A

นอกเทศบาล

เทศบาล

ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพ

เทศบาล

นอกเทศบาล

แอลกอฮอล์ ยาสูบ

49

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


สาธารณูปโภคในบ้าน

ครัวเรือนไทยเกือบทั้งหมดมีบ้านที่อยู่อาศัยและมีห้องเฉลี่ย 2.5 ห้องต่อครัวเรือน

ครัวเรือนชั้นกลางมีความพร้อมเพรียงทั้งตัวบ้านที่มีวัสดุถาวร (ยกเว้น 3% -4% ของกลุ่มคนจน) ส้วมและไฟฟ้า

คนฐานะดีขึ้นนิยมอยู่ห้องแถว ทาวน์เฮาส์ และห้องชุดมากขึ้น เพราะสะดวก

ข้อยกเว้นคือ น้ำประปา : 20% ของครัวเรือนทั่วประเทศมีน้ำประปาในบ้าน 28% มีน้ำดื่มบรรจุขวด

มลพิษ : ครัวเรือนยากจนและชั้นกลางระดับล่าง (Q2) โดยเฉพาะชนบทใช้ไม้ฟืน (28.5 %-40.5%)

ครัวเรือนจนและชั้นกลางระดับล่างส่วนใหญ่เผาขยะ (20% สำหรับ Q1 ในเดือน 78%Q1 ในชนบท 71%Q2 ในชนบท)

มีครัวเรือนในชนบท 2.2-3% ทิ้งขยะในที่สาธารณะรวมทั้ง 2% ของครัวเรือนฐานะดีในชนบท

ไป...ตาราง C

50


รายจ่ายด้านการศึกษาของคนชั้นกลาง รายจ่ายด้านการศึกษาของคนชั้นกลาง

นอกจากการลงทุนด้านสุขภาพที่กล่าวถึงแล้ว การลงทุนด้านการศึกษาเป็นเรื่องสำคัญมากของคนชั้นกลาง

เมื่อคนชั้นกลางในเมืองฐานะดีขึ้น จะมีสัดส่วนค่าใช้จ่ายการศึกษาเพิ่ม ขณะที่มีลูกน้อยลง...คนชั้นกลางจึงลงทุนด้านการศึกษาต่อหัวสูงขึ้น

นอกเทศบาล

เทศบาล

% รายจ่ายต่อหัว

% รายจ่ายต่อหัว

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549

51


แต่คนชนบทลงทุนน้อยกว่า แม้กระทั่งกลุ่มคนชนบทชั้นกลางระดับสูงและคนรวย (Q4-Q5) ก็มีส่วนแบ่งรายจ่ายน้อยกว่ากลุ่ม Q1-Q3 ในเมือง

นอกจากรายจ่ายการศึกษา ครัวเรือนชั้นกลางยังมีค่าใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับการเรียนรู้เพิ่มมากขึ้น เช่น ด้านการสื่อสาร และการเดินทางในโอกาสพิเศษ รวมทั้งการลงทุนด้านคอมพิวเตอร์และเชื่อมต่ออินเทอร์เน็ต (กลุ่ม Q3 ใช้จ่าย 6.7-8% กลุ่ม Q4 ใช้จ่าย 7.4-8.5% เทียบกับ 7.8-8.8% ของกลุ่ม Q5)

ส่วนคนยากจนและชั้นกลางระดับล่าง (Q1-Q2) ยังมีค่าใช้จ่ายเหล่านี้ต่ำกว่าเล็กน้อย

ดูคำอธิบายเรื่องการลงทุนด้านการศึกษาของคนชั้นกลางเพิ่มเติมในตอนที่ 5

52


นัยต่อตลาดสินค้าอำนวยความสะดวก/คุณภาพชีวิตดีขึ้นนัยต่อตลาดสินค้าอำนวยความสะดวก/คุณภาพชีวิตดีขึ้น

เมื่อรายได้เพิ่มขึ้น คนชั้นกลางมีค่าเวลาแพงขึ้น จึงมีความต้องการบริโภคสินค้าที่ใช้เวลาบริโภคน้อย (less time intensive goods) ใช้สินค้าอุปโภคที่ช่วยประหยัดเวลาในการทำงานบ้าน และเดินทาง รวมทั้งการบริโภคสินค้า และบริการ ที่ฟุ่มเฟือยมากขึ้น

ความสะดวกสบายและฟุ่มเฟือยเหล่านี้ทำให้คุณภาพชีวิตคนชั้นคนกลางแตกต่างจากคนจน

ความต้องการสิ่งอำนวยความสะดวกของคนชั้นกลางทำให้ตลาดสินค้าอุปโภคบริโภคใหญ่และขยายตัว เช่น เครื่องใช้ไฟฟ้า ยานพาหนะ อาหารแปรรูป เกิดการผลิตและการจ้างงานในประเทศ

53


แต่คนชั้นกลางระดับกลางและล่าง ยังมีแบบแผนรายจ่ายและมีสินค้าอำนวยความสะดวกน้อย...คล้ายคนจน คุณภาพชีวิตคนชั้นกลางระดับล่างกับระดับบนยังยังต่างกันมาก เกิดความเครียด

54


แบบแผนบริโภค (เรียงตามลำดับ) ของคนชั้นกลางระดับบน (Q4) ใกล้เคียงคนรวย (Q5)

คนชั้นกลางระดับล่าง (Q2) ใกล้คนจน (Q1)

ที่มา : จากตารางที่ 2

หมายเหตุ : รายการที่มีอันดับต่างกัน

  • นโยบายพัฒนาจึงต้องเน้นการสร้างรายได้ของคนชั้นกลาง โดยเฉพาะกลุ่ม Q2-Q3

  • และคนจนพร้อมๆ กัน

55


5. อาชีพและ การศึกษาของคนชั้นกลาง : การไต่เต้าทางสังคม

5.1 คำถาม

  • คนชั้นกลางเป็นแหล่งกำเนิดของนายทุนหรือไม่

  • งานที่ดีสำหรับคนชั้นกลางเป็นงานประเภทไหน

    5.2 แม้สัดส่วนคนชั้นกลางที่เป็นผู้ประกอบการ (นายจ้าง และอาชีพอิสระ) จะสูงกว่าคนรวย แต่ใกล้เคียงกลุ่มคนจน

  • สัดส่วนคนชั้นกลางที่เป็นผู้ประกอบการไม่ได้มีแนวโน้มเพิ่มขึ้น


% การศึกษาของคนชั้นกลาง

ปี

สัดส่วนผู้ประกอบการในครัวเรือน 5 กลุ่ม


69 246

% การศึกษาของคนชั้นกลาง

ปี

สัดส่วนผู้ประกอบการในครัวเรือนจน-กลาง-รวย (69-246 บาท)


% การศึกษาของคนชั้นกลาง

ปี

  • สัดส่วนนายจ้างเพิ่มขึ้นตามฐานะครอบครัว : นายจ้างต้องมีทุนมากกว่าผู้ประกอบอาชีพอิสระเพื่อจ้างลูกจ้าง

สัดส่วนนายจ้างในครัวเรือน 5 กลุ่ม


แม้ผู้มีงานทำส่วนใหญ่ทำงานอิสระและช่วยธุรกิจครัวเรือนแม้ผู้มีงานทำส่วนใหญ่ทำงานอิสระและช่วยธุรกิจครัวเรือนแต่ส่วนใหญ่อยู่ในเกษตร (12ล้านคน) รองลงมาคือ ลูกจ้างเอกชน (11 ล้านคน) ลูกจ้างรัฐบาล (2.8 ล้านคน) และ นายจ้าง (5.6 ล้านคน)

60

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550


ทั่วประเทศจึงมีผู้ประกอบการนอกภาคเกษตร (นายจ้างและผู้ทำงานอิสระ) เพียง 6.3 ล้านคน หรือ 17.5% ของผู้มีงานทำในปี 2550

รองลงมาคือ ลูกจ้างเอกชนนอกเกษตร 1.03 ล้านคน (32%) ลูกจ้างเอกชนภาคเกษตร 0.72 ล้านคน (16%)

ลูกจ้างรัฐบาลและรัฐวิสาหกิจ 2.78 ล้านคน (9%)

อาชีพของผู้ประกอบการนอกเกษตรที่สำคัญ คือ ผู้จัดการ/นักกฎหมาย (2.6 ล้านคน) ร้านค้าและบริการ (1.75 ล้านคน) งานใช้แรงงานในสาขาต่างๆ (1.2 ล้านคน)

อาชีพหลักของลูกจ้างเอกชนส่วนใหญ่เป็นผู้ใช้แรงงานในสาขาต่างๆ (2.6 ล้านคน) รองลงมาเป็นลูกจ้างในภาคธุรกิจ(2.4 ล้านคน)และลูกจ้างโรงงาน (1.9 ล้านคน)

ไป...ตาราง G

61


คนชั้นกลางมิได้เป็นแหล่งกำเนิด “นายทุน” : แม้ครัวเรือนที่มีสมาชิกทำธุรกิจจะสูง (23-36%ของครัวเรือน) แต่ครัวเรือนที่ทำธุรกิจอย่างเดียวมีไม่มาก

สำหรับกลุ่ม Q4 ในเมืองมีผู้ประกอบการ 16% ในชนบทมีไม่ถึง 10%

กลุ่ม Q2 ในเมืองทำธุรกิจ 12% ในชนบทไม่ถึง 4%

%ของครัวเรือนที่ทำธุรกิจนอกเกษตรอย่างเดียว

เทศบาล

นอกเทศบาล

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550

  • สาเหตุ: ไม่ใช่เพราะขาดสินเชื่อ ผู้กู้ยืมเงินไม่ได้มีแค่ 10-16.8%

    • การประกอบธุรกิจเสี่ยงสูง เป็นลูกจ้างมั่นคงกว่า และง่ายกว่า

62


มีคนชั้นกลางที่เป็นนายจ้าง เพียง 1.7-2.4%

% ของครัวเรือนที่เป็นนายจ้าง

63


ลูกจ้างเกษตร

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550

  • ยิ่งฐานะดีขึ้น ยิ่งเป็นลูกจ้างของรัฐ หรือลูกจ้างภาคเอกชน

ลูกจ้างเอกชน

ลูกจ้างรัฐฯ

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550

  • ลูกจ้างเอกชนที่เป็นคนชั้นกลางส่วนใหญ่เป็นผู้ใช้แรงงานในอุตสาหกรรม 3 สาขา รองลงมา คือ ช่าง และลูกจ้างในโรงงาน

64


5.3 งานที่ดีของคนชั้นกลางเป็นอย่างไร

อาชีพของคนชั้นกลางกลุ่ม Q2-Q3 มีความมั่นคงแตกต่างกันอย่างไร

(1) ยิ่งฐานะดี (กลุ่ม Q4) ยิ่งเป็นลูกจ้างรายเดือนมากขึ้น ขณะที่กลุ่ม Q2ส่วนใหญ่ เป็นลูกจ้างรายวัน...ลูกจ้างรายเดือนมีรายได้ที่มั่นคงและแน่นอนกว่าลูกจ้างรายวัน/รายชิ้น

ในเขต

นอกเขต

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2550

65


(2) ความเสี่ยง และความไม่แน่นอนของอาชีพและรายได้ของคนกลุ่ม Q1- Q3

ลูกจ้างกลุ่ม Q1-Q3 ได้แค่ค่าจ้างขั้นต่ำ ต้องพึ่ง OTทำงานสัปดาห์ละกว่า 50 ชั่วโมง (การสำรวจแรงงาน)

แรงงานกลุ่ม Q1-Q3 จำนวนมากทำงานก่อสร้าง ขับรถ หาบเร่ หรือในโรงงานเล็ก (การสำรวจแรงงาน) ซึ่งเป็นอาชีพที่เสี่ยงอันตราย หรือเสี่ยงถูกจับข้อหาผิดกฎหมาย

หญิงที่เป็นลูกจ้างในภาคบริการมีความเสี่ยงสูง

แรงงานกลุ่ม Q1 และ Q2 ที่ต้องทำงานมากกว่า 1 อาชีพมีสัดส่วนสูง (7%) กว่าแรงงานในกลุ่ม Q4-Q5 (4-5.5%) แสดงว่าคนจนและคนชั้นกลางจำนวนพอสมควรมีงานที่ไม่แน่นอน หรือมีรายได้ต่ำจึงต้องทำงานหลายอย่าง

ไป...ตาราง I

66


( และความไม่แน่นอนของอาชีพและรายได้ของ3) ปัจจัยอธิบายค่าจ้างเงินเดือนของลูกจ้าง : หลักฐานยืนยันว่างานและอาชีพบางประเภทให้ค่าจ้างสูงกว่างานอื่นๆ...งานเหล่านั้นมักเป็นงานที่มีความมั่นคงสูง

ใช้สมการค่าจ้างตามแนวคิดของทฤษฎีทุนมนุษย์

ประสบการณ์ทำงาน และการศึกษาโดยเฉพาะระดับอุดมศึกษาเป็นปัจจัยสำคัญมาก (ดูเรื่องการไต่เต้าทางสังคมด้วยการศึกษาใน 5.4 )

ผู้มีอาชีพเดียวได้ค่าจ้างสูงกว่าผู้มีหลายอาชีพ คงเป็นเพราะ (ก) ผู้ทำงานหลายงานไม่สามารถสั่งสมประสบการณ์ได้หรือ (ข) ผู้ทำงานหลายอาชีพทำงานที่ขาดความมั่นคงหรือเป็นงานที่ไม่ต้องการใช้ทักษะหรือทุนมนุษย์

ไป...ตาราง J

67


ลูกจ้างรายเดือน ซึ่งมีความมั่นคงกว่าลูกจ้างประเภทอื่นได้ค่าตอบแทนสูงที่สุด รองลงมาคือ ค่าจ้างต่อสัปดาห์ลูกจ้างรายวันและรายชั่วโมงจะได้ค่าจ้างต่ำที่สุด

ข้าราชการและพนักงานรัฐวิสาหกิจได้ค่าตอบแทนสูงกว่าลูกจ้างเอกชน

ลูกจ้างในอุตสาหกรรม ร้านอาหาร ค้าปลีก และก่อสร้างได้ค่าจ้างต่ำสุดตามลำดับ

อาชีพที่ได้ค่าจ้างต่ำสุด คือ การเกษตร การทำธุรกิจ และการค้าขาย

ปัจจัยอื่นที่มีนัยสำคัญ คือ เพศชาย อยู่ในเมือง ผู้ทำงานในกรุงเทพฯได้ค่าจ้างสูงสุด รองลงมาคือ ภาคใต้ เหนือมีค่าจ้างต่ำสุด

68


ประเด็นน่าสนใจ ซึ่งมีความมั่นคงกว่าลูกจ้างประเภทอื่นได้ค่าตอบแทนสูงที่สุด รองลงมาคือ ค่าจ้างต่อสัปดาห์ลูกจ้างรายวันและรายชั่วโมงจะได้ค่าจ้างต่ำที่สุด: ทำไมผู้ที่มาจากครอบครัวที่มีฐานะดีกว่า ได้ค่าจ้างสูงกว่าคนยากจน (Q1)

  • ค่าจ้างแรงงาน (บาท/เดือน)

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549

69


เหตุผล ซึ่งมีความมั่นคงกว่าลูกจ้างประเภทอื่นได้ค่าตอบแทนสูงที่สุด รองลงมาคือ ค่าจ้างต่อสัปดาห์ลูกจ้างรายวันและรายชั่วโมงจะได้ค่าจ้างต่ำที่สุด

ครัวเรือนฐานะดี สมาชิกมีเวลาทุ่มเทกับงาน เพราะในบ้านมีสิ่งอำนวยความสะดวก ไม่ต้องทำงานบ้าน

ครัวเรือนฐานะดี มีข้อมูลข่าวสารดีกว่า (ลงทุนด้านสื่อสารมากกว่า)

มี social connection และทักษะ non-cognitive ดีกว่า

สรุป : ดังนั้นงานที่ดี (decent work) คือการเป็น “มนุษย์เงินเดือน” ในสถานประกอบการใหญ่ หรือหน่วยราชการ

เพียงแต่ต้องเรียนสูงๆ (ดูข้อ 5.4 เรื่องลงทุนการศึกษา)

เมื่อมีเงินเดือนมั่นคงและสูง ก็ส่งลูกเรียนสูงได้ เกิด “วงจรแห่งการเติบโตของรายได้” เหมือนการค้นพบของ Banerjee and Duflo 2008

70


5.4 ซึ่งมีความมั่นคงกว่าลูกจ้างประเภทอื่นได้ค่าตอบแทนสูงที่สุด รองลงมาคือ ค่าจ้างต่อสัปดาห์ลูกจ้างรายวันและรายชั่วโมงจะได้ค่าจ้างต่ำที่สุดการไต่เต้าทางสังคมด้วยการลงทุนด้ารการศึกษา

คนยิ่งฐานะดีขึ้นมีโอกาสเรียนสูงขึ้น และคนเมืองเรียนต่อมากกว่าคนชนบท

สัดส่วนคนชั้นกลางที่มีการศึกษาสูงมีมากกว่าคนจนมาก แต่ยังต่ำกว่าคนรวยกว่าสามเท่าตัว

ไป...ตาราง D

ร้อยละของประชากรที่จบ ปวส.ขึ้นไป

71


ลูกหลาน (อายุ 0-24 ปี) ของคนชั้นกลางมีการศึกษาสูงกว่ารุ่น พ่อ แม่

ไป...ตาราง E1

ประชากรที่เรียนชั้นม.ปลายขึ้นไป

ไป...ตาราง E2

เทศบาล

นอกเทศบาล

% ประชากร

% ประชากร

72

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


แม้คนชนบททุกกลุ่มรายได้จะมีการศึกษาตั้งแต่ขั้นมัธยมต้นต่ำกว่าคนในเมืองแม้คนชนบททุกกลุ่มรายได้จะมีการศึกษาตั้งแต่ขั้นมัธยมต้นต่ำกว่าคนในเมือง

แต่สัดส่วนคนชั้นกลางในเมืองและชนบทอายุ0-24 ปี ที่จบการศึกษาทุกระดับชั้นเริ่มใกล้เคียงกันยกเว้นระดับมหาวิทยาลัย

73


  • ทำไมคนจน และคนชั้นกลางในชนบทส่งลูกเรียนสูงๆน้อยกว่าคนเมืองทั้งที่มีลูกจำนวนใกล้เคียงกัน: ไม่คุ้มค่า ?

    • ค่าเดินทางแพง หรือต้องจ่ายค่ากินอยู่และหอพักสูง เพราะรร.มัธยมปลาย/มหาวิทยาลัยอยู่ในเมือง

    • การศึกษามัธยมไม่จบในตัว จึงต้องเรียนถึงอุดมศึกษา

    • แต่คุณภาพมัธยมชนบทลดลง คนจนและคนชั้นกลางในชนบทจึงมี โอกาสเข้ามหาวิทยาลัยต่ำ

    • จึงเกิดวงจรอุบาทว์พ่อแม่ไม่ได้เรียนสูง...ลูกก็ไม่ได้เรียนสูง...


6. และคนชั้นกลางในชนบทส่งลูกเรียนสูงๆน้อยกว่าคนเมืองทั้งที่มีลูกจำนวนใกล้เคียงกันสรุปและนัยต่อการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ และความขัดแย้งทางสังคม

6.1 การเติบโตของคนชั้นกลางทำให้ตลาดสินค้า/บริการอำนวยความสะดวกขยายตัวอย่างรวดเร็ว

  • ตลาดเติบโตเร็ว

    • ภัตตาคารและร้านอาหาร

    • บริการท่องเที่ยวและกิจการด้านบังเทิง

    • ตลาดรถยนต์ รถกะบะ รถจักรยานยนต์

    • เครื่องปรับอากาศ เครื่องซักผ้า

    • การเติบโตของตลาดทำให้อุตสาหกรรมเหล่านี้ขยายตัวรวดเร็ว ตั้งแต่ต้นทศวรรษ 2530 เป็นต้นมา

    • การเติบโตทางเศรษฐกิจ ทำให้คนชั้นกลางนอกกรุงเทพฯ เพิ่มขึ้น

  • ตลาดเริ่มอิ่มตัว

    • จำนวนคนชั้นกลางเริ่มทรงตัว

    • รายจ่ายอาหารนอกบ้าน ทรงตัว เพราะสัดส่วนในรายจ่ายครัวเรือนเริ่มลดลง


ครัวเรือนที่มีทรัพย์สินประเภทรถจักรยานยนต์ครัวเรือนที่มีทรัพย์สินประเภทรถจักรยานยนต์

สัดส่วน

ครัวเรือน


จำนวนครัวเรือนคนชั้นกลางจำนวนครัวเรือนคนชั้นกลาง

ร้อยละครัวเรือนมีเครื่องซักผ้า


ครัวเรือนที่มีทรัพย์สินประเภทรถเครื่องปรับอากาศ

สัดส่วน

ครัวเรือน



6 .2 คนชั้นกลางอาจไม่ใช่แหล่งกำเนิดของ “ผู้ประกอบการ” เพราะ “งานที่ดี” ของคนชั้นกลาง คืองานเป็น “มนุษย์เงินเดือน”

  • สัดส่วนคนชั้นกลางในกลุ่มผู้ประกอบการเพิ่มขึ้นก็จริง แต่คนชั้นกลางส่วนใหญ่เป็นลูกจ้างเอกชนและลูกจ้างรัฐ


ผู้มีงานทำสถานภาพนายจ้างแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวยผู้มีงานทำสถานภาพนายจ้างแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวย

หมายเหตุ : กลุ่มนายจ้างได้รวมทำธุรกิจส่วนตัว


ผู้มีงานทำสถานภาพลูกจ้างเอกชนแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวยผู้มีงานทำสถานภาพลูกจ้างเอกชนแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวย


ผู้มีงานทำสถานภาพลูกจ้างรัฐบาลแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวยผู้มีงานทำสถานภาพลูกจ้างรัฐบาลแยกตามกลุ่มคนจน-กลาง-รวย


  • ถ้าแบ่งผู้มีงานทำเป็น 5 กลุ่มรายจ่าย จะพบว่ายิ่งฐานะดีขึ้น ยิ่งมีผู้ประกอบการมากขึ้น แต่จำนวนผู้ประกอบการก็น้อยกว่าลูกจ้างเอกชน


ผู้มีงานทำสถานภาพนายจ้างแยกตามกลุ่ม Quintile

บุคคลนอกภาคเกษตร

คน

หมายเหตุ : กลุ่มนายจ้างได้รวมทำธุรกิจส่วนตัว




  • งานที่ดีของคนชั้นกลาง : เจริญรอยตามคนฐานะดี

    • มนุษย์เงินเดือนภาครัฐ และเอกชน

    • เป็นงานที่มั่นคง และรายได้เฉลี่ยสูงกว่างานอื่นๆ

    • ชั่วโมงทำงานไม่เกิน 48 ชั่วโมงต่อสัปดาห์

    • ใช้การศึกษาเป็นหนทางในการไต่เต้า


6 .3 ความแตกต่างทางเศรษฐกิจระหว่างชนชั้น กับแรงกดดันต่อคนชั้นกลางระดับล่าง

คนมีฐานะและคนชั้นกลางระดับบนมีชีวิตความเป็นอยู่ที่สะดวกสบายและคุณภาพชีวิตที่ดีกว่าคนจนและคนชั้นกลางระดับล่างค่อนข้างมาก ไม่ว่าจะเป็นรายจ่ายและอุปกรณ์อำนวยความสะดวก รายจ่ายด้านสินค้า-บริการที่ฟุ่มเฟือย ฯลฯ (ตารางสรุป 1)

คนจนและคนชั้นกลางระดับล่างมีการศึกษาต่ำกว่าจนฐานะดี ทำงานที่ไม่มั่นคงและมีทรัพย์สินการเงินน้อยกว่าถึง 11-18 เท่า (ตารางสรุป 2)

ความแตกต่างทางเศรษฐกิจ-สังคมมากกดดันให้คนชั้นกลางระดับล่างและกลาง (Q2-Q3) จำนวนมากต้องอพยพหางานทำ หรือแยกครอบครัว ทั้งนี้เพื่อสร้างฐานะเหมือนคนจน (ตารางสรุป 3)

89


ตารางสรุป 1 : ความเป็นอยู่ของคน 5 กลุ่ม

90

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


ตารางสรุป 2 : การศึกษาและการทำงานของคน 5 กลุ่ม

91

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


ตารางสรุป 3 เหตุผลของการอพยพของคนกลุ่มต่างๆ

92

ที่มา : การสำรวจรายได้รายจ่ายครัวเรือน ปี 2549


กระแสโลกาภิวัฒน์ และสื่อสารมวลชนสร้างแรงกดดันให้คนชั้นกลางระดับ Q2-Q3 เลียนแบบ “มาตรฐานการบริโภค” ของคนเมืองที่มีฐานะ โดยการกู้ยืม

บัตรเครดิตของสถาบันการเงินที่ไม่ใช่ธนาคารจึงได้รับความนิยมสูง สะท้อนว่าคนเหล่านี้มีอัตราคิดลดสูงมาก

การที่คนชั้นกลางระดับล่างและกลางกับคนชั้นกลางในชนบทมีชีวิต ที่ลำบากกว่าคนมีฐานะและการงานที่ขาดความมั่นคง แต่ต้องการเลียนแบบมาตรฐานการบริโภคคนมีฐานะ จึงเป็นต้นตอให้เกิดความขัดแย้งทางสังคม ซึ่งย่อมมีผลกระทบต่อการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ

93


6 และสื่อสารมวลชนสร้างแรงกดดันให้คนชั้นกลางระดับ .4 ผลกระทบของการที่คนชั้นกลางระดับล่าง/ชนบทมีชีวิตการงานที่ไม่แน่นอน ขาดความมั่นคง และงานมีความเสี่ยงต่างๆ

ความไม่แน่นอนของรายได้ และอาชีพทำให้ไม่สามารถกู้เงินผ่อนส่งบ้านจากสถาบันการเงิน เพราะอัตราคิดลดสูงมาก (discount rate ดูเหตุผลข้างล่าง) ...ต้องใช้วิธีเช่าบ้าน ราคาถูก เพราะสะดวกต่อการโยกย้ายหรืออาศัยในย่านชุมชนแออัด

ชนชั้นกลางเหล่านี้ต้องการให้ลูกหลานมีการศึกษาสูงขึ้น ดังปรากฏหลักฐานจากอัตราการเรียนต่อที่สูงขึ้นมาก

แต่คนชั้นกลางระดับล่างและคนชนบทยังเรียนต่อตั้งแต่ระดับมัธยมปลายค่อนข้างต่ำ และคุณภาพการศึกษาระดับมัธยมในชนบทค่อนข้างต่ำ แต่คนชนบทที่มาทำงานในเมืองก็ไม่สามารถพาลูกมาเรียนและอาศัยอยู่ด้วยในเมือง เพราะค่าใช้จ่ายสูงเกินไป

94


6 และสื่อสารมวลชนสร้างแรงกดดันให้คนชั้นกลางระดับ .5 ปัจจิมบท : การศึกษาวิจัยเพิ่มเติม

  • อะไร คือ เหตุผลของการเกิดผู้ประกอบการ

  • อะไร คือ สาเหตุหรือปัจจัยระดับมหภาคที่อธิบายความแตกต่างของฐานะ และชีวิตการงานระหว่างคนรวย กับคนชั้นกลาง : งานวิจัยเดิมเน้นเรื่องคนจน ละเลยเรื่องคนชั้นกลาง

    • กลยุทธการพัฒนาแบบลำเอียงเน้นภาคเมือง

    • นโยบายที่ก่อให้เกิดค่าเช่าเศรษฐกิจที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนา

    • อุปสรรคในการสร้างฐานะและไต่เต้าทางสังคมของคนชั้นกลางระดับล่าง

    • ผลกระทบของกระแสโลกาภิวัฒน์

    • ฯลฯ

  • สาเหตุด้านปัจจัยมหภาคที่ทำให้ตลาดคนชั้นกลางเริ่มขยายตัวช้า

  • การทำความเข้าใจสาเหตุเหล่านั้น จะช่วยให้เราเข้าใจต้นตอของความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างกลุ่มคนชั้นกลางระดับล่าง กับคนชั้นกลางระดับบน


ตารางสรุปที่ 4 ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน สำนักงานสถิติแห่งชาติ

ประมวลผลโดย สำนักพัฒนาฐานข้อมูลและตัวชี้วัดภาวะสังคม สศช.

96


ย้อนกลับ ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

ตาราง A ร้อยละค่าใช้จ่ายทั้งสิ้นเฉลี่ยต่อเดือนต่อครัวเรือน ปี 2550

next

97


ย้อนกลับ ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

ตาราง A (ต่อ)

back

next

98


ย้อนกลับ ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

ตาราง A (ต่อ)

back

99


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยB ร้อยละครัวเรือนที่มีทรัพย์สินแต่ละประเภท ปี 2550

ย้อนกลับ

100


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยC การใช้สาธารณูปโภค ปี 2550

ย้อนกลับ

next

101

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยC (ต่อ)

ย้อนกลับ

back

102

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยD ประชากรตามการศึกษาทุกช่วงอายุ

ย้อนกลับ

หมายเหตุ : ข้อมูล ปวช มีปัญหาน้อยเกินความเป็นจริง

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ

103


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยE1 สัดส่วนประชากรตามการศึกษาช่วงอายุ 0-24 ปี

ย้อนกลับ

next

หมายเหตุ : ข้อมูล ปวช มีปัญหาน้อยเกินความเป็นจริง

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ

104


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยE2สัดส่วนประชากรตามการศึกษาและเพศ ช่วงอายุ 0-24 ปี

back

ย้อนกลับ

หมายเหตุ : ข้อมูล ปวช มีปัญหาน้อยเกินความเป็นจริง

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ

105


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยE3สัดส่วนประชากรตามการศึกษาช่วงอายุ 25+ ปี

ย้อนกลับ

หมายเหตุ : ข้อมูล ปวช มีปัญหาน้อยเกินความเป็นจริง

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ

106


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยF สัดส่วนประชากรที่กำลังเรียนต่อประชากรทั้งหมด

ย้อนกลับ

107

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยG ร้อยละของผู้มีงานทำแยกตามสถานภาพและอาชีพ

ย้อนกลับ

108

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยH ร้อยละประชากรอายุมากกว่า 15 ปี ตามสถานภาพทำงาน

ย้อนกลับ

109

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยH ร้อยละประชากรอายุมากกว่า 15 ปี ตามสถานภาพทำงาน(ต่อ)

ย้อนกลับ

110

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยI จำนวนแรงงานตามอาชีพ

ย้อนกลับ

next

111


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยI จำนวนแรงงานตามอาชีพ

ย้อนกลับ

next

112

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยI จำนวนแรงงานตามอาชีพ

ย้อนกลับ

113

ที่มา : ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน 2550 สำนักงานสถิติแห่งชาติ


ตาราง ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวยJ สมการค่าจ้างปี2549สมการที่ 1

ย้อนกลับ

114


บรรณานุกรม ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

  • จิระวัฒน์ ปั้นเปี่ยมรัษฎ์ และคณะ. 2551. การวิเคราะห์ผลกระทบและการประเมินผลของโครงการหลัก

  • ประกันสุขภาพถ้วนหน้า. สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย.

  • ฉลองภพ สุสังกร์กาญจขน์ และคณะ. 2542. ลักษณะการกระจายภาระและประโยชน์ด้านการคลัง

  • และภาษีอากรของประเทศไทย ปี 2529-2539. สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย.

  • ดวงมณี เลาวกุล และเอื้อมพร ตสาริกา. 2551. โครงการวิจัยเรื่อง นโยบายและมาตรการการคลังเพื่อ

  • ความเป็นธรรมในการกระจายรายได้. เสนอ สำนักงานที่ปรึกษาทางเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.

  • ดิเรก ปัทมสิริวัฒน์. การกระจายความมั่นคั่งในประเทศ การวิจัยเชิงประจักษ์และนโยบายการคลังเพื่อ

  • ลดความเหลื่อมล้ำ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

  • เดือนเด่น และคณะ. 2545. โครงการสำรวจพฤติกรรมทางการตลาดเพื่อสนับสนุนระบบการแข่งขันตามโครง

  • การส่งเสริมระบบการแข่งขันทางการค้าที่เกื้อหนุนต่อการส่งออก. รายงานวิจัยโดยสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนา

  • ประเทศไทย เสนอต่อ กรมการค้าภายใน กระทรวงพาณิชย์.

115


บรรณานุกรม ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

  • นิธิ เอียงศรีวงศ์. 2536. ”วัฒนธรรมของคนชั้นกลางไทย” ใน รังศิต พิริยะรังสรรค์ และ ผาสุก พงษ์ไพจิตร

  • บรรณาธิการ ชนชั้นกลางในกระแสประชาธิปไตยไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ การพิมพ์ 2536

  • นิพนธ์ พัวพงศกร. 2547. “การผูกขาดกับระบบทุนนิยมไทย” ใน เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง บรรณาธิการ

  • รู้ทันทักษิณ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ ฃอคิดด้วยคน 2547

  • ผาสุก พงษ์ไพจิตร. 2536. ”บทบาทชนชั้นกลางในเศรษฐกิจและการเมืองของประเทศเอเชียนิกส์และไทย :

  • ข้อสังเกตเบื้อต้น” ใน รังศิต พิริยะรังสรรค์ และ ผาสุก พงษ์ไพจิตร บรรณาธิการ ชนชั้นกลางในกระแส

  • ประชาธิปไตยไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ การพิมพ์ 2536

  • โลกาภิวัตน์ การกระจายรายได้และการขจัดความยากจน. รายงานทีดีอาร์ไอ. ฉบับที่ 65 เดือนธันวาคม 2551.

  • สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย.

  • สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์ และธราจร รัตนนฤมิตศร. 2545. สภาพตลาดโทรคมนาคมในต่างประเทศและ

  • ประเทศไทย. สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย.

116


บรรณานุกรม ส่วนแบ่งรายได้ของคนชั้นกลางเทียบกับคนรวย

  • สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์ และอารียา มนัสบุญเพิ่มพูล. 2549. การประเมินนโยบายกองทุนเงินให้กู้ยืม

  • เพื่อการศึกษา (โครงการวิจัยการประเมินนโยบายสาธารณะด้านสังคมที่มีความสำคัญ).

  • สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย.

  • สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์. 2547. “คอรัปชั่นนโยบาย” ใน เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง บรรณาธิการ รู้ทันทักษิณ.

  • กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์ ฃอคิดด้วยคน 2547

  • สมภพ มานะรังสรรค์. 2536. ”ชนชั้นกลางกับผลวัดในภาคเกษตรไทย” ใน รังศิต พิริยะรังสรรค์ และ

  • ผาสุก พงษ์ไพจิตร บรรณาธิการ ชนชั้นกลางในกระแสประชาธิปไตยไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์

  • การพิมพ์ 2536

  • สังศิต พิริยะรังสรรค์. 2536. ”ลูกจ้างคนเมืองกับเหตุการณ์พฤษภาทมิน” ใน รังศิต พิริยะรังสรรค์ และ

  • ผาสุก พงษ์ไพจิตร บรรณาธิการ ชนชั้นกลางในกระแสประชาธิปไตยไทย. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์

  • การพิมพ์ 2536

  • เอนก เหล่าธรรมทัศน์. 2536. ”ธุรกิจบนเส้นทางประชาธิปไตย : ทฤษฎีกับความจริง” ใน รังศิต พิริยะรังสรรค์

  • และ ผาสุก พงษ์ไพจิตร บรรณาธิการ ชนชั้นกลางในกระแสประชาธิปไตยไทย. กรุงเทพฯ :

  • สำนักพิมพ์ การพิมพ์ 2536

117