3 3 stj rnskipan
Sponsored Links
This presentation is the property of its rightful owner.
1 / 66

3.3 Stjórnskipan PowerPoint PPT Presentation


  • 77 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

3.3 Stjórnskipan. 3. hluti – Hverjir ráða. Stjórnskipan ( bls . 117). Hvernig heldur þú að íslenskt þjóðfélag yrði ef hér giltu engar reglur? Hvað myndi gerast í bekknum þínum ef enginn stjórnaði og allir gætu hegðað sér nákvæmlega eins og þeim sýndist?. Stjórnskipan ( bls . 118).

Download Presentation

3.3 Stjórnskipan

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


3.3 Stjórnskipan

3. hluti – Hverjirráða


Stjórnskipan (bls. 117)

  • Hvernig heldur þú að íslenskt þjóðfélag yrði ef hér giltu engar reglur?

  • Hvað myndi gerast í bekknum þínum ef enginn stjórnaði og allir gætu hegðað sér nákvæmlega eins og þeim sýndist?


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Ef samfélagið á að geta haldið velli verða að vera til lög og reglur sem segja til um hvað má og hvað ekki, hver eigi að stjórna, hvernig og hvers vegna.

  • Á Íslandi eru lögin sem segja til um stjórnun landsins skráð í stjórnarskrá, en þau eru æðri öllum öðrum lögum í landinu.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Í stjórnarskrá íslenska lýðveldisins er fjallað um stjórnskipan lýðveldisins og hvernig ríkinu skuli stjórnað.

  • Núverandi Stjórnarskrá íslenska lýðveldisins er frá árinu 1944.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Þjóðaratkvæðagreiðsla:Þegar atkvæðisbærir Íslendingar kjósa um mikilvæg opinber mál í beinni kosningu. Gerist sjaldan.

  • Reyndu að finna út (t.d. gegnum Netið) hversu margar þjóðaratkvæðagreiðslur hafa verið haldnar hér frá upphafi lýðveldis árið 1944.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Elsta núgildandi stjórnarskrá í heimi er stjórnarskrá Bandaríkjanna frá 1787 en hún tók gildi tveimur árum síðar (1789).

  • Mun erfiðara er að breyta lögum í stjórnarskrá en öðrum lögum vegna þess að þar er að finna undirstöðulög ríkisins.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Breytingar á stjórnarskrá:Ef Alþingi samþykkir frumvarp (tillögu að lögum) um stjórnarskrárbreytingu þá skal rjúfa þing og boða nýjar kosningar. Eftir þær kosningar er sama frumvarp lagt fyrir aftur.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Breytingar á stjórnarskrá:Ef hið nýja Alþingi samþykkir frumvarpið í upprunalegri mynd, tekur stjórnarskrár-breytingin gildi eftir að forsetinn hefur staðfest hana með undirskrift sinni.


Stjórnskipan (bls. 118)

  • Stjórnarskrár nútímans eiga allar að verulegu leyti rætur sínar að rekja til:

  • Stjórnarskrár Bandaríkjanna (1789) og

  • Frönsku byltingarinnar (1789).

  • Flest ríki heims hafa stjórnarskrár, þó ekki öll.


Þrískiptingríkisvaldsins(bls. 118)

  • Á Íslandi er ríkisvaldinu skipt á milli þriggja embætta:

  • Löggjafarvald. Forseti Íslands og Alþingi fara með löggjafarvaldið.

  • Framkvæmdavald. Forseti Íslands og ríkisstjórn.

  • Dómsvald. Dómarar fara með dómsvaldið.


Þrískiptingríkisvaldsins(bls. 118)

  • Frakkinn Montesquieu (1689-1755) setti fram kenninguna um þrískiptingu ríkis-valdsins.

  • Hugmyndin með þrískiptingunni var að koma í veg fyrir að handhafar eins valdsins gætu misnotað völd sín.


Hvaðerumannréttindi?(bls. 119)

  • Þrenns konar skilningur lagður í hugtakið mannréttindi.

  • Lagalegur skilningur. Réttindi sem eru skilgreind í réttindaskrám og alþjóðasamþykktum.

  • Pólitískur skilningur. Réttindi sem talið er æskilegt að tryggja fólki.


Hvaðerumannréttindi?(bls. 119)

  • Þrenns konar skilningur lagður í hugtakið mannréttindi.

  • 3.Siðferðilegur skilningur. Réttindi sem allir menn hafa óháð staðbundnum kringumstæðum.


Hvaðerumannréttindi?(bls. 119)

  • Mannréttindum í lagalegum skilningi er ætlað að tryggja einstaklingum og hópum vernd fyrir hvers konar vanrækslu og aðgerðum gegn grundvallarréttindum og mannvirðingu.

  • Mannréttindi eru réttindi sem eru okkur nauðsynleg til að lifa sem manneskjur.

  • Mannréttindi eru alþjóðleg.


Hvaðerumannréttindi?(bls. 120)

  • Mannréttindi fela í sér virðingu fyrir öðrum og fyrir sjálfum sér.

  • Þú getur lesið um mikilvægustu einkenni mannréttinda á bls. 120 og 121.


Hvaðankomamannréttindi?(bls. 121)

  • Ólíkar skoðanir á hvar mannréttindin eiga rætur sínar.

  • Í trúarlegum og siðferðilegum hugmyndum um uppruna mannréttinda hefur verið lögð áhersla á virðingu og mannlega reisn sem allir einstaklingar hafa rétt á.


Hvaðankomamannréttindi?(bls. 122)

  • Hafa einstaklingar, líkt og ríki, skyldur gagnvart mannréttindum?

  • Eru alþjóðleg gildi mannréttinda raunhæf í heimi sem einkennist af ólíkum menningarheimum?

  • Eru einhver mannréttindi mikilvægari en önnur?

  • Er munur á einstaklingsréttindum og réttindum sem eru sameiginleg?


ForsetiÍslands (bls. 122)

  • Ísland er lýðveldi vegna þess að þjóðhöfðingi landsins, forsetinn, er kosinn beint af þjóðinni í lýðræðislegum kosningum.

  • Á fjögurra ára fresti fara fram almennar kosningar þar sem forseti er þjóðkjörinn.


ForsetiÍslands (bls. 122)

  • Frá því að Ísland varð sjálfstætt ríki hafa fimm forsetar verið kosnir. Þeir eru:

  • Sveinn Björnsson frá 1944-1952

  • Ásgeir Ásgeirsson frá 1952-1968

  • Kristján Eldjárn frá 1968-1980

  • Vigdís Finnbogadóttir frá 1980-1996

  • Ólafur Ragnar Grímsson frá 1996


Völdforseta (bls. 124)

  • Sumir halda að forseti Íslands sé nánast valdalaus en aðrir telja að hann geti haft töluverð völd.

  • Af hverju er forseti valdalaus? Í stjórnarskránni stendur: Forseti lýðveldisins er ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. Ráðherrar bera ábyrgð á öllum stjórnarframkvæmdum.


Völdforseta (bls. 124)

  • Rök með að forseti hafi töluverð völd:Í stjórnarskránni stendur að forseti geti neitað að skrifa undir og staðfesta lög.

  • Ef forseti neitar að skrifa undir lög þá verður að leggja málið fyrir þjóðina með þjóðaratkvæðagreiðslu.


Völdforseta (bls. 124)

  • Forseti Íslands hefur þrisvar sinnum beitt neitunarvaldi (ekki bara einu sinni eins og stendur í bókinni):

  • Árið 2004 neitaði forseti Íslands að skrifa undir frumvarp ríkisstjórnarinnar um fjölmiðla.

  • Árið 2010 neitaði forseti Íslands að staðfesta svokölluð Icesave lög sem Alþingi samþykkti nokkru fyrir áramót 2009.

  • Í byrjun árs 2011 neitaði forseti Íslands að staðfesta ný lög um Icesave.


Völdforseta (bls. 124)

  • Hlutverk forseta Íslands:

  • Hann er æðsti embættismaður þjóðarinnar og sameiningartákn út á við.

  • Hann er fulltrúi lands og þjóðar gagnvart umheiminum og afar mikilvægur sem slíkur.

  • Hann hefur mikilvægu hlutverki að gegna við stjórnarmyndanir.


Forsetastjórn (bls. 124)

  • Í Bandaríkjunum og víðar er forseti bæði leiðtogi ríkisstjórnar og þjóðhöfðingi. Í almennum kosningum eru kjörmenn kosnir en þeir kjósa síðan forsetann.

  • Sjá nánar: http://is.wikipedia.org/wiki/Forsetakosningar_%C3%AD_Bandar%C3%ADkjunum


Stjórnmálaflokkar (bls. 124-125)

  • Í fulltrúalýðræði kjósa þegnarnir tiltekna einstaklinga sem fulltrúa sína. Fólk myndar stjórnmálaflokka og hver kjósandi velur í kosningum þann flokk sem honum líst best á.

  • Stjórnarskráin segir ekkert til um stjórn-málaflokka. Þeir tengjast þó löggjafarvaldinu (Alþingi) og eru mikilvægir sem slíkir.


Fjárlög (bls. 125)

  • Þú kemst ekki langt án peninga og það sama á við um íslenska ríkið.

    • Fjármálaráðherra leggur fram á Alþingi frumvarp (tillögu) til fjárlaga. Stefna stjórnmálaflokkanna kemur berlega í ljós við umræður um fjárlögin á Alþingi.


Fjárlög (bls. 125-126)

  • Þingmenn stjórnmálaflokkanna reyna að hafa áhrif á fjárlögin þannig að meiri peningar séu veittir í þau mál sem eru þeim hjartfólgnust og minni peningar í önnur mál.

    • Oft verða þingmenn að gefa eftir í einu máli til að ná fram markmiðum í öðru.


Fjárlög (bls. 126)

  • Fjárlögin marka stefnu í þróun samfélagsins:

    • Í fjárlögum koma fram áætlanir um tekjur ríkisins og eins um útgjöld.

    • Fjárlögin endurspegla hvernig Alþingi vill skipta gæðum og deila byrðum í samfélaginu.


StarfsemiAlþingis (bls. 126)

  • Málstofa:

  • Er það sama og þingsalur og þar fara umræður fram.

  • Þar eru lög samþykkt.

    • Allir þingfulltrúar (þingmenn) eiga að vera til staðar við atkvæðagreiðslu mála.


StarfsemiAlþingis (bls. 126)

  • Þingnefndir:

    • Vinna við lagasetningar fer að mestu leyti fram í þingnefndum sem skipta með sér verkum.

    • Þingnefndir semja nefndarálit sem lagt er fyrir þingfundi og þingflokksfundi.


StarfsemiAlþingis (bls. 126)

  • Þingflokkar:

    • Í þingflokknum er yfirleitt ákveðið hvernig þingmenn hvers flokks greiði atkvæði á þingfundum. Á þingfundinum (í málstofu) ferð því aðeins fram formleg afgreiðsla málanna og stundum eru ræðuhöldin meira eða minna sviðsett fyrir fjölmiðla.


StarfsemiAlþingis (bls. 127)

  • Fastanefndir Alþingis:

    • Allir þingmenn eru kosnir í sérstakar fagnefndir sem starfa innan þingsins. Málefnaskipting nefndanna er í stórum dráttum sú sama og í stjórnarráðinu (ráðuneytum).

    • Farðu inn á heimasíðu Alþingis (althingi.is) og kannaðu hvað fastanefndirnar heita.


StarfsemiAlþingis (bls. 127)

  • Forseti Alþingis:

    • Staðan þykir virðingarverð og er talin jafngilda því að vera ráðherra.

    • Forseti Alþingis stjórnar fundum og annarri starfsemi Alþingis og hann er einn þriggja sem fer með vald forseta Íslands í fjarveru hans. Hinir tveir eru forsætisráðherra og forseti Hæstaréttar.


StarfsemiAlþingis (bls. 127)

  • Þingflokkar:

    • Hver þingflokkur velur sér einn formann innan sinna raða og kemur sá fram fyrir hans hönd gagnvart forseta þingsins, öðrum þingflokkum og þingmönnum.

    • Formaðurinn kallast þingflokksformaður. Hverjir eru þingflokksformenn nú (leitaðu á Netinu).


Lagasetning (bls. 127)

  • Þingflokkar:

    • Hugmyndir um lagasetningu geta komið víða að en oftast eru þær frá stjórnmálamönnunum sjálfum.

    • Allir þingmenn hafa rétt til að leggja fram lagafrumvörp.


Lagasetning (bls. 127)

  • Stjórnarfrumvörp koma frá ríkisstjórn eða stuðningsmönnum hennar (stjórnarliðum).

    • Þingmannafrumvörp koma frá einstaka þingmönnum, oftast þeim sem eru í stjórnarandstöðu.


Lagasetning (bls. 127-128)

  • Í stjórnarskránni stendur að ekkert lagafrumvarp megi samþykkja fyrr en það hafi verið rætt við þrjár umræður á Alþingi. Þetta er gert til að tryggja þingmönnum tíma til að kynna sér frumvarp.

  • Fjölmiðlar og hagsmunasamtök reyna að hafa áhrif á undirbúning lagasetningarinnar allan tímann sem frumvarp er til umræðu á Alþingi.


Hagsmunahópar (bls. 128)

  • Skipulögð samtök einstaklinga eða félaga sem setja fram ákveðnar kröfur á hendur annarra hópa eða stjórnvalda út frá markmiðum hópsins.

  • Venja er að greina á milli tveggja gerða hagsmunasamtaka:


Hagsmunahópar (bls. 128)

  • Samtök sem hafa það að markmiði að gæta efnahagslegra hagsmuna félagsmanna sinna. Til þeirra teljast samtök verkalýðsfélaga og atvinnurekenda.

  • Hagsmunasamtök einstaklinga sem hafa svipuð viðhorf til ákveðinna mála og reyna að ná til fólks á öllum sviðum samfélagsins. Dæmi um slík samtök eru náttúruverndarsamtök.


Framkvæmdavaldið(bls. 129)

  • Þó að Alþingi sé afkastamikið getur það ekki bæði tekið ákvarðanir og séð um að framkvæma þær líka.

  • Samkvæmt stjórnarskrá er ríkisstjórnin sá aðili sem á að framkvæma ákvarðanir Alþingis.

  • Ráðherrar ríkisstjórnarinnar eru yfirleitt einnig þingmenn – en þeir þurfa ekki að vera það.


Ríkisstjórn (bls. 130)

  • Ríkisstjórnin fer með framkvæmdavaldið í umboði forseta Alþingis. Hún á að framkvæma samþykktir Alþingis.

  • Alþingi og ríkisendurskoðun (sem Alþingi ræður yfir) fylgjast grannt með ríkisstjórn-inni.


Ríkisstjórn (bls. 130)

  • Forseti Íslands er annar handhafi fram- kvæmdavaldsins og samkvæmt stjórnarskrá velur hann ríkisstjórn:

  • Eftir hverjar Alþingiskosningar felur forseti Íslands formanni eins stjórnmálaflokks að mynda ríkisstjórn.


Ríkisráð (bls. 130)

  • Forseti Íslands situr í ríkisráði ásamt ráð-herrum ríkisins og er forseti þess.

  • Á ríkisráðsfundum verður ríkisstjórnin að bera upp við forsetann lög og aðrar mikilvægar stjórnarathafnir.

  • Á ríkisráðsfundum getur forsetinn tekið upp öll þau mál sem hann vill og rætt um þau við ráðherra.


Ríkisráð (bls. 130)

  • Forsætisráðherra kemur með tillögu um hvenær eigi að halda ríkisráðsfundi en þeir fara fram á skrifstofu forseta Íslands.

  • Öll lög sem Alþingi hefur samþykkt eru lögð fyrir forsetann á ríkisráðsfundum og hann verður að staðfesta þau með undirskrift sinni svo að þau taki gildi.


Sveitarfélög (bls. 131)

  • Íslandi er skipt upp í mörg sveitarfélög.

  • Allir landsmenn eru skráðir með lögheimili í einhverju sveitarfélagi – en það þýðir að þeir eru skráðir með fasta búsetu þar og greiða skatta til þess.

  • Sveitarfélögum hefur farið fækkandi á síðustu árum vegna sameiningar þeirra.


Sveitarfélög (bls. 131)

  • Sveitarfélag er hreppur, kaupstaður, bær eða borg sem hefur ákveðin staðarmörk sem óheimilt er að breyta nema með lögum.

  • Sveitarfélög hafa ýmis verkefni sem eru ákveðin með lögum frá Alþingi en þar að auki geta þau tekið að sér sérstök verkefni sem snerta íbúana.


Sveitarfélög (bls. 131)

  • Helstu verkefni sveitarfélaganna eru félags-leg þjónusta, ýmsar verklegar framkvæmdir, fræðslumál, rekstur grunnskóla, atvinnumál, heilsugæsla og margt fleira.

  • Hagsmunasamtök sveitarfélaganna kallast Samband íslenskra sveitarfélaga og voru stofnuð árið 1945. Skoðaðu heimasíðu samtakanna á Netinu.


Dómsvaldið (bls. 131-132)

  • Í öllum þjóðfélögum eru sett lög til að tryggja réttindi þegnanna og til að gæta þess að jafnræði sé á milli einstaklingsfrelsisins og fjöldans. Slík lög flokkast undir refsilög.

  • Lögin eiga líka að skera úr um deilumál á milli einstaklinga. Lög um slíkan ágreining falla undir svokallaðan einkamálarétt.


Dómsvaldið (bls. 132)

  • Styttur sem tákna réttlæti eru með bundið fyrir augun til að sýna að lögin geri ekki mannamun.

  • Vogarskálarnar vísa til þess að réttlætið vegi og meti öll rök með og á móti líkt og vörur á vog.

  • Sverðið táknar refsingu.


Alþjóðaréttur (bls. 132)

  • Alþjóðleg vandamál krefjast samvinnu allra þjóða heims.

  • Mörg lönd hafa gert með sér milliríkja-samninga um til dæmis framsal glæpamanna.


Dómstólar (bls. 132)

  • Hver sá sem sakaður er um glæp á rétt á að mál hans sé tekið fyrir hjá dómstólum.

  • Ríkislögreglustjóri rannsakar öll alvarleg mál, eins og morð og nauðganir, og sendir niðurstöður sínar til ríkissaksóknara sem metur hvort ákæra verði gefin út.


Opinbermál (bls. 132-133)

  • Eru þau mál sem handhafar ríkisvaldsins – ákæruvaldið − höfðar á hendur mönnum.

  • Dauðarefsingar eru enn stundaðar í fjölmörgum ríkjum heims. Síðasta aftakan hér á landi (Agnes og Friðrik) fór fram árið 1830 en dauðarefsing var afnumin hér um 100 árum síðar (1928).

  • Þú getur fundið meira um dauðarefsingar á heimasíðu samtakanna Amnesty International.


Persónufrelsi (bls. 133)

  • Í íslensku stjórnarskránni er sérstakur kafli um mannréttindi. Þar stendur m.a.:

  • Engan má svipta frelsinu nema með heimild samkvæmt lögum.

  • Hver sá sem sviptur er frelsi skal tafarlaust fá að vita um ástæðuna.


Persónufrelsi (bls. 133)

  • Hvern þann sem handtekinn er vegna gruns um refsiverða hegðun skal án undantekningar leiða fyrir dómara.

  • Dómari skal innan eins sólarhrings ákveða með rökstuddum úrskurði hvort handtekinn maður skuli sæta gæsluvarðhaldi.

  • Gæsluvarðhaldi má aðeins beita fyrir sök sem þyngri refsing liggur við en fésekt eða varðhald.


Persónufrelsi (bls. 133)

  • Varðhald er vægasta gerð fangelsisdóma, og varir frá fimm dögum hið skemmsta og að hámarki tvö ár.

  • Dómstólar: Í stjórnarskrá stendur að lög-lærðir dómarar fari með dómsvaldið. Hér á landi eru dómstigin tvö, héraðsdómur og Hæstiréttur.


HæstirétturÍslands(bls. 133-134)

  • Hæstiréttur er æðsti dómstóll íslenska ríkisins. Hann tók til starfa árið 1920.

  • Það er ekki hægt að áfrýja dómum Hæstaréttar en hann getur endurupptekið mál ef sérstök ástæða þykir til.

  • Hæstaréttardómararnir, sem eru níu, eru skipaðir af forseta Íslands samkvæmt tillögum innanríkis-ráðherra.


Héraðsdómur (bls. 134)

  • Héraðsdómstólar eru lægra dómstig en Hæstiréttur – en þeir eru samtals átta hérlendis.

  • Héraðsdómstólar eru nefndir eftir umdæmunum sem þeir eru í (sjá kort á bls. 134).

  • Héraðsdómarar dæma í opinberum málum og einkamálum sem upp kunna að koma í þeirra umdæmi.


Lögreglan (bls. 135)

  • Sérstakar liðssveitir sem ætlað er að halda uppi röð og reglu, hafa eftirlit með að lögum og lögreglusamþykktum sé fylgt eftir og rannsaki brot.

  • Dæmi um lögreglusamþykktir er útivistartími barna og unglinga.


Lögreglusamþykktir(bls. 135)

  • Innanríkisráðherra setur reglugerð um lögreglusamþykkt sem á að vera fyrirmynd að lögreglusamþykktum sveitarfélaganna.

  • Sveitarfélögin setja eigin lögreglusamþykktir út frá viðmiðum innanríkisráðherrans – þess vegna eru lögreglusamþykktir ekki nákvæmlega eins í öllum sveitarfélögum.


Ákæruvaldið (bls. 135)

  • Ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvaldsins.

  • Ríkislögreglustjóri hefur yfirumsjón með löggæslumálum hér á landi. Embættið var stofnað árið 1997.

  • Skoðaðu mynd 3.9 á bls. 135 og teikninguna yfir lögregluumdæmin á bls. 136.


Ákæruvaldið (bls. 136)

  • Skipting ákæruvaldsins:

  • Ríkkissaksóknari fer með ákæruvald vegna brota sem þyngst refsing liggur við.

  • Lögreglustjórar/sýslumenn höfða önnur mál en þau sem ríkissaksóknari höfðar.

  • Ríkislögreglustjóri fer með ákæruvald vegna skatta- og efnahagsbrota.


Ákæruvaldið (bls. 136)

  • Sönnunarbyrði.

  • Þú ert saklaus þar til sekt þín er sönnuð. Sönnunarbyrði hvílir á ákæruvaldinu og allur vafi skal metinn ákærða í hag.

  • Lögreglan hefur heimild til að handtaka þig og halda þér í allt að 24 tímum ef rökstuddur grunur er um að þú hafir brotið af þér.


Ákæruvaldið (bls. 136)

  • Sönnunarbyrði.

  • Innan 24 tíma frá handtöku skal leiða sakborning fyrir dómara sem kveður upp úr um hvort ástæða sé til að halda honum lengur.


Ákæruvaldið (bls. 137)

  • Fangelsi og refsing.

  • Ef einhver hefur brotið af sér áður en hann nær 15 ára aldri telst málið vera barnaverndarmál og ekki hægt að dæma viðkomandi í fangelsi. Hins vegar er hægt að vista slíkan einstakling á sérhæfðum heimilum eða stofnunum.

  • Barnaverndarstofa hefur umsjón og eftirlit með sérhæfðum heimilum og stofnunum sem ungmenni eru vistuð í.


Ákæruvaldið (bls. 137)

  • Fangelsi og refsing.

  • Þú verður sakhæfur við 15 ára aldur – og þá er hægt að gefa út ákæru á hendur þér fyrir refsiverð brot.

  • Sjaldgæft er að unglingar undir 18 ára aldri séu dæmdir í fangelsi. Ekkert sérstakt unglingafangelsi er til hér á landi líkt og víða erlendis.


Kafla 3.3 erlokið

  • Hér lýkur glósum úr kafla 3.3

  • Nú áttu bar eftir að svara spurningunum á bls. 139.


  • Login