Bilimsel y nteme tarihsel bir bak
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 55

Bilimsel Yönteme Tarihsel Bir Bakış PowerPoint PPT Presentation


  • 97 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Bilimsel Yönteme Tarihsel Bir Bakış. Prof. Dr. Esin Kâhya.

Download Presentation

Bilimsel Yönteme Tarihsel Bir Bakış

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

Bilimsel Ynteme Tarihsel Bir Bak

Prof. Dr. Esin Khya


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim, Latince scientia (BLG) szcnden tretilmitir; gzlemlenebilir fiziksel kantlarla doann ve doal olaylarn ileyiini anlamak ve anlalr klmak iin yaplan dzenlenmi insani abay ifade eder. Bu ilem, doal olaylarn dorudan gzlemlenmesiyle ve doal olaylarn kontroll ortamlarda tekrarlanarak denenmesiyle yrtlebilir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

Bilimin nemli zellii belli bir ynteminin olmasdr. Bilimin gelimesinde bilimsel yntemin ok byk nemi vardr. Bu konuyla bilim adamlar, teologlar ve filozoflar ilgilenmilerdir. Dou Uygarlklarndan balayarak tarihi sre iinde gnmze kadar deiiklikler geirerek gelmitir. Gnmz bilimi ve teknolojisi zellikle bilimsel ynteme borludur.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilimin geliim srecinin balangcnda atlan nemli admlardan birisi, Eski Yunan dncesinde mevcuttur. Bu dnemde yine Eski Hint, ran, in ve Mezopotamya kltr de ilk admlarn atlmasnda nemli rol oynamtr. Ancak belli bir sistem dahilinde bilgi veren ilk dnr Platon olmutur, denilebilir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Platon ve rencisi Aristoteles bilimsel yntemle ilgilenmitir. Platon daha ok analitik yntemi kullanm olup, daha sonra diyalektik yntemin onun dourtmac yntemi ya da analitik ynteminden karld ifade edilmitir. Aristoteles ise emprik bilginin neminin farkndadr. Ona gre, bilimsel bilginin olumasnda l, gzlemin bilimin zerine temellendirildii ayaklarn oluturulmasnda nemli bir yere sahip olmasdr. Aristotelesin metot konusundaki grlerini yle zetleyebiliriz:


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • 1.konu hakknda bakalar tarafndan yazlm olanlar incelemek;

  • 2.konu hakknda genel olarak hem fikirde olma yolunu aratrmak (bakmak)

  • 3.konuyla ilgili her eyi sistematik olarak incelemek.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Burada dikkatimizi eken noktalar yazl bilgilerin neminin vurgulamas, anlama ve ldr.

  • Daha sonra bu konuda skenderiye okuluna mensup bilim adamlarnda bilgi buluyoruz. Her ne kadar yazl olarak zel bir bilgi yoksa da, onlarn almalarn anlatan eserlerden, yntemleri hakknda bilgi edinmek mmkndr. rnein on altnc yzyla kadar otorite olarak kabul edilen Galen (tp), Ptoleme (Batlamyus, astronomi) ve Euclidin (matematik) eserlerinden onlarn bilimsel almalarnda belli bir aratrma yntemi kullandklar belirlenmektedir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Hemen hepsinde ortak zellik, Aristotelesin ifade etmi olduu gibi, daha nceki bilimsel faaliyetleri bilmek ve bu bilgiyi zmsemi olmak, iyi gzlem yapmak (rnein tp almas yapanlar hayvanlar zerinde disseksiyon yapmtr), sistematik bir akl yrtme ile (Euclidin almalarnda grld gibi) uygulanan bilimsel yntemin temel zelliklerini belirlemek mmkndr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Yine slam Dnyasnn nemli hekimlerinden bn Sina yazm olduu Kimya Risalesinde hem transformasyon teorisini tartm hem de bu tartmada bilimsel bilginin ncelikli olarak deney ve gzleme dayanmas gerektiini vurgulamtr. Altn elde etmek iin kullanlan metallerin kendi zelliklerine sahip olduunu, bir araya getirildiinde ise onlarn ancak alam oluturduunu, altn elde edilmesinin olanak d olduunu deneysel olarak gstermitir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Onun tp almalarnda aratrma yntemlerine ne kadar nem verdii belirlenebilmektedir. Hatta Beyruni ile yapt mektuplamalarda, onu kulland yntem konusunda eletirmi ve dedksiyonu kullanmamasn nemli bir hata olarak deerlendirmitir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilimsel almalarn Rnesans dnemi Avrupasnda yeni bir yaplanmaya tabi tutulmas ile bilimsel yntemin de yeniden ele alnd grlmektedir. Bu dnemde bilimsel yntem konusuyla ilgilenenler arasnda Roger Bacon zikredilebilir. Roger Bacon daha ok gzlemin nemi zerinde durmutur.

  • On yedinci yzyl Avrupas zellikle iki ynde youn aba harcamtr;


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • a. Teknoloji ile ilgili ilk nemli adm saylabilecek teleskop ve mikroskobun yani, daha uza ve daha yakn gsteren aletleri kullanmaa balanmas. Galile bu konudaki almalara nclk etmitir. O teleskop kullanarak, Gneteki lekelere iaret etmitir. Robert Hooke ise mikroskop kullanarak, gzle grlemeyen mini canllar gstermitir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • b. Bu yzyln ikinci youn alma konusu bilimsel yntemle ilgilidir. Bu yzylda, Francis Bacon, Descartes, Galile ve Newton bilimsel yntem konusunda almalar yapmlardr. Francis Bacon, Novum Organum adl metotla ilgili eserinde, ncelikli olarak zerinde durduu nokta, bilimsel bilginin pein hkmler, geleneksel ya da alkanlklarla bize gelen bilgilere dayal olmamasdr. Dolaysyla temele konan bilgilerin btnyle bu ynlerden analiz edilmesi gerektiini vurgulamaktadr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Descartes ise Metot zerine Konuma adl eserinde doru bilgiye ulamann yolunu belirlerken ncelikli olarak akln nemini vurgulamaktadr. Ona gre akl yanln sebebi olamaz, ancak akln iyi kullanlmas ve doru bilgiye insan ulatracak yolu bulmas gerekir, ki bu da doru bir yntemle mmkn olur. Descartes diyor ki mhim olan ne kadar hzl yrdmz deil, ne kadar doru yolu izlediimizdir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

Bilindii gibi Descartes evrensel matematiksel ynteminde 3 adm nermektedir: sezgi, kar ve saytr. Bu basamaklarda dikkat ettii nokta ise atlama yapmamak ve dikkatli davranmaktr. Ona gre, gerek sezi gerekse karm akln yoludur.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

Doru bilginin drt kural vardr:

1. apaklk kural, yani her eyin ak ve seik ortaya konmas;

2.analiz kural, yani aracsz olarak bilginin zmlemesini yapmak;

3. Sra kural bilgiyi ina ederken adm adm ilerlemek ve atlama yapmamak;

4. say kural, yani bilginin oluturulmasnda hibir eyin atlanmadndan emin olmak gerekir. Say dzenli olmaldr. Descartes evrensel matematik yntemini verirken, deney ve gzlem bilgisinin doru denetlenmesini, temel yasalarla uyumlu olmasna dikkat edilmesi gerektiini vurgulamtr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Yine bu dnemde yaam olan Galile de bilimsel yntem zerinde durmutur. On yedinci yzyln sekin bilim adamlarndan Galile mekanik ve astronomi konularnda almalar yapmtr, ancak bunlar kadar zerinde durduu konu aratrma yntemidir. Ona gre aratrmada ncelikli olan doay matematiksel olarak zmlemektir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Galile iin, bilimsel almada hipotez nemlidir, ancak hipotezin gzlem ve deneylerle kontrol edilmesi gerekir. ncelikli olarak gzlemlerle oluturulan hipotezdeki nermelerin tek tek incelenmesi arttr. Burada analitik davranmak gerekir, yani

  • 1.adm sentetiktir,

  • 2. adm analitiktir. Somut deneylerle hipotezdeki nermelerin dorulanmas gerekir.

  • 3.admda uyum ve anlatm nemlidir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Burada matematik ifade kullanlacaktr. Doal olgular arasndaki iliki llerek belirlenecek ve sistemin balantlar belirlenerek denenecek ve matematiksel olarak ifade edilecektir; tpk kendisinin dme yasasnda uygulam olduu gibi. Ksacas mistik deil, salt akl prensiplerine dayal olarak karm yaplmaldr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • On dokuzuncu yzylda bilimsel yntem yeniden ele alnp, irdelenmitir. On sekizinci yzylda bilimsel bilgi deyim yerinde ise, on yedinci yzyldaki yntem almalarn hazmetmi ve bilim adamlar bunlar da deerlendirerek, bilimin gelimesine ivme kazandrmlar, matematik, fizik, kimya, astronomi, biyoloji ve tp alanlarnda bilim ivme kazanm; yeni bilim dallar ortaya kmtr. Bilimlerin gelimesi ve ayrnt kazanmasnn yan sra, bu bilgilerin teknolojiye uygulanmas da teknolojiye yeni bir boyut kazandrmtr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bu bilgiler retimi etkilemi, sanayileme hzlanmtr. Bu ortamda yeni felsefi anlaylar ortaya km; bilimin felsefi yaps ve geliim sreci ele alnp yeniden deerlendirilmitir. Bu geliim sreci iinde, yani canl ve canszn ne olduu, d dnyay ne kadar anlayp nasl kavradmz konular yeniden ele alndnda yntem konusunun da yeniden deerlendirilmesi kanlmazdr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bu dnemdeki tipik yntem almalarndan birisi pozitivist deerlendirmeye dayal olarak gelitirilmi olan bilim anlayna dayal bir yntem uygulamasdr. Bilim adam ncelikli olarak gzlem ve deneye dayanmak zorundadr. Bu dnemde yaam mehur hekimlerden Magendie, grmediim hibir eyin gerek olduuna inanmam demektedir. Yine onun rencisi olan ve Tpta Deneysel Ynteme Giri adl eserin yazar Claude Bernard, bilimsel yntemin en nemli admn gzlem olarak belirlemektedir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Gzlemler bilim adamn hipotez oluturmaya gtrr; hipotezler deneylerle dorulanarak yasalar, ancak her deneysel alma yeni gzlemlere ve yeni hipotezlere yol aar. Dolaysyla, bilim adam srekli olarak gzlem yapar, onlarn sonucunda hipotezler oluturur ve bunlar deneysel olarak irdeleyerek yeni bilimsel sonular elde eder. Bu teorik grleri o kan, sindirim sistemi ve vcut ss konusundaki almalaryla da rneklendirmitir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Yirminci yzyln banda yaam olan Kuhna gre bilimsel bilgi aslnda paradigmalardan ibarettir. Bir baka ifade ile, belli bilimsel almalarn sonucunda belli bir bilgi kuram oluur ve bu kuram bilim adamlar arasnda genel kabul grmeye balar ya da Kuhnun ifadesiyle, bir paradigma oluturur. Bilim adam konusundaki almalarnda bu paradigmay esas alr, ancak belli bir sre sonunda bu paradigma artk cevap vermemee balar; baz hatalar ve yetersiz olduu noktalar ortaya kar.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • O zaman yeni bilimsel almalara dayal olarak oluturulmu olan yeni bir paradigmaya yerini brakr; tpk Batlamyusun yer merkezli sisteminin Kopernik/Keplerin almalar sonucunda belirledikleri Gne merkezli sisteme yerini brakmas gibi. Bir sistemin ya da paradigmann terk edilerek, dierine yerini brakmasna, Kuhn devrimdemektedir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bu deiim sadece bir sistemin kabul deildir. Bilim adamlar belli bir evre oluturur.Onlarn belli ifade ekilleri vardr. Dolaysyla, yeni sistem, kendi dilini ve kendi grubunu da birlikte getirir. Buradaki deiim salt bilimsel bir deiim olmayp, sosyokltrel bir deiim sz konusudur.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Sonu olarak ona gre, aslnda bilimsel faaliyet aklc ve objektif bir bilgi birikimi deildir; bilimsel bilgiyi denetleyecek herhangi bir evrensel lt yoktur. Her yeni balang farkl bir dnyann faaliyetidir. Ancak bilim toplumlar bilimi, vazgeilmez, kusursuz ve evrensel olarak gsterme eilimindedir. Bundan dolaydr ki bilimde zaman zaman bunalmlar, elikiler ve atmalar vardr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • rnein bir nceki paradigmay benimseyen grup, bir sonrakini benimseyenle atma iindedir. Bilimsel bilginin temelindeki prensip uylamdr ve bilimsel bilgi insanlar arasndaki iyi uylama dayanr. Aslnda bilimsel teorilerin kabul veya reddi sbjektiftir; doru ve yanln belirlenmesi ya da betimlenmesi deildir. Dolaysyla herhangi bir bilimsel teorinin red ya da kabul sbjektif bir yargdr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bu grler temelde pozitivist bilim anlayna, yani her eyin gzlem ve deneyden elde edilebileceine dayanan bilim anlayna bir tepki olarak ortaya kmtr. Ancak bugn bilimde kabul ediyoruz ki, bilimsel bilgi zde gzlemlere dayal olarak belirlenen varsaymlar ve onlarn belli artlarda dorulanmasyla ekillenmekte olup, Kuhnun da ifade etmi olduu gibi, bir yenisi ya da onu yanl olduu ispat eden bir teori ortaya kana kadar bilim adamlarnca kabul grr; o teori yine belli bilimsel yntemlerle yanllnn gsterilmesiyle yklr, ve yerini yeni bir teoriye brakr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • ncelikli olarak bilim olgusaldr. Onu din, mantk, felsefe gibi disiplinlerden ayrt eden balca zellii olgusal oluudur. Bilim gzlenebilir olgular dile getirir. Bilimsel nermelerin doru ya da yanl olmas tamamen olgusal ilikilerin belirlenmesine baldr. Bilim kendiliinden doru ya da yanl nermelerle ilgilenmez; nk bilim olgularn ifade ekilleriyle deil onlarn ierikleriyle ilgilenir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Gnmz bilgisine gre, nermeler bilim iin bo kavram kalplardr. rnein drt ayakl hayvan dendiinde tek bana drt, ayak ve hayvan kelimeleri bilim iin ok anlaml deildir. Ancak bunlar, bir araya gelmeleri sonucunda bir anlam tarlar. Ayn anlamda bir baka rnek verelim: Dnya yuvarlaktr dendiinde veya Ankara Trkiyenin bakentidir dediimizde de ayn uygulamay yaparz.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilimsel sonularn her eyden nce mantksal elikiden uzak olmas gerekir; iki elikili nermeyi birlikte kabul edemez.

  • Bilim belli bir sonuca varmak iin hipotezlerden, teorilerden yararlanr.

  • Bilim mantksaldr; bilim kendi rettii bilginin kendi iinde tutarl olmasn ister. Bundan dolay da hipotez ve teorileri irdelerken ve deerlendirirken, her ne kadar deney ve gzlemlerden yararlansa da, o yolla elde ettii bilgileri akln kurallarna dayanarak deerlendirir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim objektiftir. Burada baz kiiler objektif olmay mutlak bilginin sz konusu edilmesi anlamnda yorumlar; halbuki burada kastedilen bilimin yansz bilgi iermesidir, ya da talep etmesidir. Her ne kadar bilgi edinme abasn gsteren ve hipotezi kuran bireyse de, bu deerlendirmesini kiiselletiremez, yanl davranamaz.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim eletirel bir yapya sahiptir; her hipotez ya da teorinin ne derecede akln kurallarna uygun olduu ya da doada ne derecede salkl olduunu akln temel ilkelerine dayanarak deerlendirmek gerekir. Bundan dolay, bilgi birikimi erevesinde zaman zaman daha nce doru olarak kabul edilen bilginin hatal olduu ortaya kar ve bu durumda o bilginin terk edilmesi gerekir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • rnein, Galilenin gezegenlerle ilgili vermi olduu baz aklamalar, daha nceki bilgilerle ile elimekteydi; bunlar arasnda en dikkati ekenlerden birisi Gne lekeleri idi. O teleskop kullanmak suretiyle, Gnete lekeler olduunu gstermeyi baarmt. Halbuki, o dneme kadar Gne mkemmel bir varlk olarak kabul edilmekteydi, hatta baz kavimler Gnei ideal bir varlk; kusursuz bir gezegen olarak kabul etmekteydiler. Zaman iinde gelien bilimin bilgi birikimi ve teknolojinin gelimesi ile birlikte, yanl bilgilerin dzeltilmesini salamtr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilimin bir baka zellii genelleyici olmasdr. Bilim geneli arar; tek tek olgular zerinde durmaz. rnein A cisminin zellikleri bilim iin onun mensup olduu snfn bir zellii olarak nem tar. Suyun sertlik derecesi veya scaklnn derecesi genel anlamda nemlidir. A kiisinin evindeki musluktan akan suyun derecesi bilim adamn ilgilendirmez.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim seicidir; her eyle ilgilenmez. Belli bir konu ile snrlarn izerek, almasnn alann belirlemek suretiyle aratrmalarn ynlendirir ve srdrr. nk her konu, her bilimsel faaliyeti ilgilendirmez. Her ne kadar ngiliz bilim adam kendini ngilizce, Fransz Franszca ve Trk bilim adam Trke ifade ediyorsa da, bilimlerin kendi dilleri vardr. Bunun en gzel rnei tpta ve matematikte grlr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim adam gnlk hayattaki dili kullansa da, terimlere ykledii zel anlamlar dolaysyla farkl bir dile sahiptir. rnein eitlik dediinde bir matematikinin anlad ile sosyologun anlad ok farkldr. Denge dediimizde bir fiziki ile bir hekimin anladklarnn da ayn olduunu sylemek mmkn deildir. Ksacas sadece gnlk hayat iin deil, ayn dili kullanan farkl dalda alma yapan bilim adamlarnn da kendi alanlarna gre terimlere farkl anlamlar ykledii grlmektedir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bilim dnyasndaki almalarmz belli n kabullere dayal olarak yrtlr ve gelitirilir. Bu da ncelikli olarak kendi dmzda bir dnyann varlnn kabuldr. Biz herhangi bir hareketimizi bu varsaym zerine dayandrarak ekillendiririz. rnein birisine hitap ederken, onun o dili bildiini varsayarz.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • O halde biz:

  • 1. Kendi dmzda bir olgular dnyas olduunu; 2. Bu dnyann bizim tarafmzdan alglanabilirliini;

  • 3. Bu dnyann bilime ve incelenmee deer olduunu kabul ederiz.

  • Bu varsaymlardan ilki etrafmzda olup bitenlerin hayal alemine ait olmad ve bir gerek dnyaya ait olduunu kabul etmemizden kaynaklanr veya bu varsayma dayanr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • kincisi ise dmzdaki dnyay renebilme zelliimizdir ki, bu da d dnya ile iletiim kurmamz salar. Bylece biz bu dnyay renmee alrz. nc olarak da, bu dnyay renmemiz, renmee almamz bize dnyada hibir eyin geliigzel olarak var olmadn, d dnyada ya da evrende belli bir dzen olduunu; olup bitenlerin belli bir nedene bal olarak ortaya ktn gsterir.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • rnein belli bir s derecesinde su kaynar; belli olaylar sonucunda biz salmz kaybederiz. Belli bir mesafeden frlatlan cisim, belli bir yol kat ederek der vb. O halde biz d dnyay incelediimizde belli bir matematiksel dzenin olduunu belirleriz.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Einstein bu konuda unu sylemektedir: Teorik kavramlarmzla dnyay anlamann olanakl olduu inanc olmakszn dnyamzn i uyumuna inanmakszn bilim denen eyin ortaya kmas beklenemez. Bu inan her trl bilimsel buluun temel itici gcdr ve daima yle kalacaktr.


Bilimsel y nteme tarihsel bir bak

  • Bir fiziki ise yle sylemektedir:

  • Modern teorik fiziki de bilerek ya da bilmeyerek, en az bir metafiziksel ilkenin gdmndedir. Doann yeni kanunlarn bulma abasnda o bu kanunlarn matematiksel olarak basit ve ak biimde dile getirilebilecei inancn tar. Byle bir inancn gdmnde olmakszn fiziin bir tek genel kanunu bulma olana dnlemez.


  • Login