Slam yet nces t rk edeb yati
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 73

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI PowerPoint PPT Presentation


  • 344 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI. SÖZLÜ EDEBİYAT(..-8.YY.). YAZILI EDEBİYAT(8.YY.)-10.YY. www.edebiyatogretmeni.net. SÖZLÜ EDEBİYAT DÖNEMİ(..-8YY). Türklerin henüz yazıyı kullanmadaıkları dönemdeki edebiyattır. Genel Özellikleri

Download Presentation

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Slam yet nces t rk edeb yati

İSLAMİYET ÖNCESİ TÜRK EDEBİYATI

SÖZLÜ EDEBİYAT(..-8.YY.)

YAZILI EDEBİYAT(8.YY.)-10.YY.

www.edebiyatogretmeni.net


S zl edeb yat d nem 8yy

SÖZLÜ EDEBİYAT DÖNEMİ(..-8YY)

Türklerin henüz yazıyı kullanmadaıkları dönemdeki edebiyattır.

Genel Özellikleri

1.Şiirler müzik eşliğinde (kopuz adı verilen sazla)söylenmiştir.

2.Dönemin çok yönlü sanatçıları ozan,kam,baksı,şaman gibi adlarla anılmaktadır.

3.Hece ölçüsü kullanılmıştır.

4.Nazım birimi dörtlüktür.,

5.Arı ve sade bir dili vardır.

6.Genel olarak yarım uyak hakimdir.

7.Daha çok doğa,aşk,ölüm konuları işlenmiştir.

8.Bu döneme yönelik elimizdeki en önemli ve eski kaynak Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat-it Türk adlı eseridir.

9.Koşuk,sav,sagu,destan türlerini barındırır.


Ko uk

KOŞUK

“Sığır” denilen av törenlerinden sonra düzenlenen “şölen”ismi verilen ziyafet törenlerinde , daha çok doğa,aşk,savaş ve yiğitlik konulu şiirlerdir.Koşuk Halk edebiyatında “koşma” adıyla sürmüştür.

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

Öfkelenip dışarı çıktım

Arslan gibi kükredim

Yiğitler başını doğradım

Şimdi beni kim turarmış

Kanı akıp boşandı

Derisi baştan başa deşildi

Ölülerle bir oldu

Doğan güneş işte batıyor

Öpkem kelip ogradım

Arslanlayu kökredim

Alplar başın togradım

Emdi meni kim tutar

Kanı akıp yoşuldu

Kabı kamug deşildi

Ölüg birle koşuldu

Togmuş küni uş batar


Slam yet nces t rk edeb yati

SAV

Özlü sözlerdir.Bugün bile atasözü olarak kullanmaya devam ettiğimiz savlar bulunmaktadır.

Tag tagga kavuşmaz, kişi kişige kavuşur.

(Dağ dağa kavuşmaz insan insana kavuşur.)

Kanıg kan birle yumas

(Kan kan ile temizlenmez)

Yılan kendü eğrisin bilmes tevi boynun eğri tir.

(Yılan kendi eğrisini bilmez deve boynun eğri der.)


Slam yet nces t rk edeb yati

SAGU

”Yuğ” denilen ölüm törenlerinde,ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir.Sagu Halk edebiyatında “ağıt” Divan edebiyatında “mersiye” adlarıyla sürmüştür.

Alp Er Tunga öldi mü

Issız ajun kaldı mu

Ödlek öçin aldı mu .....

İmdi yürek yırtılır

GÜNÜMÜZ TÜRKÇESİYLE

Alp Er Tunga öldü mü

Dünya sahipsiz kaldı mı

Felek öcünü aldı mı

Şimdi yürek yırtılır


Destanlar

DESTANLAR

  • Türk milletinin başından geçen ve etkileri yıllar boyu süren önemli hadiselerin kulaktan kulağa aktarıldığı anlatılardır.Destanlar çoğu zaman manzum olur.

  • İslamiyet'ten Önceki Destanlar

  • 1. Altay - Yakut

  • Yaratılış destanı

  • 2.Sakalar Dönemi

  • a.Alp Er Tunga Destanı (Türk –İran savaşlarını ve Alp Er Tunga ‘nın kahramanlığını anlatır.)

  • b.Şu Destanı (Türklerin Büyük İskender ile savaşını ve Türk Hakanı Şu’nun kahramanlıklarını anlatır)

  • 3.Hun Dönemi

  • a)Oğuz Kağan Destanı (Hun hükümdarı Mete’yi ve onun hayatını anlatır.)

  • b)Atilla Destanı (Avrupa Hun hükümdarı Atilla’nın kahramanlıkları anlatılır.)

  • 4.Göktürk Dönemi

  • a.Bozkurt Destanı (Türklerin dişi bir kurttan türeyişini anlatır.)

  • b.Ergenekon Destanı (Bir yenilgi sonrası Ergenekon’da kalan Türklerin orada bir demir dağı eritip kurtuluşlarını anlatır.)

  • 5.Uygur Dönemi

  • a.Türeyiş destanı (Uygurların bir erkek kurttan türeyişleri anlatılır.)

  • b.Göç destanı (Uygur Türklerinin anayurtlarından göçünü anlatır.)


Slam yet nces t rk edeb yati

İSLAMİYET SONRASI TÜRK DESTANLARI

SALTUK BUĞRA HAN (KARAHANLI)

MANAS DESTANI (KIRGIZ)

CENGİZ HAN DESTANI (MOĞOL)

BATTAL GAZİ DESTANI (SELÇUKLU)

KÖROĞLU DESTANI (OSMANLI)

BAŞKA MİLLETLERE AİT DOĞAL DESTANLAR

GILGAMIŞ (SÜMER DESTANI)

İLLİADA,ODYSSEİA(YUNAN DESTANI)

KALEVELA(FİN DESTANI)

NİBELUNGEN(ALMAN DESTANI)

RAMAYANA,MAHABARATA(HİNT DESTANI)

CİD(İSPANYOL)

CHANSON DE ROLAND (FRANSIZ)

İGOR (RUS)


Yapma destanlar

YAPMA DESTANLAR

Şairi ya da yazarı belli olan ve ne zaman yazıldığı bilinen destanlardır.

Üç Şehitler Destanı Fazıl Hüsnü Dağlarca(Türk Destanı)

Aeneis Virgilius (İngiliz Destanı)

Kaybolmuş Cennet Milton (İngiliz Destanı)

İlahi Komedi Dante (İtalyan Destanı)

Kurtarılmış kudüs Tasso (İtalyan Destanı)

Çılgın Orlando Ariosto(İtalyan Destanı)

Henriade Voltaire (Fransız Destanı)

Lusus Oğulları Luis De Camoes(Portekiz Destanı)


Yazili edeb yat 8 10 yy

YAZILI EDEBİYAT(8-10.YY.)

GÖKTÜRK(ORHUN)YAZITLARI(8.YY)

1.Bugünkü Moğolistan sınırları içinde bulunan Türklerin ilk yazıtlarıdır.

2.Türk adının geçtiği ilk kaynaktır.

3.Yolluğ Tigin tarafından yazılmıştır.

4.Edebiyatımızda hitabetin ilk örnekleri sayılırlar.

5.Zoolog Strahlanberg tarafından bulunmuş ve Danimarkalı Türkolog Thomsen tarafından çözülmüşlerdir.

a.Bilge(Vezir) Tonyukuk Yazıtı(720)

b.Kül Tigin (732)

c.Bilge Kağan Yazıtı(735)


Yazili edeb yat

YAZILI EDEBİYAT

UYGUR DÖNEMİ

İlk kez yerleşik hayata geçen Uygurların yazılı eserleri daha çok dini içeriklidir.Budizm ve Maniheizm dininin esaslarını anlatan ya da dua larını içeren bu eserler Turfan yöresinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılmıştır.Taşalara kazınarak yazılan Göktürk metinlerinden farklı olarak Uygur metinleri kitap halindedir.

*Altun Yaruk

*Sekiz Yükmek

*Irıg Bitig

*Çestani Bey Hikayesi

*Yenisey Yazıtları

Bu döneme ait eserlerdir.


Slam yet etk s ndek t rk edeb yati

İSLAMİYET ETKİSİNDEKİ TÜRK EDEBİYATI

GEÇİŞ DÖNEMİ

(11. – 12.YY.)

HALK EDEBİYATI

(13.YY.- ...)

DİVAN EDEBİYATI

(13.-19.YY)


Ge d nem eserler ve zell kler

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ VE ÖZELLİKLERİ

  • Kutadgu Bilig (Mutluluk Veren Bilgi) (1069)

    Yusuf Has Hacip

    1.Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunulmuştur.

    2.Mesnevi 6645 beyit ve 173 dörtlükten oluşur.

    3.Aruz ve hece ölçüsü kullanılmıştır.

    4.Alegorik bir eserdir.Dört kahraman

    Adaleti temsil edenHükümdar Kün Togdı

    Saadeti temsil eden Vezir Ay Toldı

    Aklı temsil eden Vezirin oğlu Ögdilmiş

    Akıbeti temsil eden Vezirin kardeşi Ogdurmuş

    arasında geçen konuşmalar aracılığıyla toplumun,devleti yönetenlerin ve yönetilenlerin nasıl olması gerektiği anlatılan bir siyasetnamedir.

    Hakaniye(Çağatay)Türkçesi ile yazılmıştır.

    İslamiyet sonrası ilk eserdir.

    Türk edebiyatındaki ilk mesnevidir.

    İlk alegorik , didaktik mesnevi olarak kabul edilir.


Ge d nem eserler ve zell kler1

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Divan-ı Lügati’t Türk(Türk Dilinin Sözlüğü)(1072-1074)

Kaşgarlı Mahmut

1.Halife Ebulkasım Abdullah’a sunulmuştur.

2.Sözcükleri örneklendirmek için sözlü dönem şiir örnekleri içerir.

3.7500 maddelik bir Türkçe –Arapça sözlüktür.

4.Sözlü dönem ürünlerini de içermesi önemini arttırmaktadır.Zengin folklorik malzeme içerir.

5.Araplara Türkçeyi öğretmek ve Türkçenin zenginliğini göstermek amacıyla yazılmıştır.

6.Hakaniye Türkçesinden derlenen sözcüklerin anlamları Arapça yazılmıştır.

7.Türk edebiyatında ilk sözlük,ilk antoloji,ilk dil bilgisi kitabı ve ilk ansiklopedi niteliğindedir.


Ge d nem eserler ve zell kler2

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Atabetü’l Hakayık(Gerçeklerin Eşiği) (1101-1150)

Edip Ahmet Yükneki

1.Emir Muhammed’e sunulmuştur.

2.Didaktik ahlak ve öğüt kitabıdır.

3.102 dörtlük ve 40 beyitten oluşur.

4.Aruz ve hece ölçüsü kullanılmıştır.

5.Ayet ve hadislerden yararlanılarak ahlaklı olmanın yollarını anlatan bir öğüt kitabıdır.

6.Hakaniye Türkçesi ile yazılmıştır.

7.İlk yazılı eserlerimizden biridir.


Ge d nem eserler ve zell kler3

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Divan-ı Hikmet(Hikmetler Kitabı)(12.yy.)

Hoca Ahmet Yesevi (Yesevilik tarikatının kurucusudur.)

1.Dini tasavvufi didaktik bir eserdir.

2.Hece ile yazılmış koşma biçiminde dörtlüklerden oluşmaktadır.

3.Yarım uyak ve redifler kullanılmıştır.

4.Dini-tasavvufi konuları işleyen eser,sade dili ile halkın İslamiyeti daha iyi anlaması için etkili bir araç olmuştur.

5.Hakaniye Türkçesi ile yazılmıştır.Yalın bir dili vardır.

6.Anadolu’da yaşayan Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli gibi mutasavvıfların yetiştiği ortamı hazırlamıştır.


Ge d nem eserler ve zell kler4

GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Manas Destanı(11.-12.yy.)

Kırgız Türkleri arasında doğan Manas destanı Kazak-Kırgız Türk kültür dâiresi içinde bugün de bütün canlılığı ile yaşamaktadır. Bu destanın XI ile XII. yüzyıllarda meydana geldiği düşünülmektedir. Destanın kahramanı Manas da, Satuk Buğra Han gibi islâmiyeti yaymak için mücadele eden bir kahramandır. Böyle olmakla beraber Manas destanında islâmiyet öncesi Türk kültür , inanç ve kabullerinin tamamını görmek mümkündür. Manas destanı Türk-Bozkır medeniyetinin Kazak -Kırgız dâiresinin kültür belgeseli niteliğindedir.

*400.000 mısra ile dünyanın en uzun destanıdır.


Halk edeb yati

HALK EDEBİYATI

GENEL ÖZELLİKLERİ

1.İslamiyetten Önceki Türk Edebiyatı geleneğini sürdüren bir edebiyattır.

2.Yaygın olarak şiir kullanılır.

3.Şiirler biçimleriyle adlandırılır.

4.Nazım biçimleri dörtlük,ölçüsü hece ölçüsüdür.

5.Genel olarak yarı uyak kullanılmıştır.

6.Dil halkın konuştuğu günlük konuşma dilidir.

7.Gerçeklere dayalı somut konular işlenir.

8.Kullanılan ölçü hece ölçüsüdür.18. yy. dan itibaren bazı ozanlar(Gevheri,Aşık Ömer) aruz ölçüsünü kullanmışlardır.

9.Ozanların şiirleri “cönk”(danadili) ismi verilen defterlere kayıt edilirdi.


Halk edeb yati nazim b mler

HALK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

ANONİM HALK

EDEBİYATI

1.TÜRKÜ

2.MANİ

3.NİNNİ

AŞIK EDEBİYATI

1.KOŞMA

2.SEMAİ

3.VARSAĞI

4.DESTAN

TEKKE EDEBİYATI

1.İLAHİ

2.NEFES

3.ŞATHİYE

4.NUTUK

5.DEME

6.DEVRİYE


Anon m halk edeb yati

ANONİM HALK EDEBİYATI

Söyleyeni belli olmayan,toplumun ortak ürünü niteliğindeki eserlerdir.Dilden dile aktarılarak yayılır.

MANİ

1. 7’li hece ölçüsü ile yazılır.

2. aaba şeklinde oluşur.Tek dörtlüktür.

3. Her konuda yazılabilir.Genelde aşk,ayrılık,güzellik,doğa,övgü,yergi,sevgi gibi konular işlenmiştir.

4. 1. ve 2. dize hazırlık,3. ve 4. dize asıl bölümdür.

NOT:Birinci dizesi yedi heceden olan manilere “kesik mani” “ayaklı mani” ya da “cinaslı mani denir.

Uzunsun sırık gibi Kaşların karasına

Ekşisin koruk gibi Gül koydum arasına

Sokak sokak gezersin Seni merhem diyorlar

Yolunmuş tavuk gibi. Sinemin yarasına.

Bu dala

Bülbül konar bu dala

Ne kadar aklım olsa

Yine derler budala

Alma yanı

Yanağın alma yanı

İki gözü kör olsun

Sevip de almayanı


Anon m halk edeb yati1

ANONİM HALK EDEBİYATI

Düz maninin sonuna aynı uyaklanış düzeni içinde birkaç dize daha eklenirse,bu tür manilere de “artık mani” veya “yedekli mani “ denir. Artık mani aabaca şeklinde uyaklanır.

İlkbahara yaz derler

Şirin söze naz derler

Kime derdim söylesem

Bu dert bana az derler

Kendin ettin kendine

Yana yana gez derler

Ağlarım çağlar gibi

Derdim var dağlar gibi

Ciğerden yaralıyım

Gülerim sağlar gibi

Her gelen bir gül ister

Sahipsiz bağlar gibi


Anon m halk edeb yati2

ANONİM HALK EDEBİYATI

TÜRKÜ

1. 2-4 dizelik asıl sözlerin bulunduğu(konuya dair) “bent “ ve tekrarlanan “ kavuştak(bağlama)” bölümlerinin bulunduğu anonim halk edebiyatı ürünleridir.

2.Genellikle 7’li,8’li ve 11’li hece kalıpları kullanılır.

3.Her konuda türkü yazılabilir.Genellikle aşk, kahramanlık, gurbet, ölüm, doğa konuları tercih edilmiştir.

4. aaa xx bbb xx ccc xx ddd xx yaygın kullanılan biçimidir.

5.Türküler bestelenip dilden dile dolaşır ve değişik biçimler kazanır.

Ağam İstanbul’u mesken mi tuttun Ağamın giydiği ketenden gömlek

Gördün güzelleri beni unuttun Yoğumuş dünyada öksüze gülmek

Sılaya gelmeye yemin mi ettin Gurbet ellerinde kimsesiz ölmek

Gayrı dayanacak özüm kamadı Gayrı dayanacak özüm kamadı

Mektuba yazacak sözüm kalmadı Mektuba yazacak sözüm kalmadı

...


Anon m halk edeb yati3

ANONİM HALK EDEBİYATI

Seher vakti çaldım yarin kapısını

Baktım yarin kapıları sürmeli

Boş bulmadım otağının yapısını

Çıkageldi bir gözleri sürmeli

Aslanım eller eller

Kokuyor güller güller

Ne bilsin eller eller

Perişan haller hey

Açtırdım kapıyı girdim içeri

Aklımı başımdan aldı o peri

Dedim sende buldum halis gevheri

Dedi yoh yoh bir mehenge sürmeli

Aslanım eller eller

Kokuyor güller güller

Ne bilsin eller eller

Perişan haller hey

...

(Aşk konulu türkü örneği)

Koyun gelir yata yata

Çamurlara bata bata

Gelin Ayşem sele gitmiş

Yosunları tuta tuta

Aman Ayşem yaman Ayşem

Dağlar başı duman Ayşem

Uzat Ayşem kollarını

Ver ağzıma dillerini

Nöbet nöbet bekliyorum

Hanım Ayşem yollarını

Aman Ayşem yaman Ayşem

Dağlar başı duman Ayşem

Koyun gelir kuzuyunan

Ayağında tozuyunan

Gelin Ayşem sele gitmiş

Yanı körpe kuzuyunan

Aman Ayşem yaman Ayşem

Dağlar başı duman Ayşem

(Ölüm ve ağıt konulu türkü örneği)


Anon m halk edeb yati4

ANONİM HALK EDEBİYATI

NİNNİ

Çocuğun uzun ömürlü olması,nasibinin bol olması, nazar ve hastalıklardan korunması,bebeğin ağlamaması,uslu olması,çabuk büyümesi gibi temennilerle söylenen manzum halk edebiyatı ürünleridir.

Ninniler hece ölçüsüyle söylenir.Belirli bir kalıbı yoktur.Son dizeleri genelde “ Ninni yavrum ninni” ,”Uyusun da büyüsün ninni” “Eeeee” gibi sözlerle biter.

Eve gitsem ev karanlık

Dışa gitsem bağrım yanık

Herkes uyur,sen uyanık

Uyusana yavrum ninni

Hu hu derim bir Allah

Sen uykular ver Allah

Oğlum büyüsün inşallah

Herkes desin maşallah

Ninni yavrum ninni

Uyusun da büyüsün ninni


Anon m halk edeb yati5

ANONİM HALK EDEBİYATI

Anonim halk edebiyatının diğer ürünleri mensur olan türlerdir.Bunlar:

MENSUR ESERLER

1.Tekerleme

2.Masal

3.Atasözü

4.Bilmece

5.Efsane

6.Deyim

7.Halk hikayeleri


A ik edeb yati

AŞIK EDEBİYATI

GENEL ÖZELLİKLERİ

1.Aşıklar,şiirlerini saz eşliğinde ve doğaçlama söylerler.

2.Bu edebiyatta güzelleme,koçaklama,ağıt,taşlama gibi nazım türleri vardır.

3.Şiirlerde hece ölçüsü kullanılır;ancak Aşık Ömer,Gevheri gibi bazı saz aşıklar aruz ölçüsünü de kullanmışlardır.

4.Şiirlerde kullanılan dil halk dilidir.

5.Şiirlerin nazım birimi dörtlüktür.

6.Şiirlerde genelde yarım uyak kulanılmıştır.

7.Saz şairlerinden bazıları,şiirlerini “cönk” adı verilen defterlerde toplamıştır.

8.Şiirin son dörtlüğünde şairin adı ya da mahlası geçer.

9.Aşık tarzı halk şiirinin en çok kullanılan nazım biçimi koşmadır.

10.Bu edebiyatın başlıca temsilcileri: Kul Mehmet (16.yy), Köroğlu(16.yy.), Kayıkçı Kul Mustafa (17.yy) , Gevheri (18.yy) , Karacaoğlan(17.yy) ,Dertli (19.yy),Dadaloğlu(19.yy),Erzurumlu Emrah (19.yy),Aşık Veysel (20.yy.);Ali İzzet (20.-21yy),Murat Çobanoğlu (20.-21yy),Şeref Taşlıova (20.21.yy.)


A ik edeb yati1

AŞIK EDEBİYATI

KOŞMA

1.Lirik duyguların aktarılığı sevgi,gurbet,yurt,doğa konulu şiirlerdir.

2.Koşmalar 3 veya 5 dörtlükten oluşur.

3.11’li hece ölçüsü ile söylenir.

4.Uyak düzeni abab –cccb- çççb – dddb – eeeb

abcb – dddb – eeeb – fffb –gggb

aaab – cccb - dddb – eeeb – fffb

1 2

İndim seyran ettim Firengistan’ı Göllerinde kuğuları yüzüşür

İlleri var bizim ile benzemez Meşesinde sığırları böğrüşür

Levin tutmuş goncaları açılmış Güzelleri şarkı söyler çağrışır

Gülleri var bizim güle benzemez Dilleri var bizim dile benzemez

Konu:Gurbet

3

Karac’oğlan eydür dosta darılmaz eydür: söyler

Hasta olsam hatırcığım sorulmaz firengistan:Avrupa ülkeleri

Vatan tutup bu yerlerde kalınmaz levin:Renk

İlleri var bizim ile benzemez. Seyran et: Gezinmek,seyretmek

Karacaoğlan


A ik edeb yati2

AŞIK EDEBİYATI

SEMAİ

1.Lirik duyguların aktarıldığı sevgi,gurbet,yurt,doğa konulu şiirlerdir.

2.Koşmalar 3 veya 5 dörtlükten oluşur.

3.8’li hece ölçüsü ile söylenir.

4.koşmanın uyak düzeniyle yazılır.

Uyak düzeni abab –cccb- çççb – dddb – eeeb

abcb – dddb – eeeb – fffb –gggb

aaab – cccb - dddb – eeeb – fffb

5.Koşmadan farklı olarak özel bir ezgiyle söylenir.


A ik edeb yati3

AŞIK EDEBİYATI

SEMAİ ÖRNEĞİ

Gönül gurbet ele varma

Ya gelinir ya gelinmez

Her dilbere meyil verme

Ya sevilir ya sevilmez

Yürüktür bizim atımız

Yardan atlattı zatımız

Gurbet elde kıymatımız

Ya bilinir ya bilinmez

Bahçemizde nar ağacı

Kimi tatlı kimi acı

Gönüldeki dert ilacı

Ya bulunur ya bulunmaz

Deryalarda olur bahri

Doldur ver içeyim zehri

Sunam gurbet elin kahrı

Ya çekilir ya çekilmez

Emrah der ki düştüm dile

Bülbül figan eder güle

Güzel sevmek bir sarp kale

Ya alınır ya alınmaz

Erzurumlu Emrah

Konu:Gurbet

Bahri:deniz ördeği

Figan:acı ile bağırma

Sarp:dik yar: uçurum

Yürük:Hızlı giden

Zat:Kendi,asıl,söz


A ik edeb yati4

AŞIK EDEBİYATI

VARSAĞI

1.Güney Anadolu’da,”Varsak” adlı Türk boyu arasında ezgiyle söylenen bir nazım biçimidir.

2.8’li hece ölçüsü kullanılır.

3. Koşmanın uyak düzeniyle yazılır.

Uyak düzeni abab –cccb- çççb – dddb – eeeb

abcb – dddb – eeeb – fffb –gggb

aaab – cccb - dddb – eeeb – fffb

4.Semaiden ayrıldığı nokta ezgisi ve yiğitçe seslenişidir.İlk dörtlük “Bre!”, “Behey!” , “Hey!” gibi ünlemlerle başlar.

5.Bu türün en güzel örneklerini Karacaoğlan vermiştir.


A ik edeb yati5

AŞIK EDEBİYATI

Bre ağalar bre beğler

Ölmeden bir dem sürelim

Gözümüze kara toprak

Dolmadan bir dem sürelim

Aman hey Allahım aman

Ne aman bilir ne zaman

Üstümüzde çayır çemen

Bitmeden bir dem sürelim

Buna felek derler felek

Ne aman bilir ne dilek

Ahir ömrümüzü helak

Etmeden bir dem sürelim

Karacaoğlan der canan

Güzelim sözüme inan

Bu ayrılık bize heman

Ermeden bir dem sürelim

VARSAĞI ÖRNEĞİ:


A ik edeb yati6

AŞIK EDEBİYATI

DESTAN

1.Toplumu etkileyen savaş,deprem,salgın hastalık,yiğitlik gibi konuların yanı sıra güldürücü konulara,yergiye de destanlarda yer verilir.

2.11’li hece ölçüsüyle yazılır.

3. Koşmanın uyak düzeniyle yazılır.

Uyak düzeni abab –cccb - dddb – eeeb

abcb – dddb – eeeb – fffb –gggb

aaab – cccb - dddb – eeeb – fffb

4.Koşmadan ayrıldığı nokta destanların dörtlük sınırlaması şaire bırakılmıştır.121 dörtlüğe kadar uzayan destanlar bulunmaktadır.

NOT:Halk edebiyatındaki destan türü İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı ürünü olan destanlarla(epope)karıştırmamak gerekir.


A ik edeb yati7

AŞIK EDEBİYATI

DESTAN ÖRNEĞİ

Ey arkadaş kulak ver de ibret al

Bu millet ne günler gördü bilesin

İstiklal uğruna vatan uğruna

Yüz binlerce şehit verdi,bilesin.

İlk cihan harbinde ,büyük savaşta

Zayıf düşmüş idik içte dışta

Bunu fırsat bilen düşman ilk başta

Merkez İstanbul’a girdi,bilesin.

Donanması Marmara’ya dolmuştu

Ahalinin beti benzi solmuştu

Hükümet adeta teslim olmuştu

Bu Türklük namına ar’dı,bilesin.

Yine zaptedildi geçmedi zaman

Urfa ,Antep,Maraş,Adana,Ceyhan

15 Mayıs’ta İzmir’i Yunan

İşgal edip kana kardı,bilesin.

.............

Orjinali 33 dörtlüktür.


Tekke edeb yati

TEKKE EDEBİYATI

GENEL ÖZELLİKLERİ

Tasavvuf,İslamiyetin temel kurallarına dayanarak nefsi(öz benliği) arıtma ,ahlakı güzelleştirerek dini yaşama ve Allah’a ulaşma ilimidir.Evrenin oluşumunu ,Allah’ın niteliğini “Vahdet-i Vücut” (varlık birliği) anlayışı ile açıklayan dini ve felsefi bir akımdır.

Tasavvufun uygulanabilir hedefi: İnsanı; “insan-ı kamil”(olgun insan)derecesine ulaştırmaktır.Kendi görüş,anlayış ve inanışları çerçevesinde tasavvuf,insanı yüceltmek isteyen bir ahlak sistemidir.

13.yy. dan itibaren Anadolu’da gelişmeye başlayan dini-tasavvufi edebiyatın başlıca temsilcileri şunladır: Hacı Bektaş Veli(13.yy) Yunus emre(13.-14.yy) , Hacı Bayram Veli(14.-15.yy.), Kaygusuz Abdal(15.yy.), Pir Sultan Abdal(16.yy.) gibi şairlerimizdir.


Tekke edeb yati1

TEKKE EDEBİYATI

İLAHİ

1.İlahi Allah’a övgü ve yakarış için yazılan şiirlerin genel adıdır.Özel bir ezgiyle okunur.

2.Genellikle 8’li hece ölçüsüyle söylenir.7’li ve 11’li hece ölçüsüyle söylenenler de vardır.

3.Uyaklanışı koşmaya benzer.

Gezdim Urum ile Şam’ı

Yukarı illeri kamu

Çok istedim bulamadım

Şöyle garip bencileyin

Söyler dilim ağlar gözüm

Gariplere göynür özüm

Meğerki gökte yıldızım

Şöyle garip bencileyin

Bir garip ölmüş diyeler

Üç günden sonra duyalar

Soğuk su ile yuyalar

Şöyle garip bencileyin

,

Hey Emre’m Yunus biçare

Bulunmaz derdine çare

Var imdi gez şardan şara

Şöyle garip bencileyin

İLAHİ

Acep şu yerde var m’ola

Şöyle garip bencileyin

Bağrı başlı gözü yaşlı

Şöyle garip bencileyin

Kimseler garip olmasın

Hasret odına yanmasın

Hocam kimseler duymasın

Şöyle garip bencileyin

Nice bu dert ile yanam

Ecel ere bir gün ölem

Meğerki sinimde bulam

Şöyle garip bencileyin


Tekke edeb yati2

TEKKE EDEBİYATI

NEFES ve DEME(Bektaşi şairlerinin yazdıkları tasavvufi şiirlere denir. Hz.Muhammed ve Hz. Ali ‘ye yer alır.)

Şu görünen yayla ne güzel yayla

Bir dem süremedim giderim böyle

Pirim ben gidiyom sen himmet eyle

Bu yıl yayladan Şah’a gidelim

Eğer ekilir de bostan olursam

Şu halkın dine destan olursam

Kara toprak senden üstün olursam

Bu yıl bu yayladan Şah’a gidelim.

.....

Pir Sultan Abdalım dünya durulmaz

Talip pire varmak ile yorulmaz

Ala gözlü Şah karşımdan ayrılmaz

Bu yıl yayladan Şah’a gidelim.


Tekke edeb yati3

TEKKE EDEBİYATI

DEVRİYE(Tasavvuf düşüncesine göre evrenin yaratılışı ve Allah’a dönüşü işleyen şiirlere devriye denir.)

Ak süt iken kızıl kana karışıp

Emr-i Hak’la coşup cevlana geldim

Ma-i cari ile akıp yarışıp (ma:su /cari:yürüyen)

Katre-i naçizden ummana geldim

Anladım aslımı bildim kendimi

Erenlerden aldım nush pendimi

Pirlerden kuşandım kemer bendimi

Merd-i şehbaz olup meydana geldim (şehbaz:cesur)


Tekke edeb yati4

TEKKE EDEBİYATI

ŞATHİYYE (İnançlardan alaycı bir dille söz eden şiirlerdir.)

Yeri göğü ins ü cini yarattın

Sen ey mimar başı eyvancı mısın (eyvan:saray,köşk yapan)

Ayı günü çarhı burcu var ettin(burc:güneşle dünya arasındaki dilimler)

Ey mekan sahibi rahşancı mısın

Denizler yarattın sen kapaksız

Suları yürüttün elsiz ayaksız

Yerleri temelsiz göğü direksiz

Dudurursun acep iskancı mısın

Kullanırsın kanaatsizce rüzgarı

Kürekle mi yaptın bu dağları

Ne yapıp da öldürürsün sağları

Can verip alırsın sen cancı mısın.


Tekke edeb yati5

TEKKE EDEBİYATI

NUTUK(Tarikata yeni girenlere girdiği tarikatın kurallarını öğreten şiirlerdir.)

Evvel tevhid sürer mürşid dilinden Dördüncü esmaya nail olasın

Erişir canına fazlı Huda’nın Enal’-Hak sırrına vakıf bulasın

Kurtulursun emarenin elinden Dahi ölmezden sen evvel ölesin

Erişir canına fazlı Huda’nın Erişir canına fazlı Huda’nın

İkincide verir lafzatullahı Gel imdi sen dahi şeyhin haline

Anda keşf ederler sıfatullahı Karışasın evliyanın yoluna

Hasenat yeter der eder günahı Dalasın son ab-ı hayat gölüne

Erişir canına fazlı Huda’nın Erişir canına fazlı Huda’nın

Üçüncüde ya Hu ismini oku

Garip bülbül gibi durmayıp şakı

Kendi vücudunda bulagör Hak’ı

Erişir canına fazlı Huda’nın,


Tekke edeb yati6

TEKKE EDEBİYATI

HİKMET(Şairin din ve tasavvuf düşüncesini aktardığı şiirlere hikmet denir.Ahmet Yesevi’nin Divan- Hikmet’i ünlüdür.)

Ol kadirim kudret birlen birlen nazar kıldı

Hurrem bolup yir astığa kirdim mene

Garip bendeng bu dünyadan güzer kıldı

Mahrem bolup yir astıga kirdim mene

Zakir bolup,şakir bolup haknı taptım

Şeyda bolup ,rüsva bolup candım öttim

Andın songra vahdet meydin katre tattım

Hemden bolup yir astıga kirdim mene.

Hoca Ahmet Yesevi


D van edeb yati

DİVAN EDEBİYATI

GENEL ÖZELLİKLERİ

1.Şairler ,Arap ve Fars edebiyatının etkisinde kalmıştır.

2.Ölçü olarak aruz kullanılmıştır.

3.Nazım birimi beyittir.

4.Beyitler arasında konu birliği olması gerekmez.Önemli olan bütün değil parçanın güzelliğidir.

5.Uyak göz içindir.Daha çok tam ve zengin uyak kullanılmıştır.

6.Sanatlı söyleyişe önem verilmiştir.

7. “Sanat için sanat” anlayışıyla hareket edilmiş,bireysel ve soyut konular ele alınmıştır.

8.Şairler,şiirlerinde “ mazmun” adı verilen kalıplaşmış sözleri kullanmışlardır.

9.13.yy. da Hoca Dehhani ve Şeyyad Hamza ile başlayan divan edebiyatı 19.yy.’a kadar sürmüştür.Bilinen ünlü şairler Anadolu’daNecati(15.yy.), Baki(16.yy.), Nabi(17.yy.),Şeyhülislam Yahya (17.yy), Nedim (18.yy.) ,Şeyh Galip (18.yy) ; Anadolu dışında da(Azeri sahası)Ali Şir Nevai (15.yy) , Fuzuli (16.yy)’dir.

10.Beğenilen şiirler “divan” adı verilen defterlere kaydedilirdi.


Bey tlerle kurulanlar

BEYİTLERLE KURULANLAR

GAZEL

KASİDE

MESNEVİ

MÜSTEZAT

KIT’A


Gazel

GAZEL

  • Türk Divan Edebiyatı'nda;çok yaygın olarak kullanılan bir nazım şeklidir. Hemen hemen aruz'un her kalıbıyla yazılır. Birinci beyit kendi arasında kafiyeli, diğer beyitlerin birinci mısraları serbest, ikinci mısraları birinci beyit ile kafiyelidir. Kafiye düzenini şematik olarak belirtmek gerekirse aa / ba / ca / da / ea / fa şeklinde ifade etmek mümkündür. Gazellerde beyitler arasında mana birliği olabileceği gibi, her beyit ayrı bir konuyu işlemiş de olabilir.

  • Gazellerde aşk duyguları, şarap âlemleri, tabiat güzellikleriyle birleşmiş bir şekilde, canlı ve akıcı bir üslûpla dile getirilir.

  • 5-15 beyitten oluşur.

  • Gazelin ilk beyitine matla, son beyitine makta adı verilir. Matla beyitinden sonra gelen beyite hüsn-i matla, makta beyiti'nden bir önceki beyite ise hüsn-i makta denir. En güzel beyitine beyt'ül gazel, beyitleri arasında konu birliği bulunan gazellere yek-ahenk gazel, her beyiti aynı mükemmellikte söylenmiş olan gazellere ise yek-avaz gazel denir.


Gazel1

GAZEL

GAZEL

Benî candan usandırdı cefâdan yâr usanmaz mıFelekler yandı âhımdan murâdım şem’i yanmaz mı(Sevgili beni candan usandırdı,bana cefa etmekten usanmayacak mı?Ahımdan gökkubbeleri yandı,dileğimin mumu hala yanmayacak mı?)

Kamû bîmârınâ cânan devâ-yî derd eder ihsanNiçin kılmaz manâ derman menî bîmâr sanmaz mı(Sevgili bütün aşıklarının derdine bir çare bağışlar.Benim derdime neden çare bulmaz?Yoksa benim aşığı olduğumu bilmez mi?)

Gamım pinhan dutardım ben dedîler yâre kıl rûşenDesem ol bî vefâ bilmen inânır mı inanmaz mı

(Ben gamımı gizli tutuyordum, “sevgiliye açıkla” dediler.Bilmem ,acaba açıklasam o vefasız sevgili inanır mı,inanmaz mı?)

FUZULİ


Kas de

KASİDE

GENEL ÖZELLİKLERİ

1. Kasideler, genellikle birini övmek ve yermek amacıyla yazılan şiirlerdir.

2.En az 33 an fazla 99 beyitten olulur.

3. aa/ba/ca/da/ea şeklinde uyaklanır.

4. 6 bölümden oluşur.Bunlar:

Nesib(Teşbib):15-20 beyitlik bahar,doğa,bayram gibi konuların tasvir edildiği giriş bölümüdür.

Tegazzül:Kaside arasında yer alan gazel bölümü.

Girizgah:Genellikle tek beyitlik konuya geçiş bölümü.

Methiye:Kasidenin asıl bölümü(övgünün yapıldığı bölüm).

Fahriye:Şairin kendini övdüğü bölüm.

Taç Beyit: Şairin mahlasının geçtiği bölümdür.

Dua:Şairin kendisi ve övdüğü kişi için dua ettiği bölümdür.


Kas de1

KASİDE

KONUSUNA GÖRE KASİDELER

TEVHİD:Allah’ın birliğini anlatan kasidelerdir.

MÜNACAT:Allah’a yakarış ve niyaz içeren kasidelerdir.

NAAT:Peygamberi övmek amacıyla yazılan kasidelerdir.

MEDHİYE:Devlet büyüklerini övmek için yazılan kasidelerdir.

HİCVİYE:Bir kişiyi ya da düşünceyi yermek amacıyla yazılan kasidelerdir.

MERSİYE:Ölen kişinin ardından söylenen yas şiirleri.


Kas de2

KASİDE

KASİDE

(SULTAN 1. AHMED’E)

Edrine şehri mi bu ya gülşen-i me’va mıdır

Anda kasr-ı padişahı cennet-i a’la mıdır

Bu Edirne şehri midir,yoksa sığınılacak gül bahçesi (cennet me’va) midir) Buradaki padişahın köşkü Cennet- A’la mıdır?)

Beyt-i ma’mur felek mi olfezada ol saray

Ya zemini cennet olmış Ka’be-i ulya mıdur

(Bu uçsuz bucaksız Edirne Ovası’nda padişahın sarayı gökyüzündeki Kabe mi (beyt-i mamur) yoksa zemini cennete benzeyen yüce kabe midir?

Cuylar mı devr eden tarf –ı çemen zarın yahud

Ma’i pervaz ile kat’ olmış yeşil hara mıdur.

(Sarayın çimenliğinin etrafını dolaşan nehirler midir?Yoksa bu çimenlik değil ,mavi pervazlarla kesilmiş yeşil renkte dalgalı bir ipek kumaş mıdır?) NEF’İ


Mesnev

MESNEVİ

GENEL ÖZELLİKLERİ

1.Mesneviler aşk ,dini ve tasavvufi,ahlaki-öğretici,savaş ve kahramanlık,bir şehri ve şehrin güzelliklerini anlatma,mizah gibi türlü konularda yazılmış uzun olay metinleridir.

2.Beyit sayısında sınırlama yoktur.

3.Her beyit kendi arasında uyaklıdır. aa/bb/cc/dd/ee...

4.Aynı şair tarafından yazılmış beş mesneviye “hamse” adı verilir.

5.Ali Şir Nevai,Şeyhi,Fuzuli,Nabi,Şeyh Galip mesnevileriyle ünlü şairlerimizdir.

6.Türk edebiyatındaki ilk mesnevi Yusuf Has Hacip’in “Kutadgu Bilig” adlı eseridir.

7. Mesneviler aşk mesnevileri (Fuzulî-Leyla ile Mecnun), dinî-tasavvufi mesneviler(Süleyman Çelebi-Mevlit; Mevlana’nın Mesnevi’si), ahlaksal ve öğretici mesneviler (Şeyhî-Harnâme; Nabi’nin Hayriye’si ), savaş ve kahramanlık konusunu işleyen gazavatnameler, bir kentin güzelliklerini anlatan şehrengizler ve mizahi mesneviler diye ayrılabilir.


M stezat

MÜSTEZAT

İç içe geçmiş iki gazel görünümündedir.Gazelin tekdüze olan ahengini kırmak için her uzun dizeden sonra bir kısa dize konarak oluşturulmuştur.

ÖRNEK:

Bülbül yetişir bağrımı hun etti figanın(A)

Zapy eyle dehanın(a)

Hançer gibi deldi yüreğim tiğ-i zebanın(A)

Tesir-i lisanın(a)

Ah eylemeğe başladı aya bu ne halet(B)

Nolsun bu hararet(b)

Bilmem yine bir derdi mi var bülbül-i cihanın(A)

Ol mürg-i nihanın (a)

(İzzet Molla)


Kit a

KIT‘A

1.Matla beyiti olmayan bir gazel gibidir.

2. İki beyitten oluşur.Sadece ikinci ve dördüncü dizeler uyaklıdır.

Uyak düzeni xaxa

3.Bu nazım biçiminde şair mahlas kullanmaz.Ancak mahlas kullanılmış kıt’alar az da olsa vardır.

Kalem olsun eli ol katib-i bed-tahririn (a)

Ki fesad-ı rakamı surumuzu şur eyler (b)

Gah bir harf sukütiyle eder nadiri nar (c)

Gah bir nokta kusuriyle gözü kur eyler(b)

(FUZULİ)


Bentlerle kurulan nazim b mler

BENTLERLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

TEK DÖRTLÜKLÜLER

*RÜBAİ

*TUYUĞ

MUSAMMATLAR

A.DÖRTLÜLER

*MURABBA

*ŞARKI

B.BEŞLİLER

*MUHAMMES

*TARDİYE

*TAHMİS

*TAŞTİR

C.ALTILILAR

*MÜSEDDES

TESDİS

D.MüSEBBA(YEDİLİ)

E.MÜSEMMEN(SEKİZLİ)

F.MÜTESSA(DOKUZLU)

G.MUAŞŞER(ONLU)

*TERKİB-İ BENT

*TERCİ-İ BENT


Tek d rtl kl ler

TEK DÖRTLÜKLÜLER

RÜBAİ

1.İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir.

2.Tek dörtlükten oluşur.

3.Dizelerin uyaklanışı aaxa şeklindedir.

4.Felsefe ve tasavvuf konuları işlenir.

5.Rübainin kendine özgü 24 aruz kalıbı vardır.

6.İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir.

Türk edebiyatında en çok kullanılmış kalıpları şunlardır:

Mef’u ^lü mefa^ı^lü mefa^ı^lü fa’u^l

Mef’u^ı^lü mefa^ı^lü mefa^ı^lün fa’

Mef’u^lü mefa^ı^lün mefa^ı^lü fa’u^l

7.Dünya edebiyatında Fars şairi Ömer Hayyam (12.yy)rübainin en büyük ustasıdır.Bir de Azmizade Haleti yalnızca rübai yazan divan edebiyatı şairimizdir.


R ba rne

RÜBAİ ÖRNEĞİ

Geçmiş günü beyhude yere yad etme

Bir gelmemiş an için feryat etme

Geçmiş gelecek masal bütün bunlar

Eğlenmene bak ömrünü berbat etme.

(ÖMER HAYYAM)

Ben leblerini canıma em sem görürem

Gözün yarasın gönüle merhem görürem

Aşkın odu ki yaka iki cihanı

Ben kendü canıma yalnız kem görürem

(Kadı Burhanettin)


Tek d rtl kl ler1

TEK DÖRTLÜKLÜLER

TUYUĞ

1.Divan şairlerinin halk edebiyatındaki “mani”den esinlenerek oluşturdukları bir nazım biçimidir.Türk edebiyatına aittir.

2.Tek dörtlükten oluşur.

3.Dizelerin uyaklanışı aaxa şeklindedir.

4.Aruz kalıbının yalnız

Fa^’ila^tün/fa^ila^tün/fa^ilün kalıbıyla yazılır.

5.Edebiyatımızda en çok tuyuğ yazmış şair Kadı Burhanettin’dir(14.yy.).Divanında 169 tuyuğ vardır.Ali Şir Nevai(15.yy.),Nesimi(14.yy),


Tuyu rne

TUYUĞ ÖRNEĞİ

Gözü can esrütmeğe hammar imiş esrütmeğe: sarhoş etmek

Kaşı gönül yıkmağa mi’mar imiş hammar: şarap yapan,şarapçı.

Diledim halim ki gözüne diyem

Turfa budur gözleri bimar imiş turfa: az bulunur,nadir.

(KADI BURHANETTİN) bimar: hasta

Dil-berin işi itab u naz olur itab: azarlama

Çeşmi cadu gamzesi gammaz olur cadu: büyücü,cadı.

Ey gönül sabr et tahammül kıl ana gammaz: fitnecia

Yara erişmek işi az az olur.

(KADI BURHANETTİN)


Musammatlar

MUSAMMATLAR

Kıtalarla kurulan nazım biçimlerinin genel adına musammat denir.

DÖRTLÜLER

MURABBA

1.Dörtlüklerden oluşur.

2.Şair konu yönünden özgürdür.

Uyak dizilişi şarkıyı andırır.

aaaa- bbba-ccca-ddda

Dördüncü dize ,öteki dörtlüklerin sonunda tekrarlanıyorsa bu murabbalara “mütekerrir murabba”;son dizesi öteki dörtlüklerin son dizesiyle uyaklı ise “müzdeviç murabba” denir.


Murabba rne

MURABBA ÖRNEĞİ

Perişan halin oldum sormadım hal-i perişanım

Gamından derde düştüm kılmadım tedbir-i dermanım

Ne dersin rüzgarım böyle mi geçsin güzel hanım

Gözüm canım efendim sevdiğim devletlü sultanım

Esir-i dam-ı aşkın olalı senden vefa görmen

Seni her kanda görsem ehl-i derde aşina görmen

Vefa vü aşinalık resmini senden reva görmen

Gözüm canım efendim sevdiğim devletlü sultanım

MÜTEKERRİR MURABBA (FUZULİ)


Musammatlar1

MUSAMMATLAR

ŞARKI

1.Divan şairlerinin koşma ve türküden esinlenerek oluşturduğu nazım biçimidir.Bu nedenle tuyuğ gibi yerli özellikler gösterir.

2.Bestelenmeye uygun kalıplarla yazılır(me’ulü-mefailü-mefailü-faulün)

3. 3 ile 5 dörtlükten oluşur.

4.Uyaklanış şekli :aa(n)aa(n)- bbba(n)-ccca(n)-ddda(n)

Aaxa(n) – bbba(n)- ccca(n) –ddda(n) şeklinde uyaklanan şarkılar da vardır.

5.Bu türün en güzel örneklerini 18.yy.da Nedim vermiştir.


Arki rnekler

ŞARKI ÖRNEKLERİ

Sevdiğim canım yolunda hake yeksan olduğum(a)

İyddir çık naz ile seyrana kurban olduğum(a-nakarat)

Ey benim aşkınla bülbül gibi nalan olduğum(a)

İyddir çık naz ile seyrana kurban olduğum(a-nakarat)

Cümle yaran sana uşşak olduğun bilmez misin(b)

Cümlenin takatların tak olduğun bilmez misin(b)

Şimdi alem sana müştak olduğun bilmez misin(b) (Müştak:Çok istekli)

İyddir çık naz ile seyrana kurban olduğum(a)

(Nedim)


Be l ler

BEŞLİLER

BEŞLİLER

MUHAMMES: Beşer dizelik bentlerle kurulan nazım biçimidir.En az 4 en çok 7 bent olarak yazılır.Uyak düzeni aaaaa- bbbba- cccca… şeklindedir.

TARDİYE: Muhammesin özel bir biçimidir.Sadece uyaklanış bakımından ilk bendin son dizesi diğer üç dizeden farklıdır ve diğer bentlerin son dizeleri bu dize ile uyaklıdır.Yani

aaaab - ccccb - ddddb…

TAHMİS: Bir başka şairin yazdığı gazelin her beyitinin üstüne,beyitlerin 1.2inci dizeleriyle uyaklı üçer dize eklenmesiyle söz konusu gazelin muhammes haline getirilmesidir.

(aaa)aa-(bbb)ba-(ccc)ca

TAŞTİR: Bir başka şairin yazdığı gazelin her beyitinin iki dizesinin arasına ,beyitlerin 1’inci dizeleriyle uyaklı üçer dize eklenmesiyle,söz konusu gazelin muhammes haline getirilmesidir.

a(aaa)a-b(bbb)a-c(ccc)a-d(ddd)a


Musammatlar2

MUSAMMATLAR

ALTILILAR

1.MÜSEDDES

aaaaaa-bbbbba-ccccca-ddddda şeklinde uyaklanır.

2.TESDİS

Tahmis gibidir;yalnız gazelin beyitleri üstüne 3 yerine aynı ölçü ve uyakta 4 dize eklenerek yazılan nazım biçimine denir.

aaaaaa- bbbbba-ccccca-ddddda


Terk b bent

TERKİB-İ BENT

1.Bentlerle kurulan nazım biçimlerindendir.

2.Her bent sayısı 5 ile 10 arasında değişen beyitlerden oluşur.Bentlerin uyak düzeni gazele benzer.

3.Bent sayısı 5 ile 10 arasında değişir.Bendin son beyitine “vasıta beyit” ya da “bendiye” denir ve bentten farklı uyak yapısıyla kendi arasında uyaklanır.

4.Terkib-i bentlerde genellikle,talihten ve hayattan şikayet,tasavvuf,toplumsal yergi ve felsefi konular işlenmiştir.

5.Bu türde en güzel örnekleri 16.yy. şairlerinden Bağdatlı Ruhi ve Tanzimat şairlerinden Ziya Paşa vermiştir.


Terk b bent1

TERKİB-İ BENT

Pek rengine aldanma felek eski felektir(a)

Zira feleğin meşreb-i na-sazı dönektir(a)

(Feleğe sakın aldanma felek eski felektir;yani dönektir)

Ya bister-i kemhada ya viranede can ver(b)

Çün bay u geda hake beraber girecektir(a)

(ister ipek yataklarda ister viranede can ver zengin,fakir herkes beraber toprağa girecektir.)

Allah’a sığın şahs-ı halimin gazabından(c)

Zira yumuşak huylu atın çiftesi pektir(a)

(Yumuşak huylunun gazabından Allah’a sığın;çünkü yumuşak huylu atın tekmesi kötü olur.)

Yakdı nice canlar o nezaketle tebessüm(d)

Şirin dahi kasdetmesi cana gülerektir(a)

(O nezaketle ve tebessümle nice canlar yaktı;Aslan da gülerek cana kasteder.)

Bed-asla necabet mi verir hiç üniforma(e)

Zer-düz palan ursan eşek yine eşektir(a)

(Soyu kötüye soyluluk mu verir hiç üniforma;eşek altın işlemeli giysi giyse de yine eşektir.

Bed-maye olan anlaşılır meclis-i meyde(f)

İşret güher-i ademi temyize mihektir(a)

(İçki meclisinde mayası bozuk hemen anlaşılır;seçme ölçütüdür insanın cevheri yiyip içme.)


Terk b bent2

TERKİB-İ BENT

Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdir(g)

Tekdir ile uslanmayanın hakkı kötektir(a)

(Nasihat ile yola gelmeyeni azarlamalı,azarlama ile uslanmayanın hakkı ise dayaktır.)

Na-danlar eder sohbet-i na-danla telezzüz(h)

Divanelerin hem-demi divane gerektir(a)

(Bilmeyenler bilmeyenler sohbet etmekten hoşlanır,divanelerin arkadaşları da yine divanelerdir.)

Afv ile mübeşşer midir ashab-ı meratib(ı)

Kanun-ı ceza acize mi has demektir(a)

(Rütbe Allah’tan mı verilmiştir;bu kanunlar neden hep aciz kişilere işler.)

Milyonla çalan mesned-i izzetle ser-efraz(i)

Birkaç kuruşu mürtekibin cayı kürektir(a)

(Milyonla çalan yüksek makamlarda baş tacı;birkaç kuruş rüşvet alana kürek cezası)

İman ile din akçadır erbab-ı gınada (j)

Namus u hamiyyet sözü kaldı fukarada(a)

(Zengin kimselerde din ve iman değerlidir;şeref,namus,yurt sevgisi sözü kaldı fakirlerde.)


Terc bent

TERCİ-İ BENT

1.Bent sayısı ve beyit sayısı yönüyle terkib-i bentten farklı değildir. Bentlerin uyak düzeni de terkib-i bentteki gibidir.

2.Terci-i bentte, bentleri birbirine bağlayan vasıta beyti her bentten sonra aynen tekrarlanır. aa xa xa xa xa bb -cc xc xc xc bbya da aa aa aa aa aa bb - cc cc cc cc cc dd

Terkib-i bent ile terci-i bentin farkı terkib-i bentte vasıta beyti değiştiği halde terci-i bentte vasıta beytinin sürekli tekrarlanmasıdır.

3.Vasıta beyti tekrarlandığı için terci-i bentte, bentlerde işlenen konular arasında uyum olmak zorundadır. Dolayısıyla terci-i bent türündeki şiirlerde konu bütünlüğü vardır.

4.Terkib-i bentte işlenen, konular terci-i bentte de işlenir.

5.Şeyh Galip,Ziya Paşa terci-i bent türünde de önemli bir isimdir.


Terc bent1

TERCİ-İ BENT

Kabul eder mi ya rab zahm-ı pür nasurumuz bih-hud(a)

Kalır mı yoksa bu ateşle dağ-ı dil gibi pür-dud(a)

Alırsa pençeye yazık beni bu baht -ı na-mes’ud(a)

Kıyamet kopsa gevher tutsa alem olmayam hoşnud(a)

Ferah namın dahi yad edemez bu can-ı zehr-i alud (a)

Rızadur çaresi her ne dilerse hazret-i Ma’bud ( a)

Bela mevc-aver-i gird-ab-ı hayret na-huda na-bud( b) vasıta beyt

Adem sahillerin tuttu diriga bang-i na-mevcud ( b)

Düşüp dam-ı hevaya hasret-i gülzar kaldım ben(c)

Gidip nefh-i mesiha-veş saba bimar kaldım ben( c)

Gül-i ümmid soldu mübtela-yı har kaldım ben( c)

Bu gül-şen külhan oldu çeşmime na-çar kaldım ben( c)

Şarab-ı ye’se düştüm teşne-i didar kaldım ben,(c )

Başımdan aştı seyl-ab-ı keder bizar kaldım ben( c)

Bela mevc-aver-i gird-ab-ı hayret na-huda na-bud(b)

Adem sahillerin tuttu diriga bang-i na-mevcud(b)


Yen t rk edeb yati nazim b mler

YENİ TÜRK EDEBİYATI NAZIM BİÇİMLERİ

SONE

TERZA-RİMA

TRİYOLE


Slam yet nces t rk edeb yati

SONE

Önceleri İtalyan edebiyatında kullanılmış,oradan Fransız edebiyatına geçmiştir.Bütün Avrupa edebiyatlarında soneye rastlanır.Bu biçim daha çok lirik konulara elverişli olduğundan sevilmiş ve tutunmuştur.

Sone, 14 dizelik bir nazım biçimidir.İlk 2 bendli dörder,son iki bendi üçer dizelidir.Uyak düzeni bakımından ikiye ayrılır:

1.İtalyan Tipi Sone:

abba – abba – ccd – ede

2.Fransız Tipi Sone:

abba – abba – ccd – eed

Türk edebiyatında değişik uyak örgüleriyle kullanılmıştır.Bunlar:

abba – cddc – eff – egg

abba – cddc – eef – ggf

abab – cdcd – eff – egg

abab – cdcd – eff – ggf


Sone rne

SONE ÖRNEĞİ

Dağılır yele karşı altın saçlarıUçuşurdu bin bir büklüm içinde.Bir hoş ışık vardı gözlerindePırıl pırıl,sönmüş o zamandan beri.Bir iyilik sarardı yüzünü bazanBilmem,belki bana öyle gelirdi.Ben,o sevdadan can atan deliNasıl yanıp tutuşmazdım o zaman.Yürüdü mü yerden kurtulurdu sankiMelekler öyle yürüse gerek.SözleriBir başka türlüydü insan sözlerinden.Gökte bir ruhtu o,bir canlı güneşti.Öyle gördüm ben;öyle değilmiş şimdi.Yay gevşemiş,ne çıkar,yara gitmez gönülden.

abba – cddc – eef – ggf

                                                 Francesco PETRARCA                                         Çeviren:Sabahattin EYUBOĞLU


Terza r ma r k uyak

TERZA-RİMA(ÖRÜŞÜK UYAK)

Üç dizelik bendlerle kurulu İtalyan nazım biçimi. Dize kümelenişi ve kafiye düzeni  şöyledir: aba  bcb  cdc   ded...  e

İlkin İtalyan nazmında kullanılan bu biçim, daha sonra  başka edebiyatlarda da kullanılmıştır. Dante’nin “İlahi Komedya”sının bu biçimle yazılmış olması, terza – rima’nın yaygınlık kazanmasını sağlamıştır.

                   Terza-rima, Türk edebiyatında ilkin Servet-i Fünun döneminde bir tek şiirde (Tevfik Fikret’in Şehrâyîn) denenmiş (1899); İkinci Meşrutiyet’ten (1908) sonra zaman zaman kullanılmışsa da, yaygınlık kazanmamıştır.


Terza r ma rne

TERZA-RİMA ÖRNEĞİ

İLAHİ KOMEDYA

Hayat yolu ortasında kendimi (a)Karanlık bir orman içinde buldum. (b)Anladım yolumu kaybettiğimi. (a)

Aklıma geldikçe hâlâ korktuğum (b)

Bir yabani, haşin, büyük ormanı (c)

Anlatırken bile ürperiyorum. (b)

Ölümden daha korkunç buldum onu, (c)

Ama başka iyi şeyler de vardı, (d)

Söyleyim onların ne olduğunu. (c)


Terza r ma rne1

TERZA-RİMA ÖRNEĞİ

GİZ Bu kadar uzak mıydı Git git bitmiyor yol Görünmüyor dağın ardı

Oysa bilmem kaç yıl Bu yollardan yürünmüş Şimdi sanki bir masal Bu dilsiz dağ ve taş Nerde saklar kuşları Hangi gizle sarmaş dolaş

Anlamak zor susuşları.(Ahmet Telli)

aba  bcb  cdc   ded...  e


Tr yole

TRİYOLE

10 dizeli bir nazım biçimidir.Başta iki dizelik bir parçadan sonra,dörder dizelik iki bent gelir.Baştaki iki dizelik parçanın birinci dizesi birinci dörtlüğün dördüncü dizesi, ikinci dizesi de ikinci dörtlüğün dördüncü dizesi olarak tekrarlanır.

a(1)b(2) – aaaa(1) – bbbb(2)


Tr yole rne

TRİYOLE ÖRNEĞİ

Yıllar var ki hasretim senin melek simana, Yüzün bana yasaklı her şeyin farkındayım!Bin dereden su gelse halimden belli mânâ: Yıldırımlar yağıyor sığındığım limana! Dilimde tüy biterken sen gelmedin imana; Yıllar var ki hasretim senin melek simana!Hüzünlü notalarda, yakıcı şarkındayım; Akan ömür nehrinin insafsız arkındayım, Rüyalarımda bile, feleğin çarkındayım; Yüzün bana yasaklı her şeyin farkındayım

a(1)b(2) – aaaa(1) – bbbb(2)


  • Login