مبانی نظری و
Download
1 / 296

............... - PowerPoint PPT Presentation


  • 169 Views
  • Uploaded on

مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی. 0. 0. . . 0. 0. تهیه اسلاید . استاد. الهام مسلمــی، مـریم نژاد سلیمانی، آتوسـا حاج حسینـی، احسان روانا، عباس رمضانی پور . دکتر احمد ورزشکار. پاییز 1391. امیر المومنین حضرت علی (ع) : جمال العلم نشره

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about ' ...............' - mavis


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript

مبانی نظری و عملی پژوهش

در علوم انسانی و اجتماعی

0

0

...............

..............

0

0

تهیه اسلاید

استاد

الهام مسلمــی، مـریم نژاد سلیمانی، آتوسـا حاج حسینـی، احسان روانا، عباس رمضانی پور

دکتر احمد ورزشکار

پاییز 1391


امیر المومنین حضرت علی (ع) :

جمال العلم نشره

زیبایی و زینت علم ، به منتشر کردن و منتقل نمودن آن به دیگران است .

( بحارالانوار ، ج 2 ، ص 80 )


قال رسول الله (ص):

طَلَبَ العِلمِ أفضَلُ عِندَ اللهِ مِنَ الصَّلاهِ و الصِّیامِ و الحَجِّ و الجَهادِ فی سَبیل اللهِ تعالی

آموختن دانش نزد خداوند، برتر از نماز و روزه و حج و جهاد در راه خدای تعالی است

(میزان الحکمه، ح 13717)


دیبـاچه

این مطالب، خلاصه ای از کتاب مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و علوم اجتماعی دکتر علی دلاور و چاپ اول، 1374، می باشد و از انتشارات رشد، که برای استفاده استادان، محققان و دانشجویان رشته های مختلف علوم رفتاری و اجتماعی و کلیه کسانی که به پژوهش با مطالعه یافته های پژوهشی علاقه مندند، تالیف شده است.

امید است که این گونه مطالب راهی برای هرچه علمی تر شدن فعالیت ها از جمله فعالیت های تحقیقاتی و کارهای سازمانی شود.


علم چیست؟

کلمه علم معادل واژه Science است که خود از لفظ لاتینScientia به معنای دانستـن یا آگاهــی است. به مجمـوعه فعالیت های منظم و منسجمی است که به کمک آن واقعیتهای جهان خارج در کنار هم نهاده می شوند.

نظریه ها ماهیت کلی و منطقی دارند. در حالی که فرضیه ها محدودتر و مشخص ترند و به طور نوعی تا حدی مجردند.

اگرچه تخیل در ساختن نظریه ها دخالت دارد، ولی در جمع آوری و تجزیه و تحلیل واقعیت ها دارای هیچ سهمی نیست.


علم چیست؟

نظریه ها تقریبا هیچگاه نتیجه فرایندهای کاملا قیاسی نیستند، بلکه بیشتر پیامدهای زنجیره بلندی از فعالیت های تجربی و قیاسی هستند.

نظریه پردازی شامل مجموعه فعالیت هایی مرکب از مشاهده، تجربه و قیاس است. همه نظریه ها به مرور زمان دستخوش تغییر و تحول می شوند و هیچ دانشمندی نتوانسته یا نخواهد توانست حقیقت را به تمامی دریابد.


علم چیست؟

کیفیت هر طرح تحقیقاتی تا حد زیادی به تصمیم هاو فعالیت هایی بستگی دارد که به جمع آوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات منجـر می شود.

اگر مدیر اجرایی طرح، خود را درگیر چنین فعالیت هایی نکند، با خطری جدی مواجه می شود.

اساساً، هدف تمام علوم، شناسایی دنیای اطراف آدمی است. در این فعالیت سه جز عمده وجود دارد: توصیف، کشف نظم و صورت بندی نظریه ها و قوانین.


علم چیست؟

محقق و دانشمند، ابتدا سعی می کند اشیا یا رویدادهایی را که در جهان اتفاق می افتند، مشاهده و بررسی کند.

دوم، سعی می کند نظم و ترتیب و همچنین بی نظمی هایی را که گاهی اوقات در پدیده مورد بررسی وجود دارند، کشف کند.

سوم، او سعی می کند نظام کشف شده را صورت بندی کند و آن را تعمیم دهد و سرانجام به قانون و نظریه تبدیل سازد.


علم فعالیتی است منطقی

اساساً، علم یک کار عقلانی و استدلالی است و تبیین علمی باید با امضاء باشد. علم باید بر دلایل منطقی استوار باشد.

در منطق علم، غیرممکن است که پدیده ای دو نتیجه داشته باشد. مثلا وقتی سکه ای به هوا پرتاب می شود و به زمین می افتد، نتیجه آن، هر دو روی سکه نمی تواند باشد.

همچنین یک پدید نمی تواند دارای دو نتیجه جدا از هم و متناقض باشد. مثلاً تحصیلات دانشگاهی نمی تواند هم سبب ثروتمند شدن و هم سبب فقیر شدن فرد خاصی شود.


دو روش منطقی مشخص و بسیار با اهمیت از دیدگاه تحقیقات علمی

منطق قیاسی

منطق استقرایی

رسیدن از جزء به کل

رسیدن از واقعیت به نظریه

رسیدن از کل به جزء

پیش بینی موارد جزیی بر اساس نظریه


در استقراء، شخص از داده های مشاهده شده شـروع می کند سپس آنچه را که مشــاهده کرده است، به کل تعمیم می دهد. این تعمیم، روابط بین پدیده های مشاهده شده را تبیین می کند.

در استدلال قیاسـی، شخص از یک قانون عمومـی و کلـی شروع می کند و سپس آن را برای پیش بینی موارد جزیی مورد استفاده قرار می دهد.

مثال: فرض اصلی (مقدمه کبری)، همه انسان ها فانی هستند.

فرض فرعی (مقدمه صغری)، سقراط (فانی است) انسان است.

نتیجه؛ سقراط فانی است.


منطق قیاسی، اگرچه که قدیمی است اما در صورتی که از ثبات درونی برخوردار باشد و فرضیه های اولیه درستی داشته باشد، با ارزش است.

شیوه مشاهده مستقیم پدیده ها توسط «فرانسیس بیکن» مطرح شد.

بیکن دریافت که فرایند «تفکر کل به جزء» مانع کشف حقایق نوین است.

بیکن روش نوین منطق استقرایی را به منظور پیشبرد دانش بشری پیشنهاد کرد.


ارزش منطق استقرایی به ثبات درونی و دقت آزمایش های مربوط به آن بستگی دارد و این روش به تنهایی نمی تواند سیستم فکری کاملی برای حل مشکلات علمی باشد.

داروین، روش قیاسی ارسطو را با روش استقرایی بیکن منسجمساخت. او پس از سال ها جمع آوری اطلاعات درباره گوناگونی گیاهان و جانوران به این فرض رسید که ریشه انواع، در اصل انتخاب طبیعی نهفته است. مطالعات بعدی وی از این فرضیه حمایت کردند.

بنابراین، او توانست به کمک روش قیاس ـ استقراء که اکنون بنیان روش علمی محسوب می شود، نظریه علمی خود را بسط و گسترش دهد.


در تشخیص عوامل تشکیل دهنده فرایند قیاس ـ استقراء، الگوها نقش مهمی دارند.

علم چیست؟

بنای علم بر این فرض استوار است که هر پدیده ای در جهان، علتی قبلی دارد و نقش علم، تشخیص و تعیین علت های قبلی پدیده ها و فهم منطقی آنهاست.

برای دانشمند، هیچ رویدادی اتفاق نمی افتد مگر آنکه علتی داشته باشد.

علم، نتیجه عوامل مادی و معنوی از پیش اتفاق افتاده است.


اولاً فرایند قیاس ـ استقراء، الگوها نقش مهمی دارند.

دانشمندان به علل اصلی تمام رویدادها وافق نیستند و خود نیز چنین ادعایی ندارند. آنها فقط فرض می کنند که عللی وجود دارد که می توان آنها را کشف کرد.

علم، بیشتر اوقات علل چندگانه را برای بروز یک پدیده یا رویداد می پذیرد. زیرا وقوع یک رویداد ممکن است چندین علت داشته باشد.

علم تا حد زیادی به شکلی از تفسیرپذیری و احتمال علل بستگی دارد.

حرکت اخیر علوم انسانی، نمایانگر تاکید بیشتر بر توضیح و تبیین منظم پدیده های انسانی است، در صورتی که در گذشته تاکید بر توصیف بود.

ثانیاً


یکی از فرضیه های این کتاب این است که رفتار انسان را می توان مانند اتم و سلول مورد مطالعه علمی قرار داد.

دانشمندان علوم انسانی نیز همچون علمای علم فیزیک درصدد کشف نظــم و قواعد هستند. آنها این کار را از طـریق مشاهده، اندازه گیری دقیـق، کشف روابــط و تدوین و تنظیم مدل ها و نظریه ها انجام می دهند.

نخستین سنگ بنای علم، اندازه گیری یا مشاهده منظم است.


هیچ دلیلی مبنـی بر این که دانشمندان علوم انسانی نمی توانند پدیده های مورد تحقیق خود را اندازه گیری کنند، وجود ندارد.

باور عمومی بر این است که موضوع علوم فیزیکی بیش از موضوع علوم انسانی، دارای نظم و قاعده است.

در کنار ضوابط و مقررات رسمـی، سایر هنجارهای اجتماعی را نیز می توان مشاهده کرد.


  • انتقـاداتـی که به گـزارشات دانشمندان علـوم انسانــی وارد می کنند: «در مورد پدیده های اجتماعی»

  • ممکن است ادعا شود که بیان اینگونه قواعد، امری جزئی و کم اهمیت است و همگان از آن باخبرند.

  • منتقدان ممکن است انگشت روی موارد ضد و نقیض بگذارند و بگویند چنین مشاهداتی در کل درست نیست.

  • و بالاخره ممکن است استدلال کنند که افراد دست اندرکار مشاهده و ثبت این قواعد، در صورتی که بخواهند می توانند یافته ها را وارونه جلوه دهند.


در دانش عمومی یا به اصطلاح عقل سلیم، نکات ضد و نقیض بسیاری وجود دارد که نیازمند روشنگری است. و اصولی که بی چون و چرا مورد قبول عامه قرار دارند، باید به صورت آزمایشی مورد پژوهش قرار بگیرند.

قواعد اجتماعی در واقع نمایانگر الگوهای اجتماعی هستند و رابطه بین دو متغیر الزاما نباید در صد در صد موارد درست باشد.

مستند ساختن امور بدیهی، یکی از فعالیت های اجتماعی و با ارزش هر علم است.


ویژگی های علوم انسانی سلیم، نکات ضد و نقیض بسیاری وجود دارد که نیازمند روشنگری است. و اصولی که بی چون و چرا مورد قبول عامه قرار دارند، باید به صورت آزمایشی مورد پژوهش قرار بگیرند.

  • علوم انسانی منطقی هستند: هدف علوم انسانی، درک منطقی رفتار است.

  • علوم انسانی جبری هستند: هر رویدادی دلایلی دارد و صرفاً تصادفی نیست.

  • علوم انسانی کلی هستند: یک نظریه اجتماعی، هرچه تصمیم پذیرتر باشد، سودمندتر است.

  • علوم انسانی از اصل امساک گر پیروی می کنند؛ دانشمند علـوم انسانی سعی می کند تا از حداقل متغیرها، حداکثر قدرت تبیین را بدست آورد.


ویژگی های علوم انسانی سلیم، نکات ضد و نقیض بسیاری وجود دارد که نیازمند روشنگری است. و اصولی که بی چون و چرا مورد قبول عامه قرار دارند، باید به صورت آزمایشی مورد پژوهش قرار بگیرند.

  • علوم انسانی تخصصی هستند: دانشمند علوم انسانی، همانند دانشمند علوم فیزیکی، باید روش اندازه گیری خاص خود را مشخص نماید.

  • علوم انسانی را می توان به صورت آزمایشی مورد بررسی قرار داد.

  • پژوهش های علوم انسانی تکرارپذیرند.

  • علوم انسانی تغییر و تحول پذیرند.


مفهوم تحقیق سلیم، نکات ضد و نقیض بسیاری وجود دارد که نیازمند روشنگری است. و اصولی که بی چون و چرا مورد قبول عامه قرار دارند، باید به صورت آزمایشی مورد پژوهش قرار بگیرند. :

مفهوم تحقیق از زبان عربی گرفته شده و در لغت به معنای رسیدگی کردن و بررسی، وارسی واقعیت، راست و درست کردن، به حقیقت امری رسیدگی کردن و بازجویی کردن است.

در واقع، عصر روش علمی از زمانی آغاز شد که بشر به صورت منظم و همه جانبه درباره خود و محیط پیرامونش به تفکر پرداخت.

رفتـار انسان پیچیده است و از آنجا که افراد از نظر احساسات، گرایش های ذهنی و انگیزه ها، بسیار متفاوت هستند، رسیدن به یک نتیجه قطعی و کلی ـ آن چنان که در مورد جنبه های توصیفی و تبیینی پدیده های بی جان امکان پذیر است ـ در مورد انسان مقدور نیست.


مفهوم تحقیق سلیم، نکات ضد و نقیض بسیاری وجود دارد که نیازمند روشنگری است. و اصولی که بی چون و چرا مورد قبول عامه قرار دارند، باید به صورت آزمایشی مورد پژوهش قرار بگیرند. :

تحقیق روندی رسمی تر، منظم تر و قوی تر از روش علمی است. تحقیق با ساختار منظم تری از کنکاش توأم است که معمولا منجر به نوعی ثبت مراحل و گزارش نتایج دستاوردها می شود.

هرچند می توان روح علمی را بدون تحقیق به کار گرفت. ولی تحقیق علمی را نمی توان بدون روش و جوهر علمی انجام داد. بنابراین، تحقیق، مرحله تخصصی تر از روش شناسی علمی است.

راز احیاء و رشد فرهنگی و علمی، پژوهش است.


پژوهش زنگار جهل را می زداید. حقایق را آشکار می کند و راه را برای حل مسایل و مشکلات پیچیده انسانی هموار می سازد.

تحقیق: عبارتست از مجموعه فعالیت هایی که برای کشف بخشی از جهان حقیقی انجام می شود.

دیدگاه کرلینجر (Kerlenger):

«تحقیقعبارت است از بررسـی و مطالعه منظم، کنترل شده و آزمایشی قضیه های فرضی درباره روابط اجتماعی بین پدیده های طبیعی با دیدی انتقادی»


دو شرط درست بودن تحقیق به عنوان یک فرایند پژوهش:

1ـ کنترل دقیق: شرطی که مانع تاثیر عوامل نامربوط و مزاحم می شود (اعتبار درونی).

2ـ نمونه گیری صحیح: شرطی که یافته های پژوهش را قابل بسط و تعمیم می سازد (اعتبار بیرونی).


پژوهشگر پیوسته سعی می کند که نگرش ها و تمایلات شخصی را از کار خود حذف کند.

تعریف تحقیق بر حسب اعتبار درونی و بیرونی

بررسی

زمینه یابی

مطالعه

آزمایش

تاکید تحقیق بر آزمایش است نه اثبات فرضیه


تحقیق کوششی است برای تنظیم اطلاعات به صورت واژه های تعریف شده و در صـورت امکان بیان آنها در قالب کمیت های قابل اندازه گیری

اولین تقسیم بندی تحقیق از نظر کار

تحقیق کاربردی Applied

تحقیق بنیادی

Basic


تحقیق کاربردی: اطلاعات به صورت واژه های تعریف شده و در صـورت امکان بیان آنها در قالب کمیت های قابل اندازه گیری در جستجوی دستیابی به یک هدف عملی است و تاکید آن بر رفاه و سعادت توده مردم است. هدف حل مشکل است.

تحقیق بنیادی: افزایش حیطه دانش و آگاهی است و ایجاد تغییرات اجتماعی هدف آزمون فرضیه است.

درجه انتزاع قابلیت کاربرد

هدف تحقیق بنیادی، تدویـن نکات قابل تعمیم یک نظــریه با یک پیش بینی انتزاعی است. در صورتی که در تحقیق کاربردی، پیش بینی در شرایط عملی و عینی صورت می پذیرد.

تحقیق کاربردی

تحقیق

پایه


  • محدودیت های تحقیق کاربردی از نظر مرتن (Merton)

  • در تحقیق کاربردی، الزاماً یک سلسله بررسی های نظری وجود دارند. این بررسی ها غالباً به عوامل مختلفی مربوط هستند و به روش های غیرعلمی و سطحی تهیه و تنظیم می شوند.

  • اعتبار پیش بینی های عینی در هر مرحله از تحقیق، به میزان اشتباه های جبران نشده بستگی دارد.

  • پیشنهادهای مطرح شده در این نوع تحقیق، محصول شرایطی هستند که احتمال وقوع آنها وجود دارد.

  • برآورد احتمال وقوع موجب می شود که پیشنهادهایی که بر اساس نتایج تحقیق مطرح می شوند، غیرطبیعی باشند.


تفاوت میان تحقیق کاربردی و بنیادی، با بررسی آنها از نظر زمان و مکان:

یافته های تحقیق کاربردیبه میزان بسیار زیادی قائم به زمان و مکان هستند. در صورتی که این ملاک در مورد تحقیق بنیادی صادق نیست.

تفاوت میان تحقیق کاربردی و بنیادی، از نظر هدف:


تفاوت های تحقیق بنیادی، با بررسی آنها از نظر زمان و مکان: بنیادیوکاربردیاز سه دیدگاه:

1. تفاوت از دیدگاه اهداف

2. تفاوت از نظر زمان و مکان

3. تفاوت در شکل بیان مساله

بین تحقیق بنیادی و کاربردی، ارتباط نیرومند و آشکاری وجود دارد. این دو به وسیله یکدیگر تغذیه می شوند. کسب دانش بیشتر، در نتیجه تحقیق بنیادی امکان پذیر است و این دانش، پایه ای برای برنامه ریزی فعالیت های عملی فراهم می سازد.

تحقیق در مـورد فعالیت های عملی، کار ارزشمندی است که از طــریق آن می توان اعتبار فرضیه ها را که به وسیله تحقیق بنیادی صورتبندی شده اند، آزمون کرد.


هاولاند بنیادی، با بررسی آنها از نظر زمان و مکان: (Hovland)، اهمیت تحقیق بنیادی را به عنوان منبع پرباری از فرضیه ها برای تحقیق کاربردی مورد تاکید قرار داده است.

مفاهیم

عناصر پژوهش متغیر

نظریه

تنها وسیله دریافت و انتقال پیام های علمی، زبان است.

الف) نمادهای بدوی و اولیه

در هر زبان دو نوع نماد یا واژه به کار برده می شود

ب) نمادهای استنتاجی


برای توصیف نمادهای اولیه از نمادهای دیگر نمی توان استفاده کرد.

نمادهای بدوی (در معنای آنها توافق وجود دارد)

Xفرد Yکنش متقابل +علامت جمع

نمادهای استنتاجی، از طریق نمادهای بدوی و اولیه تعریف می شوند.

Z = X + Y فرد و کنش متقابل بین آنها

نمادهای استنتاجی و تعاریف آنها، مرکب از نمادهای بدوی و اولیه هستند که مفهوم یکسانی را بیان می کنند.

مزیت نمادهای استنتاجی در کارایی آنهاست و تعریف اینگونه نمادها، به تلاش و کوشش کمتری نیاز دارد.


نمادها به خودی خود قابل فهم نیستند و برای انتقال آنها از مفاهیم استفاده می شود.

به عبارت دیگر، دریافت و انتقال پیام های علمی از طریق مفاهیم، امکان پذیر است.

به طور کلی زبان علمی تشکیل شده است از:

ـ مفاهیم

ـ گزاره

ـ نظریه


مفاهیم نیستند و برای انتقال آنها از مفاهیم استفاده می شود.، بلوک هایی هستند که ساختمان دانش به وسیله آنها ساخته می شود.

یک مفهوم، یک کلمه (واژه) یا مجموعه ای از کلمات است که معنایی از طریق آنها انتقال داده می شود.

مفهوم، به طبقه ای از محرک ها اطلاق می شود که دارای وجوه مشترکی هستند.

نمونه هایی از مفاهیم: میز، دانشجو، وزن


مفاهیم متفاوت: نیستند و برای انتقال آنها از مفاهیم استفاده می شود.

1ـ مفهوم قابل اندازه گیری و غیر قابل اندازه گیری

2ـ مفهوم تجربی یا ملموس: مانند خانه، گربه و شخص. زمانی که مفهوم قائم به یک شرایط زمانی و مکانی خاص باشد، به آن واقعی یا تجربی گویند.

3ـ مفهوم مجرد یا نظری: مفاهیمی که از هر گونه شرایط زمانی و مکانی خاص مستقل هستند و به توصیف موجودیت های غیرقابل مشاهده می پردازند. مانند وطن، عاطفه و ارتباط.


اولین مرحله در حال توسعه و گسترش دانش، تشخیص مفاهیم نظری و تجربی است.

به این خاطر که هر کدام از این دو دسته مفهوم، وظایف مختلفی در توسعه و گسترش دانش دارند.

هیچ مفهومی بدون فعالیت های شناختی قابل مشاهده نیست.


روشهاي دانش، تشخیص مفاهیم توسعه مفاهیم:

توسعه و گسترش یا ادراک یک مفهوم نظری، «توضیح» نامیده می شود. در صورتی که توسعه و گسترش یا ادراک یک مفهوم تجربی را «تعریف» گویند.

از آنجا که مفهوم نظــری یک ایده مجرد و غیرقابل مشاهده را عـرضه می کند. بنابراین، توضیح آن هم باید از یک ایده یا از ایده های غیرقابل مشاهده گرفته شود. و این بدان معنی است که ویژگی های آن مجرد است، نه ملموس و واقعی.

مفاهیم تجربی، بیان کننده نمودهای قابل مشاهده هستند. از اینرو، تعاریف آنها بر اساس ایده های قابل مشاهده استوارند. و این بدان معنی است که ویژگی های آن ملموس و واقعی هستند، نه مجرد.


از دانش، تشخیص مفاهیم مفاهیم نظری به عنوان وسایل تفکر استفاده می شود.

در صورتی که مفاهیم تجربی ابزاری هستند که از طریق آنها برای آزمون تفکر، از مشاهده استفاده می شود.

این دو نوع مفهوم، با وظایف و عملکردهای مختلف و جداگانه، امکان گسترش دانش جدید را بوجود می آورند.

زمانی که یک مفهوم نظری توضیح داده می شود، معنای آن روشن می گردد و این از طریق مفاهیم نظری دیگر با واژه های مجرد صورت می پذیرد.

هویت یک مفهوم، یا از طریق بیان ویژگی های آن مشخص می شود (نظیر طول، عرض، ارتفاع، زمان و ...) یا از طریق بیان ساخت آن (مانند اینکه مفهوم از چه چیزی درست شده است یا چگونه بوجود آمده است).


تعریف مفاهیم تجربی به دو روش: دانش، تشخیص مفاهیم

1-تعریف اساسی یا ساختاری است. یعنی تعریف مفهوم، با استفاده از لغات یا واژه های دیگر؛ یا تعریف مفهوم، از طریق مفاهیم دیگر.

2-تعریف نوع دوم را عملیاتی یا کاربردی می نامند. و عبارتست از مجموعه روش هایی برای توصیف فعالیت های یک مشاهده گر که مشاهده را به منظور دریافت یک احساس و در نهایت برای تعیین موجودیت یا میزان موضوع مورد مشاهده، انجام می دهد.


تقسیم بندی تعریف عملیاتی یا کاربردی:

الف) سنجشی؛ از طریق آن شیوه اندازه گیری مفهوم، مشخص و معلوم می شود.

ب) آزمایشی؛ مشخص می کند که چگونه یک پژوهشگر در مفهوم تغییر ـ یا به عبارت کلی تر، دخل و تصرف ـ به عمل می آورد.

ملاک های ارزشیابی مفاهیم نظری و تجربی

توضیح یا تعریف یک مفهوم، زمانی بهتر از توضیح یا تعریف مفهوم دیگر است که در آن ملاک های ارزشیابی مفاهیم، بهتر به کار برده شده باشند.


هر یک از مفاهیم نظری، باید پژوهشگر و یا جوینده دانش را به یک یا چند مفهوم تجربی راهنمایی کند.

اهمیت و اعتبار تجربی

تعداد ارتباط هایی که یک مفهوم می تواند با مفاهیم دیگر داشته باشد.

سودمندی و اثربخشی

ملاک های ارزشیابی مفاهیم نظری

در توضیح مفاهیم نظری، نباید تناقض درونی وجود داشته باشد.

ثبات درونی

آیا مفهوم، قابل تبدیل به کمیت است.

عملیات ریاضی

درجه توافقی که افراد مختلف در روشن بودن معانی مفهوم دارند.

سادگی


مشاهده کنندگان پدیده های یکسان، در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

پایایی مشاهده گرها

مفاهیم تجربی با در نظر گرفتن محدودیت های زمانی و مکانی یا هر دوی آنها باید آغاز و پایانی داشته باشند.

ملاک های ارزشیابی مفاهیم تجربی

انتزاعی بودن

ادراکی

مشاهده کننده با حداقل فعالیت هایی که به منظور شناخت انجام می دهد، مفهوم را درک کند.

ارتباط با برخی از مفاهیم نظری

بعد از مشاهده مفاهیم تجربی، شخص بتواند مفاهیم نظری همتا و مقابل آن را پیدا کند.

یک مفهوم، وقتی ساده و روشن است که پژوهشگران پس از مشاهده عینی آن، در معنای آن توافق داشته باشند.

سادگی


متغیر و انواع آن در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.:

متغیر، یک مفهوم است که بیش از دو یا چند ارزش یا عدد به آن اختصاص داده می شود.

متغیر، به ویژگی هایی اطلاق می شود که می توان آنها را مشاهده و اندازه گیری کرد و دو یا چند عدد یا ارزش را جایگزین آنها قرار داد.

میز یک مفهوم است، نه متغیر. اما وزن میز یک متغیر است.

متغیر، در مقابل ثابت قرار دارد.


ثابت: در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.به ویژگی های اطلاق می شود که دارای ارزش مساوی و یکسان است و میزان آن در همه افراد یا اشیاء یا حوادث به یک اندازه است.

مثلاً در یک پژوهش در مورد دانش آموزان ده ساله، «سن» ثابت است.

تقسیم بندی متغیرها

متغیر مستقل و وابسته

  • مستقل: متغیر محرک یا درونداد است که به وسیله پژوهش گر، اندازه گیری، دستکاری و یا انتخاب می شود تا ارتباط آن با متغیر دیگری معین شود.

  • وابسته: متغیر پاسخ ، برونداد یا ملاک است.


تقسیم بندی متغیرها در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

متغیر ازنظر ماهیت اعداد و ارزش ها

متغیر کمی و کیفی

متغیر کمی: از نظر کمیت تغییر می کند و اختـلاف مقادیر آنها را می توان با استفاده از عدد، ثبت کرد. (قد، وزن، سن، نمره آزمون)

متغیر کیفی: اختلاف و تغییرات، بین میزان های مختلف آن کیفی است. (رنگ مو، رنگ چشم، جنس)

  • گسسته: مثلاً جنس یک متغیر گسسته است. (یک شخص یا زن است یا مرد)

  • پیـوسته: متغیــری است که بین دو واحد آن، هر نقطه یا ارزشـی را می توان انتخاب کرد. مثلاً وزن یک متغیر پیوسته است و می تواند بین صفر تا بینهایت باشد. (قد، زمان، درصد چاقی بدن)


تقسیم بندی متغیرها در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

متغیر مزاحم و اطلاعاتی

متغیر بر اساس تعداد ارزشها یا عددهایی که به آن اختصاص داده شده

دو ارزشی: به متغیری که به آن فقط دو ارزش یا دو عدد نسبت داده می شود. (مانند جنس که فقط دارای دو ارزش زن و مرد یا نر و ماده است)

چند ارزشی: متغیری که بیش از دو ارزش به آن اختصــاص داده می شود. (سطح تحصیلی، هوش)

  • مزاحم: متغیرهایی که پژوهشگر به طور مستقیم به پیدا کردن اثر آنها علاقمند نیست و حتی تلاش می کند اثر آنها را ثابت نگه دارد و یا آنها را حذف کند.

  • اطلاعاتی: متغیرهایی که پژوهشگر درصدد یافتن تاثیر آنهاست و به طور مستقیم مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرند.


درتحقیق آزمایشی/طرح عاملی در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.Factorial Designمتغیرهای مستقل بر حسب توانای محقق در دخل و تصرف و دست کاری آنها به دو دسته تقسیم می شوند.

متغیر مستقل عملی یا فعال: محقق می تواند آزمودنی ها را در سطوح مختلف آن، به صورت تصادفی جایگزین کند.

متغیر مستقل هویتی یا تشخیصی: در متغیر هویتی، محقق این توانایی را ندارد که آزمودنی ها را در سطوح مختلف متغیر جایگزین کند. و ماهیت سطوح این متغیــرها به نحوی است که آزمودنی ها خود به خود و بدون دخالت محقق، قبلاً در آنها جایگزین شده است.


مقیاس های اندازه گیری در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

  • مقیاس اسمی ـ ابتدایی ترین مقیاس اندازه گیری است.

  • در این مقیاس، افراد یا اشیاء، بر اساس یک ملاک معین در طبقه ها که کیفی هستند، نه کمی، جایگزین می شوند. (طبقه ها باید ناسازگار باشند)

  • مقیاس رتبه ای ـ کلیه ویژگی های مقیاس اسمی را دارد.

  • در این مقیاس وضعیت نسبی اشیاء، بدون تعییــن فاصله بین آنها، بر اساس صنعت معینی مشخص می شود.


مقیاس های اندازه گیری در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

  • مقیاس فاصله ای ـ دارای کلیه ویژگی های اسـمی و رتبه ای است.

  • در این مقیاس فواصل مساوی بین اعداد نشان دهنده فواصل مساوی بین صنعت های مورد اندازه گیری است.

  • مقیاس نسبی ـ دارای کلیه ویژگی های مقیاس های اسمی، رتبه ای و فاصله ای است.

  • این مقیاس بالاترین سطح اندازه گیری است و در آن صفر واقعی وجود دارد. در این مقیاس، برای مقایسـه دو ارزش یا دو واحد می توان از نسبت استفاده کرد. «متـر» که برای اندازه گیری طول به کار برده می شود و دارای مبدأ صفر است، یک مقیاس نسبی است.


نظــریه در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

نظریه ها، در مفهوم کلی، قضایایی هستند که مطابق قواعدی کامل شده اند.

به بیان دیگر، این قضایا، مطابق با قانون معین و بر اساس داده های قابل مشاهده به همدیگر مربوط شده اند.

از این قضـایا، به عنوان وسایلـی برای پیش بینی و تبیین پدیده های قابل مشاهده استفاده می شود.

فرضیه های نظری، از طریق ارتباط واقعی قطعی که بین مفاهیم نظری وجود دارد، تدوین می شوند.


نظــریه در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

حقیقت این است که حتی در یک علم برای پدیده های متفاوت، انواع مختلف نظریه وجود دارد.

صرف نظر از اینکه نظریه چگونه طرح ریزی و بیان شود، دو هدف مربوط به هم، یعنی توصیف و تبیین را دنبال می کند. به این ترتیب،

نظــریه،وسیله ای است که از طریق آن، انبوهی از داده های مشاهده شده، خلاصه می شوند.


نظــریه در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

نظریه برای سازمان بندی کردن مشاهده ها بر اساس تشابه درونی ویژگی های انتخاب شده، طرحی فراهم می کند و این تشابه ممکن است بر اساس شکل ظاهری و یا بر پایه وظایف مشترک باشد.

نظریه خوب، آنست که بتواند هر مشاهده ای را به راحتی و بدون شک و تردید طبقه بندی کند.

یعنی هم برای آن، طبقه مناسب وجود داشته باشد و هم این که برای آن، بیش از یک طبقه موجود نباشد.


نظــریه در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

یک نظریه تبیینی خوب باید بتواند مشاهداتی را که هنوز صورت نگرفته است به شکلی قابل آزمون، پیش بینی و توصیف کند.

نظریه ای که قدرت پیش بینی ندارد، فاقد ارزش تبیینی است.


چرا به نظریه نیاز داریم؟ در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

زیرا همیشه در مشاهده های ما، اشتباهاتی وجود دارد و غالباً حوادث و پدیده هایی رخ می دهند که به دلایلی قابل مشاهده نیستند.

یک نظریه مطلوب، باید قدرت پیش بینی دقیق داشته باشد و همچنین تبیین کند که چرا حادثه مورد نظر به این طریق رخ داده است.


قدیمی ترین نوع نظریه پردازی است. در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.

کوشش می شود که پدیده مورد نظر، تبیین گردد. اما در این تبیین، پدیده به عواملی نسبت داده می شود که خود آنها پیچیده و مبهم هستند. بنابراین، این نظریه از نقطه نظر علم مطرود است.

الف) نظریه صوری

نظریه است که در آن، برای تبیین از یک پدیده مشخص به عنوان مدل استفاده می شود.

نظریه پردازی از طریق روش قیاسی، مرحله آغازین و موقتی در ساختن نظریه علمی است.

ب) نظریه قیاسی

انواع نظریه

مشاهدات را بر اساس ماهیت فعالیت ها یا فرایندهایی که آسانتر از مشاهده حادثه هستند، تبیین می کند.

ج) نظریه تقلیلی

حوادث پیچیده بر اساس حوادث ساده تبیین می شوند ولی حوادث ساده، نه به عنوان واقعیت، بلکه به عنوان توصیف دقیقی از روابط مورد استفاده قرار می گیرند.

د) نظریه تجریدی


ساخت های تبیینی، « در گزارش مشاهده های خود توافق داشته باشند.متغیرهای مداخله کننده» نامیده می شوند و معمولاً با بیان ریاضی ابراز می گردند. زیرا، ریاضیات، بیان روشن و دقیقی را برای نظریه تجریدی قابل قبول فراهم می کند.

ملاک های ارزشیابی نظریه:

ملاک های ارزشیابی نظریه، شبیه ملاک های ارزشیابی مفاهیم نظری است که توضیح داده شد. تنها تفاوتی که بین این دو دسته ملاک وجود دارد، این است که ملاک های مورد استفاده در ارزشیابی نظـریه، علاوه بر مفاهیم موجود در نظــریه، برای ارزشیـابـی فرضیه هایی که از نظریه ساخته می شوند نیز مـورد استفاده قرار می گیرند.


دو دیدگاه کاملاً متفاوت در مورد ملاک های ارزشیابی نظریه


نظر ما در مورد اهمیت ملاک های ارزشیابی، این است که تمام ملاک ها اهمیت دارند و رعایت آنها دارای ارزش یکسانی است.

نقش نظریه در پژوهش

نظریه، در تعیین مشاهده ها، اندازه گیری و محدود کردن واقعیت های مـورد پـژوهش، راهنمای پژوهشگــر است. نظریه وسیله ای است که از طــریق آن به جستجـوی همبستگی های آزمایشــی پدیده ها می پردازند. برای نظــریه، نقش های متعدد و متفاوتی مطرح شده است.

بحث بیشتر بر سر این است که آیا باید ابتدا نظریه را ساخت و سپس به پژوهش پرداخت و یا برعکس آن باید عمل کرد و یا ترکیبی از این دو روش را باید به کار بست.


مراحل روش «ابتدا نظریه، بعد پژوهش»

تدوین یک نظریهواضح و روشن به صورت بدیهی یا بر اساس فرایندهای توصیف شده

1

انتخاب یک جمله استخراج شده از نظریه به عنوان ملاک مقایسه نتایج پژوهش آزمایشی

2

برنامه ریزی پژوهش به منظور آزمون جمله انتخاب شده از طریق پژوهش آزمایشی

3

چنانچه جمله استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش آزمایشی مطابقت نداشته باشد، ایجاد تغییر در نظریه، یا برنامه ریزی و انجام پژوهش مجدد

4

چنانچه جمله استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش تجربی مطابقت داشته باشد، انتخاب جمله های دیگر برای آزمون با کوشش در تعیین محدودیت های نظریه

5


مراحل روش «ابتدا پژوهش، بعد نظریه»

انتخاب پدیده و تعیین کلیه ویژگی های آن

1

اندازه گیری تمام ویژگی های پدیده در موقعیت های مختلف

2

تجزیه و تحلیل اطلاعات جمع آوری شده به صورتی دقیق و تعیین هر نوع الگویی که بین آنها وجود دارد

3

در صورتی که بین اطلاعات جمع آوری شده الگوهای معنی داری پیدا شد. باید آنها را به صورت بیان های نظری برای تدوین قانون تنظیم کرد.

4


ترکیب این دو روش ممکن است روش های کلی تر، دقیق تر و همچنین نمایش منظم تری از فرایندهایی را که واقعاً اتفاق افتاده اند، مهیـا سازد. روش ترکیبی فعالیت های علمی را به سه دسته تقسیــم می کند:


در هر حال هر یک از این روش‌ها در فعالیت‌های علمی نقش‌هایی را ایفا می‌کند که به صورت کلی، می‌توان عمده‌ترین آنها را چنین ذکر کرد:

الف. تنظیم یافته ها

ب. ایجاد فرضیه

ج. پیش بینی

د. مهیا ساختن تبیین ها


مساله و فرضیه فعالیت‌های علمی نقش‌هایی را ایفا می‌کند که به صورت کلی، می‌توان عمده‌ترین آنها را چنین ذکر کرد:

پژوهش علمی در واقع با تلاش برای پاسخ دادن به یک سوال آغاز می‌شود.

مساله به سوال یا مشکلی اطلاق می شود که حداقل دو پاسخ

ممکن برای آن وجـود دارد ، ولی مسلم نیست که کدام پاسـخ

صحیح است.


اولین قدم در هر پژوهش علمی، تشخیص مساله و بیان آنست.

انتخاب مساله در پژوهش از دو قسمت تشکیل می شود:

1.تشخیص مساله

2.بیان آن به صورتی که بتوان آن را با استفاده از روش‌های پژوهشی معتبر و پایدار مورد پژوهش قرار داد.


در بیان صورت بندی مساله رعایت این نکات ضروری است:

الف)تشخیص مفاهیمی که در مساله مطرح شده‌اند

ب)تعیین ویژگی های مفاهیم

ج)چگونگی ارتباط مفاهیم با یکدیگر


دلایلی که با توجه به آنها میتوان گفت برخی از مسائلقابل پژوهش نیستند:

1. برخی از مسایل شامل قضاوت‌های ارزشی هستند که آنها را نمی‌توان حذف یا تعدیل کرد.

2. مسایلی وجود دارند که فقط قسمتی از آنها را می‌توان بیان کرد در حالی که مطالعه این گونه مسایل مستلزم آنست که آنها را کامل بیان کنید.

3. برخی از مسایل را به علت فقدان تکنولوژی لازم، نمی‌توان مورد پژوهش قرار داد.


پژوهشگر در تشخیص مساله وقتی موفق است که معلوم کند مساله چه چیزی را در بر می گیرد.

روش های دستیابی به مساله: دامنه مسایل در علوم انسانی مانند خود این علم گسترده است به همین دلیل انتخاب یک مساله پژوهشی، برای اغلب محققان دشوار است.

منابع مساله


روش های دستیابی به مساله است که معلوم کند مساله چه چیزی را در بر می گیرد.

1. عمده ترین روش برای یافتن مساله فقدان اطلاعات صریح و روشن است.

2. عدم مطابقت نتایج پژوهش ها.

3. تبیین واقعیت. واقعیتی وجود دارد که فرد از خود می پرسد «چرا چنین است؟»


ملاک های لازم برای انتخاب و بیان مساله

الف) رابطه بین دو یا چند متغیر را بیان می کند.

(همبستگی بین متغیرها)

ب) روشن و بدون ابهام و به صورت سوالی بیان شود.

ج) آزمون پذیر باشد.

د) نباید موقعیت یا وضعیتی اخلاقی را پدید آورد.

باید امکان جمع‌آوری اطلاعات برای پاسخگویی به آن وجود داشته باشد.


الف) همبستگی بین متغیرها مساله

در مسایلی که همبستگی بین دو یا چند متغیر مطرح است، برخلاف تحقیق توصیفی که هدف آن توصیف واقعیت‌های موجود، طبقه‌بندی آنها و یا اندازه‌گیری پدیده‌هاست، پژوهشگر حداقل یک متغیر را دستکاری می‌کند تا تاثیر آن را در متغیر دیگر مشاهده یا اندازه‌گیری کند.


ب) بیان مساله به صورت سوالی مساله

مسایل تحقیقی را می‌توان به صورت اظهاری، توصیفی یا به شکل سوالی بیان کرد.

اکثر محققان معتقدند که مساله باید به صورت سوالی نوشته شود. تدوین مساله به این طریق به محقق کمک می‌کند که بر سوال متمرکز شود.


ج) آزمون پذیری مساله

مساله باید با استفاده از روش های آزمایشی، قابل آزمون باشد.

به این معنی که برای پاسخگویی به آن بتوان اطلاعات لازم را جمع‌آوری کرد.

یک مساله تنها زمانی می تواند مورد پژوهش علمی قرار بگیــرد که

پژوهشگر در یک زمان معین و با یک بودجه محدود بتواند آن را آزمون کند.


شرایطی که به موجب آن نتوان مساله ای را حل کرد:

1. مساله بدون ساختار (مسائلی که دارای ساخت منظم و مشخص نیستند)

2. مسایلی که در آن مفاهیم مبهم وجود دارند.

3. مسایلی که چگونگی جمع‌آوری اطلاعات جهت پاسخگویی به آنها مشخص نیست.

4. دور باطل: در شرایطی اتفاق می‌افتد که جواب یک سوال زمینه‌ساز سوال دیگری برای جواب سوال فعلی می‌شود.


د) اجتناب از قضاوت های اخلاقی و قانونی

رعایت اصول و مسایل اخلاقی و تعیین حقوق انسانی آزمودنی ها یکی از عمده ترین مسایل در پژوهش های علوم انسانی است. زیرا موضوع اینگونه پژوهش ها در اغلب موارد رفتار انسان است.

در هرحال مساله باید عاری از ملاحظات اخلاقی باشد. بنابراین، لازم است از بکارگیری مفاهیمی که بار ارزشی دارند، خودداری کرد نظیر: خوب، بد، شر، بدتر


مک گوگان علاوه بر مسایل فوق ملاک‌های دیگری را بیان می‌کند:

1. مساله باید با ارزش باشد.

2. مساله باید مود علاقه پژوهشگر باشد و با تجربه حرفه‌ای او هماهنگی داشته باشد.

3. مساله باید به نحوی با دانش روز در ارتباط باشد و بر اطلاعات موجود بیفزاید.

4. مساله باید فاقد طبیعت فلسفی باشد.


هرگاه سوالی خوب بیان شده باشد، نیمی از پاسخ آن داده شده است.

«استیفن ایساک»

اشتباهات معمول در بیان و صورت بندی مساله

1. جمع آوری داده ها و اطلاعات بدون تعریف کردن مشکل پژوهشی به امید اینکه نتایج معناداری از برخی از آنها استخراج شود.

2. استفاده از داده ها و اطلاعات زیادی که از قبل و بدون هیچ گونه طرح و برنامه پژوهشی جمع آوری شده اند وکوشش برای یافتن سوال های پژوهشی مناسب برای آنها.


3. نیمی از پاسخ آن داده شده است.تعریف هدف ها و سوال های پژوهشی به صورت کلی و مبهم

4. اقدام به پژوهش بدون مطالعه تحقیقات گذشته

5. پژوهش درباره مساله ویژه ای که صرفاً به یک موقعیت استثنایی اختصاص دارد.

6. قصور در تدوین مساله پژوهشی براساس نظریه های مناسب و مفاهیم موجود.

7. کوتاهی در بیان مفروضه های مســاله به صورت روشن و صــریح به گونه ای که حل مساله براساس دستیابی به آنها مورد ارزشیابی قرار گیرد.

8. کوتاهی در تشخیص محدودیت های روش های اجرایی به صورتی روشن و صریح و مطابقت آن با سوال های تحقیقی.


راهنمایی هایی در مرحله تحلیل مساله

1. مساله ای را انتخاب کنید که توجه شما را به خود جلب کرده است و به حل آن علاقمند هستید.

2. حقایقی هستند که ممکن است با مساله موردنظر ارتباط داشته باشد جمع آوری کنید.

3. از طریق مشاهده، رابطه بین حقایق جمع آوری شده را معین کنید.

4. نمودار همبستگی بین حقایق را که ممکن است کلیدی برای حل مساله باشد، ترسیم کنید.

5. فرضیه های مختلف و متعددی را که ممکن است علت وجود مساله باشند پیشنهاد کنید.

6. از طریق مشاهده و تجزیه و تحلیل رابطه بین فرضیه های پیشنهادی را معین سازید.

7. نمودار همبستگی بین فرضیه ها را که ممکن است به شما کمک کند تا بینشی درمورد حل مساله پیدا کنید ترسیم کنید.


ارزشیابی مساله مساله

منظور از ارزشیابی مساله توجه به ملاحظاتی است که امکان پاسخگویی به سوال را میسر می‌سازد.

پژوهش درباره مسایل انسانی به دو عامل بستگی دارد

دو عامل بالا را «ون دالن» ملاحظات شخصی و اجتماعی نامیده است که پژوهشگر، قبل از اقدام به پژوهش این دو عامل را مورد بررسی قرار دهد.

عدم ارزشیابی مساله باعث می‌شود که پژوهشگر وقت زیادی را بدون نتیجه هدر بدهد.

فردی که مساله را حل می‌کند (پژوهشگر)

جامعه‌ای که مساله در آن بوجود آمده است


1- آیا حل مساله، مطلب قابل ملاحظه‌ای را به علم مربوط می‌افزاید.

2- آیا یافته‌های پژوهش برای افرادی که با آن سر و کار دارند، ارزش علمی دارد.

3- کار بررسی برای افراد تحت پوشش از نظر زمانی و مکانی چقدر است.

4- آیا پژوهش تکرار فعالیتی نیست که قبلاً به طور کامل و کافی انجام شده باشد.

5- آیا موضوع پژوهش کلیه موارد را در بر می‌گیرد.

6- آیا حدود خانه مورد پژوهش مشخص و معین است.

7- آیا نتایج پژوهش با توجه به وسایل اندازه‌گیری روش‌های آماری و به طور کلی روش پژوهش به کار برده شده، قابل اعتماد است.

8- آیا حل این مساله به توسعه مسایل و پژوهش‌های دیگر منجر خواهد شد.

ملاحظات اجتماعی


1- آیا مساله مورد پژوهش، مورد انتظار من و دیگران است.

2- صرف نظر از هرگونه تمایلات، آیا به حل مساله واقعاً علاقه‌مندم.

3- آیا مهارت‌، توانایی و معلومات لازم برای حل این مساله را دارم و یا می‌توانم کسب کنم.

4- آیا وسایل و امکانات، آزمایشگاه و مطالب ضروری برای پژوهش این مساله مهیا است.

5- آیا برای به اتمام رساندن این پژوهش امکانات مالی و دقت کافی دارم.

6- آیا قادر به جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات به اندازه کافی هستم.

7- آیا مساله مورد پژوهش در حوزه کار یا مورد تقاضای موسسه‌ای که گزارش پژوهش به آنها داده می‌شود، هست.

8- آیا می‌توان حمایت کلیه افرادی را که این مساله به نحوی به آنها مربوط می‌شود، جلب کرد.

ملاحظات شخصی


فرضیه انتظار من و دیگران است. :

  • مک ‌گوگان معتقد است که فرضيه مانند عصايي است در دست نابينا. فرد نابينا بدون عصا نمي تواند راه‌ها را تشخيص دهد و به مقصد برسد.

  • فرضيه عبارت است از حدس، ظن، گمان يا توضيح آزمايش نشدة پژوهشگر دربارة رابطة بين دو يا چند متغير، رفتار، پديده يا واقعة معيني که بوقوع پيوسته يا هنوز اتفاق نيفتاده‌اند.

  • فرضيه در حقيقت پيش‌بيني يا انتظار پژوهشگر دربارة چگونگي رابطة بين متغيرها، رفتارها و يا حادثه‌هاي مورد مطالعه است.

هدف پژوهش علمي کشف واقعيت ها و برقرار کردن رابطه ميان آنها و تبيين شرايط و رويدادهاست.


اين تبيين بايد به‌نحوي صورت گيرد که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت.

اين فرايند به چهار مرحلة متوالي (البته در صورت امکان) تقسيم مي‌شود:

پس از شناخت واقعيت‌ها و تعريف مساله پژوهش، پژوهشگر ابتدا رابطه يا اختلاف بين دو يا چند متغير را به شکل فرضيه دسته‌بندي مي‌کند، سپس اطلاعات فرضیه را تجزیه و تحلیل کرده و سرانجام فرضيه را رد يا تاييد مي‌کند.

فرضیه :

1. فرضيه

2. نظريه

3. قانون

4. اصل بديهي


نقش فرضيه در پژوهش که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت.

بدون شک فرضيه، ابزار نيرومند و با اهميت يک پژوهش علمي است که پژوهشگر به کمک آن به جستجوي يک تبيين مي پردازد.

1. فرضيه براي پديده‌هاتبيين آزمايشی فراهم مي‌آورد و موجب افزايش معرفت علمي مي‌شود.

2. فرضيه جمله‌ايست که بصورت ربطي بيان مي‌شود و به توصيف رابطه متغيرها مي‌پردازد.

3. فرضيه مجموعه فعاليت‌هاي اجرايي پژوهش را تعيين مي‌کند.

4. فرضيه چارچوبي براي گزارش نتايج پژوهش را فراهم مي‌آورد.

چهار هدف براي صورتبندي فرضيه


نقش فرضيه در پژوهش که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت.

هدف فرضيه، بررسي مستقيم پديده‌ها است.

فرضيه نيرومندترين ابزاري است که بشر براي کسب معرفت و آگاهي قابل اعتماد، ابداع کرده است.

بايد توجه داشت که بدون داشتن فرضيه امکان هدايت پژوهش نيز وجود دارد. اين وضعيت در پژوهش هاي اکتشافي و توصيفي که هدف آنها دستيابي به واقعيت‌هاي موجود است، مشاهده مي شود.


نقش فرضيه در پژوهش که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت.


ملاک‌هاي تدوين فرضيه که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت.

1-فرضيه بايد آزمون پذير باشد.

2-فرضيه بايد همبستگي بين دو متغير را بيان کند.

3-فرضيه بايد با نظريه اي مرتبط باشد.

« در شرايطي که فرضيه برپاية نظريه‌هاي موجود استوار باشد، نقش عمده‌تري در کسب دانش خواهد داشت.»


4- که به يک رشته تعمیم هاي منطقي منجر‌ شود تا در‌صورت امکان بتوان بر آن اساس، به پيش بيني رويدادها پرداخت. فرضيه بايد روشن و دقيق باشد.5-فرضيه بايد فارغ از مفاهيم ارزشي و اخلاقي باشد.6-فرضيه بايد دقيق و اختصاصي باشد.کليه عمليات‌ و پيش بيني هاي موجود را بطور اختصاصي و دقيق توصيف کند.


همانطـوري که اشاره شد، تحقيــق با مساله آغاز مي‌شــود و محقق براي حل مســاله يا پاسخگويي به سوال، «فرضيه اي» را صورتبندي مي‌کند.

در صورتي‌که اطلاعات جمع‌آوري‌شده، فرضيه تدوين شده را حمايت کند، پايه و اساسي براي تصميم يا نتيجه‌گيري کلي بوجود‌ مي آيد، که پس از سال ها کار بر‌ روي آن به «نظريه» تبديل مي شود.


در صورتي که نظريه، در مقياس وسيع تري به بوته آزمايش گذاشته شوند و اطلاعات آزمايشی و تجربي، آن را تاييد کنند و از طريق آنها بتوان رابطة منظمي را پيش‌بيني کرد به «قانون» تبديل مي شوند.

در صورتي که قانون از چنان استحکامي برخوردار باشد که بتوان آن را به يک باور تبديل کرد و از آن انگاره‌هاي ديگري سازماندهي کرد و از انگاره‌ها تصورات ديگري استنتاج نمود، قانون به «اصل بديهي» تبديل مي شود.


مطالعة منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

پژوهشگر که قصد توسعة دانش خاصي را دارد، ابتدا بايد پژوهش‌هايي را که تاکنون در زمينة آن دانش انجام شده است، شناسايي و مطالعه کند.

مطالعه منابع مربوط به موضوع تحقيق مشتمل بر شناسايي، بررسي، ارزشيابي تحقيق و مشاهدات علمي گزارش‌ شده و عقايدي است که با موضوع تحقيق ارتباط دارند.


از حيث دست اول بودن، منابع به دو دسته تقسيم مي‌شوند:

1. منابع دست دوم

منابعي هستند که نويسنده آنها مستقيماً در مشاهده يا تاليف آنها مشارکت نداشته است، مانند نشريات و دانش‌نامه‌ها

2. منابع دست اول

منابع دست اول به منابعي اطلاق مي‌شود که در آنها چگونگي وقوع پديده بوسيله کسي گزارش مي‌شود که در آن مشارکت داشته يا شاهد آن بوده‌است. توصيف و تفسير تحقيق بوسيلة کسي که آن را انجام داده است، از جمله منابع دست اول است.


اشکال عمده در استفاده از منابع دست دوم براي محقق اين است که او هرگز نمي تواند اطمينان پيدا کند که در منبع دست دوم، نسبت به اصل آن چه تغييراتي ايجاد شده‌است.

مطالعة منابع مربوط به موضوع تحقيق بايد تا آنجا که امکان دارد، براساس منابع دست اول انجام شود.

اهميت مطالعه منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

مطالعة منابع به محقق اين فرصت را مي دهد که در رشتة مورد علاقة خود پيشقدم باشد. تا زماني که ميزان و حدود مشکلات و مسایل باقيمانده در زمينة موضوع مورد تحقيق معين نشود، کسي نمي‌تواند به برنامه‌ريزي يک پروژة تحقيقاتي که موجب افزايش بضاعت علمي مي‌شود، بپردازد. بنابراين، در هر رشته، منابع موجود، پايه‌اي براي پژوهش هاي آينده خواهد‌بود.


هدف مطالعة منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

  • گرچه هدف کلي مطالعة منابع اين است که به محقق کمک کند تا بينش وسیعتری از مطالعة تحقيقات گذشته و روند فعلي پژوهش در موضوع مورد تحقيق او بدست آورد، ولي اين مطالعه در عين حال مي‌تواند در دستيابي به هر يک از هدف هاي زير نيز به محقق ياري رساند.

  • مطالعة منابع مي تواند در محدود کردن مسالة تحقيق و بهتر تعريف کردن آن به محقق کمک کند.

  • مطالعة منابع به محقق کمک مي‌کند که طرح مقدماتي مساله را به طرح مفصل، جامع و عملياتي تبديل کند.


هدف مطالعة منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

  • در جريان مطالعة منابع، محقق نبايد تنها اطلاع حاصل کند که چه کارهايي انجام‌شده است. بلکه بايد از مسایل تحقيقي ناديده گرفته شده نيز آگاه‌ شود.

  • محقق در مطالعه بايد به آن دسته از روش هايي که در تحقيق مفيد و موثر نبوده‌اند توجه‌کند. تکرار شدن يک مسالة تحقيقي خود مي‌تواند دليل توجيه‌کننده‌اي باشد، که يافته‌هاي قبلي بي‌نتيجه بوده اند.

  • مطالعة منابع نمي تواند دربارة روش هاي اجرا، انواع وسايل اندازه گيري، آزمودني‌ها و شيوه‌هاي بکاربرده شده توسط محققان گذشته بينش زيادي به محقق بدهد. پژوهشگر از طريق مطالعة منابع، به اصلاح و تفسير معنادار در طرح تحقيق نايل مي‌شود.


هدف مطالعة منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

  • اشتباه بزرگ غالب دانشجويان دوره‌هاي فوق‌ليسانس و دکتري هنگام مطالعة منابع اين است که فقط به مطالعة نتايج تحقيقات گزارش شده مي‌پردازند و به مراحل اجرايي کمتر توجه نشان مي دهند.

  • محققان هنگام تهيه و تنظيم گزارش تحقيق، غالباً قسمتي از اين گزارش را به پيشنهادها و توصيه‌ براي کساني که در آينده قصد تحقيق دارند، اختصاص مي دهند. اين پيشنهادها بايد دقيقاً مورد توجه قرارگيرند، زيرا بيانگر بينشي هستند که محققان پس از انجام تحقيق بدست آورده اند.


دامنه مطالعة منابع مورد تحقيق

شايد بزرگترين نگراني دانشجويان در انجام مطالعة منابع اين است که نمي‌دانند چه منبعي را بايد مطالعه کنند و کدام را نبايد مطالعه کنند.

در مورد موضوعاتي که قبلاً در مورد آنها تحقيق شده منابع مربوط به موضوع بايد دقيقاً مطالعه و بررسي شوند. در زمينه هايي که بطور کامل، کافـي و ريشه‌اي تحقيق شده است، مي توان دامنة مطالعة منابع را محدودتر ساخت. اما درمـورد موضوع هايي که نسبتاً جديد هستند و تحقيقات ريشه‌اي و کافي در مورد آنها انجام نشده است، بدست آوردن بينش کافي مستلزم مطالعة منابع بصورت گسترده‌است.


1- مورد تحقيق فهرست کردن کلمات کليدي

2- بررسي منابع مقدماتي

3- يادداشت برداري از منابع

مراحل مطالعة منابع براي موضوع تحقيق


منابع مقدماتي ـ نظير نمايه ها، چکيده‌هاـ مراجعي هستند که از طريق آنها مي توان محل مقالات تحقيقي ساير منابع اطلاعاتي ديگر را پيدا کرد.

نماية آموزش و پرورش تشکيل شده‌ است از فهرستي حاوي صدها مقالة چاپ‌شده در مجلات، نشريات و کتاب‌هاي مختلف آموزشي.

نماية آموزش ‌و ‌پرورش هم براساس موضوع و هم برحسب مالف تدوين شده است.

برگة کتاب شناسي

استفاده از کتابخانه(نحوه)

يادداشت‌برداري از مقاله‌هاي تحقيقي

يادداشت‌برداري از مقاله‌هايي که منعکس‌کنندة عقيده و تجربة خود نويسنده است.

مطالعه و يادداشت‌برداري از منابع انتخاب شده


در صورتي که تصميم به مطالعة مقاله گرفته شود، لازم است که يادداشت‌برداري با توجه به فعاليت هاي پژوهشي زير انجام‌ گيرد:

1. فرضيه يا هدف تحقيق مورد مطالعه

2. جامعة مورد مطالعه که يافته هاي پژوهش به آن تعميم داده‌شده اند يا نمونه از آن انتخاب شده است

3. نمونه و روش هاي نمونه گيري

4. ابزار اندازه‌گيري و شيوة اجراي آنها (نحوة جمع‌آوري اطلاعات)

5. روش هاي آماري بکاربرده شده براي تجزيه و‌ تحليل اطلاعات جمع‌آوري‌شده

6. نتايج

7. انتقادات مطرح شده دربارة تحقيق مورد مطالعه


اشتباهات معمول در مطالعة منابع مربوط به موضوع مورد تحقيق

1. مطالعة شتاب‌زدة منابع به‌خاطر شروع هرچه زودتر تحقيق، که اين عمل موجب چشم پوشي از ايده هاي مهم مي‌شود

2. اعتماد و تاکيد بيش از اندازه بر منابع دست دوم

3. تاکيد بيش از اندازه بر نتايج تحقيقات گذشته و غفلت از مطالعة روش هاي اندازه گيري و اجرايي


4. چشم‌پوشي از مطالعة منابع ديگر، مانند روزنامه‌ها و نشريات عمومي

5. عدم ارائه تعريفي دقيق از عنوان تحقيق که موجب محدود کردن مطالعة منابع مي‌شود

6. رو نويسي و تنظيم فهرست منابع به شکل غلط که منجر به عدم توانايي در بازیابی منابع موردنظر مي‌شود

7. ثبت اطلاعات ومطالب زياد در برگه هاي يادداشت


جامعه و نمونه مانند روزنامه‌ها و نشريات عمومي

  • پژوهش‌گران غالباً توانايي اجرايي پژوهش بر کل جامعه را ندارند. به همين دليل پژوهش خود را به نمونة کوچکي محدود مي‌کنند.

  • يکي از تصميمات مهمي که پيش روي پژوهش‌گر قرار‌ دارد، انتخاب نمونه است.

  • اشتباه‌هاي معمول در نمونه‌گيري:

  • يکي از اشتباهات رايج و معمول در تحقيق، عبارت است از انتخاب افرادي جهت نمونه، تنها به اين دليل که در دسترس محقق هستند.

  • اشتباه بدتر در انتخاب آزمودني‌ها براي انجام تحقيق، انتخاب افرادي است که حتي در يک جامعة مناسب قرار ‌ندارند.


  • بسياري از تحقيقات علوم انساني و اجتماعي که در آنها پژوهش‌گر، گروه گواه و گروه آزمايش را از جوامع مختلف انتخاب کرده است، داراي سو‌گيري (Bias) هستند.

  • سوگيري ممکن است مثلاً به علت تفاوت موجود در سن، علاقه، انگيزش، عدم مشارکت آزمودني‌ها تا پايان مطالعه و مسايل ديگر باشد.

  • نمونه نبايد به نحوي انتخاب شود که فقط نماينده واقعي جامعه باشد، بلکه بايد اندازة آن نيز به حدي باشد که پژوهش‌گر مطمئن شود که اگر نمونه ديگري با همان روش انتخاب کند نتايج مشابهي به دست خواهد آورد.

  • هر چه اندازة نمونه کوچکتر باشد، خطاي نمونه‌گيري زيادتر است.


تعريف جامعه اجتماعي که در آنها پژوهش

جامعه به‌نظر اغلب محققان، عبارت است از همة اعضاي واقعي يا فرضي که علاقمند هستيم يافته هاي پژوهش را به آن تعميم دهيم.

نمونه گيري يعني انتخاب تعدادي از افراد، حوادث و اشياء از يک جامعة تعريف شده، به عنوان نمايندة آن جامعه.

انتخاب يک نمونه از يک جامعه، جلوگيري از اتلاف وقت محقق و صرفه‌جويي در منابع مالي است.

اولين قدم در نمونه‌گيري، تعريف جامعة موردنظر است.(مدرسه، معلمان، ناحيه، اعضاي هیات علمي)


پژوهش اجتماعي که در آنها پژوهش‌گر علاقمند است که ميزان قابليت تعميم يافته‌هاي خود را در جامعة موردنظر بداند. اين نوع تعميم به دو نوع استنباط يا استنتاج نياز دارد.

1. در مرحلة اول، يافته‌هاي نمونه بايد به جامعة در دسترس تعميم داده شوند.

2. براي تعميم يافته‌هاي تحقيقي از جامعة در دسترس به جامعة موردنظر، پژوهش‌گر بايد اطلاعات لازم را به منظور تعيين ميزان شباهت بين دو جامعه جمع‌آوري کرد.


انواع روش اجتماعي که در آنها پژوهش‌هاي نمونه‌گيري

1- نمونه‌گيري تصادفي ساده:

شانس برابر و مستقل از يکديگر جدول اعداد تصادفي

2- نمونه‌گيري منظم يا سيستماتيک:

زماني که تمام اعضاي جامعة تعريف شده، قبلاً بصورت تصادفي فهرست شده‌باشند.

3- نمونه‌گيري طبقه‌اي:

زماني‌که محقق مايل است نمونة تحقيقي را به ‌گونه‌اي انتخاب کند که مطمئن شود زير گروه‌ها با همان نسبتي که در جامعه وجود دارند، به عنوان نماينده جامعه در نمونه حضور داشته باشند.


انواع روش اجتماعي که در آنها پژوهش‌هاي نمونه‌گيري

4- نمونه‌گيري خوشه‌اي

در نمونه‌گيري خوشه‌اي واحد اندازه‌گيري فرد نيست، بلکه گروهي از افراد هستند که به‌صورت طبيعي شکل گرفته و گروه خود را تشکيل داده‌اند.

5- نمونه گيري خوشه‌اي چند ‌مرحله‌اي

اين روش، نوع ديگري از نمونه‌گيري خوشه‌اي است. زماني که منطقه بصورت تصادفي انتخاب شد، مي توان نمونه‌گيري را در داخل منطقه نيز ادامه داد.


انواع روش اجتماعي که در آنها پژوهش‌هاي نمونه‌گيري

6-نمونه‌گيري داوطلبانه

اين نوع نمونه‌گيري در پژوهش‌هاي زمينه‌يابي از يک جامعه وسيع که بر آزمودني متکي است، امکان‌پذير است.

7-جايگزيني تصادفي

يعني آزمودني‌ها بصورت تصادفي در شرايط مختلف تحقيق، جايگزين مي‌شوند.


مزیت عمده نمونه اجتماعي که در آنها پژوهش‌گیری خوشه‌ای

جلوگیری از اتلاف وقت و صرف جویی در منابع مالی است.

معایب نمونه‌گیری خوشه‌ای

1. دقت آن از نمونه‌گیری ساده کمتر است.

2. برای داده‌های جمع آوری شده از این نوع نمونه‌گیری، فرمول آسانی نمی توان بکار برد؛ زیرا بکار بردن یک نوع ابزار آماری در جامعه های مختلف دقت آن را کاهش می دهد.


ویژگی اجتماعي که در آنها پژوهش‌های آزمودنی‌های داوطلب با حداکثر اطمینان

1. آزمودنی‌های داوطلب میل دارند بهتر از آزمودنی‌های غیرداوطلب آموزش ببینند. به ویژه، در مواقعی که به ارتباط فردی بین محقق و آزمودنی نیاز نیست.

2. آزمودنی‌های داوطلب گرایش دارند که پایگاه اجتماعی بالاتری از غیرداوطلبان داشته باشند، مخصوصاً در شرایطی که پایگاه اجتماعی توسط خود آنها تعیین می شود.

3. آزمودنی‌های داوطلب تمایل دارند بیشتر از غیرداوطلبان باهوش باشند.


4. آزمودنی اجتماعي که در آنها پژوهش‌های داوطلب گرایش دارند که خود را بیش از غیرداوطلبان اجتماعی نشان دهند.

5. در مقایسه با غیرداوطلب، نیاز بیشتری به تایید دارند.

6. بیشتر از غیرداوطلبان برانگیخته هستند.

7. کمتر از غیرداوطلبان پیرو سنت و رسم وآیین و قاعده هستند.

8. زنان بیشتر از مردان داوطلب مشارکت در تحقیقات عمومی هستند.

9. تمایل دارند کمتر از غیر داوطلبان اقتدارطلب باشند.

10. دارای اضطراب بیشتری نسبت به غیرداوطلبان هستند.

5 مورد آخر ویژگی‌هایی هستند که آزمودنی‌های داوطلب، اطمینان قابل ملاحظه‌ای دارا هستند.


اندازه نمونه اجتماعي که در آنها پژوهش

مساله‌ای که بیشتر محققان در برنامه‌ریزی هر تحقیق با آن مواجه هستند، اندازه یا حجم لازم برای نمونه است.

قانون کلی در این مورد، بزرگترین اندازه ممکن را تصویب می‌کند.

در اکثر پروژه‌های تحقیقی؛ محدودیت‌های مالی، دقت و نیروی انسانی، اندازه نمونه‌ای را که لازم است مورد مطالعه قرار گیرد، محدود می‌سازند.

در تعیین اندازه نمونه باید عوامل متعددی را مورد توجه قرار داد.


به عنوان یک اصل در شرایط زیر، انتخاب نمونه با اندازه بزرگ ضروری به نظر می رسد.

1. زمانی که در تحقیق متغیرهای کنترل نشده زیادی وجود دارند.

در اغلب تحقیقات کنترل برخی از متغیرها که در نتایج تحقیق اثر دارند برای محقق امکان پذیر نیست. در چنین شرایطی، نتایج حاصل وقتی قابل اطمینان است که نمونه حجم بزرگی داشته باشد.

2. هنگامی که پیش بینی تفاوت یا همبستگی پایین است.

3. زمانی که گروه‌های انتخاب شده باید به زیرگروه‌های دیگر تقسیم شوند.


  • 4. زمانی که جامعه موردنظر، براساس متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.

  • چنانچه افراد بر اساس متغیر مورد مطالعه کاملاً شبیه به یکدیگر باشند، نمونه‌ای با حجم یک نفر کافی خواهد بود.

  • 5. زمانی که وسیله پایایی برای اندازه‌گیری متغیر وابسته وجود ندارد.

  • پایایی ابزار اندازه‌گیری به آن معنا است که هرگاه این ابزار در شرایط و زمان‌های متفاوت به کار رود، آزمودنی‌های یکسان دارای نمره‌های مشابهی گردند.

  • هر قدر میزان پایایی وسیله اندازه‌گیری کم باشد، به همان اندازه خطای اندازه‌گیری نیز زیادتر است.


تحقیق زمینه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌یابی

تحقیق زمینه‌یابی، شبیه روش‌های دیگر پژوهشی است، با این تفاوت که تاریخچه‌ای طولانی دارد و در برخی موارد، مشابه سرشماری است.

تعریف تحقیق زمینه‌یابی

تمام حقایق را نمی‌توان با مطالعه اطلاعات گذشته کشف کرد، برای این که به روش‌های دیگری هم نیاز داریم. یکی از این روش‌ها مشاهده حوادثی است که پیرامون ما اتفاق افتاده‌اند.

زمینه‌یابی ترجمه واژه survey است. از دو قسمت sue که از واژه لاتین super به معنی برفراز، آن طرف، دورتر و قسمت دوم vey که از کلمه لاتین videre به معنای نگاه و جستجو کردن گرفته شده است.

بنابراین، survey یعنی «نگاه کردن یا جستجو کردن دورتر و فراتر».


تحقیق زمینه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌یابی عبارت است از مشاهده پدیده‌ها به منظور معنا دادن به جنبه‌های مختلف اطلاعات جمع‌آوری شده.

تحقیق زمینه‌یابی از دو مرحله تشکیل شده است:

مشاهده دقیق و نزدیک پارامترهای مورد پژوهش در جامعه

1

جمع آوری اطلاعات و معنا دادن به آنچه که مورد مشاهده قرارگرفته اند

2

زمینه‌یابی، یک فرایند پژوهشی است که به منظور جمع‌آوری اطلاعات درباره موضوع‌هایی مثل این که گروهی از مردم چه می‌دانند، چه فکر می‌کنند یا چه کاری انجام می‌دهند، اجرا می‌شود.


منظور از «چه می متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌دانند» این است که مردم چه اطلاعاتی را در زمینه یک هدف یا یک موضوع درونی پدید آورده‌اند.

مراد از «فکر کردن» این است که عقاید، نگرش‌ها، ارزش‌ها و باورهای مردم چه هستند.


1- متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.توصیف

محقق در مورد علت وجودی توزیع بحث نمی‌کند، بلکه تنها به «چگونگی» آن در جامعه مورد پژوهش می‌پردازد و آن را توصیف می‌کند.

2- تبیین

  • عبارت است از تفسیر اعمال با استفاده از کلمات، به شکلی که طرف مقابل آن را درک کند و بپذیرد.

  • تبیین علمی درست، مثل حل یک جدول متقاطع است.

  • تبیین عبارت است از برقراری رابطه‌ای درونی بین متغیرهای مختلف.

  • مساله مهم در تبیین علمی عبارتست از مشخص کردن رابطه منطقی میان فرضیه‌های تبیینی و حقایقی که باید تبیین شوند، از یک طرف و رابطه آنها با مشاهدات آزمایشی، از طرف دیگر.


3- کاوش متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.

پژوهش و تحقیق به شکل عمیق و اساسی و به عنوان یک تدبیر پژوهشی، کاوش می باشد.

در تحقیق زمینه یابی برای ویژگیهای متفاوت، روشهای مختلفی به کاربرده می شوند. ویژگیهایی که در یک تحقیق زمینه یابی در مدار توجه هستند، واحد تجزیه و تحلیل نامیده می شوند.

واحد تجزیه وتحلیل در یک تحقیق زمینه یابی ممکن است فرد یا ویژگیهای از افراد باشند. مثلاً در انتخابات هر رأی دهنده واحد تجزیه و تحلیل نامیده می شود.


انواع طرح متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌های اساسی تحقیق زمینه‌یابی

1. تحقیقات زمینه‌یابی مقطعی (Cross-sectional)

در تحقیقات مقطعی به منظور توصیف جامعه‌ای که نمونه از آن انتخاب شده، اطلاعات در یک مقطع زمانی معین از نمونه، جمع آوری می‌شوند.

2. تحقیقات زمینه‌یابی طولی (Longitudinal surveys)

تجزیه و تحلیل برخی از طرح‌های تحقیقی به صورت توصیفی یا تبیینی به محقق اجازه می‌دهد که اطلاعات جمع‌آوری شده از زمان‌های مختلف را مورد مطالعه قرار دهد.


عمده متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌ترین روش‌ها در تحقیقات زمینه‌یابی طولی

1- مطالعه روند Trend studies

از یک جامعه می‌توان نمونه‌ای انتخاب کرد و آن را در زمان‌های مختلف مورد تحقیق قرار داد.

2- مطالعه گروه‌های بزرگ studiesCohort

بر جامعه معینی که در زمانهای مختلف از آن اطلاعات جمع آوری می شود تاکید دارد. هر چند که نمونه هایی که از این جامعه انتخاب می شوند متفاوتند.

3- مطالعه گروه‌های منتخبstudiesPanel

اطلاعات در زمان‌های مختلفی از نمونه‌ای که معرف جامعه است، جمع‌آوری می‌شود. چنین نمونه‌ای در این مطالعات گروه منتخب نامیده می‌شود.


روش مطالعه گروه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌های منتخب در مطالعاتی که هدف آنها تبیین است اهمیت فوق العاده‌ای دارد.


مصاحبه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.

رایج ترین روش گردآوری داده ها در علوم اجتماعی «تحقیق زمینه‌یابی» است این تحقیق دربرگیرنده دو روش اصلی

مصاحبه

پرسشنامه

می باشد.


مزیت متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌های تحقیق زمینه‌یابی

1. وقت و هزینه کم

2. عدد زیادی از افراد مورد بررسی قرار می گیرند.

3. اطلاعات گذشته را نیز می توان جمع آوری کرد.

4. به دلیل فراگیر بودن زمینه‌یابی عموماً می توان به سادگی مردم را به شرکت در آن واداشت.


ایرادهای تحقیق زمینه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.‌یابی

1. نمی توان روابط علت و معلولی را از طریق آنها آزمود.

2. زمینه‌یابی‌ها در مقام ابزارهای برای تحلیل علِّی یا آزمون دقیق نظریه، ضعیف هستند.

3. عمق و ژرفای اطلاعات به دست آمده از این روش معمولاً همپایه روش مشاهده توأم با مشارکت نیست.

4. محقق احتمالاً چیز زیادی پیرامون عوامل مهم محیطی یا عواملی که بر رفتار پاسخگو اثر می‌گذارند، فراگیرد.


تعریف کانل و کان متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.(Cannell & Kahn)

از مصاحبه تحقیقاتی

مصاحبه تحقیقاتی «یک گفتگوی دو نفره از سوی مصاحبه‌گر، جهت کسب اطلاعات مربوط به پژوهش آغاز می‌گردد و توسط وی بر موضوعاتی متمرکز می‌شود که او برای دستیابی به هدف‌های تحقیق ـ که شامل توصیف، پیش‌بینی یا توضیح منظم است ـ به آنها نیاز دارد.»


مراحل چندگانه فرایند تحقیق متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.

1. تنظیم یا انتخاب برنامه مصاحبه (مجموعه پرسش‌ها، اظهارات، تصاویر یا دیگر محرک‌هایی که موجب بیان پاسخ می گردند) و یک مجموعه قواعد یا رویدادهای خاص برای استفاده از برنامه

2. اجرای مصاحبه

3. ثبت پاسخ ها (از طریق یادداشت برداری، ثبت کامپیوتری و....)

4. تهیه رمزهای عددی (مقیاس یا دیگر نظام‌های عددی که پاسخ‌های ثبت شده به آنها تبدیل شوند و نیز مجموعه قواعد تبدیل آنها)

5. رمزگردانی پاسخ های مصاحبه


انواع مصاحبه متغیرهای مورد مطالعه نامتجانس است.

یکی از تفاوت های اصلی میان مصاحبه‌ها، میزان ساختاری است که محقق به پاسخگو تحمیل می‌کند. مصاحبه‌ها از نظر ساختاری می‌توانند از جدول مصاحبه بسیار سازمان یافته که در آن جای هیچ تغییری نیست، تا مصاحبه سازمان نیافته که اکتشافی و غیرمستقیم است، تغییر کند.

در مصاحبه اکتشافی که در سوی دیگر فرایند مصاحبه جای دارد، مصاحبه‌گر می‌باید درمورد تعدادی از عناوین از پیش انتخاب شده در ذهن پاسخگو کاوش کند، ولی توجهی به پرسیدن پرسش‌های خاص به شکل از پیش تعیین شده ندارد.


خطاهای با اهمیت و منابع اطلاعات گمراه‌کننده در یک مصاحبه

1. خطاهایی که ناشی از قصد عمدی پاسخگو در فریب دادن یا گمراه کردن هستند.

2. مشکلاتی که به طور موقت با پاسخگو پیوند دارند.

3. خطاهایی که به موقعیت روانی پاسخگو مربوط هستند.

4. خطای غیرعمدی پیرامون موارد بالا که به جزئیات آن می‌پردازیم.


مشکلات عمومی ارایه اطلاعات نادرست

1. اطلاعات سودار یا تعریف شده که در نتیجه قصد پاسخگو برای اثرگذاشتن بر نتیجه تحقیق ارایه می گردد.

2. اطلاعات نمایشی که به منظور افزایش لطف و جاذبه اطلاع‌دهنده و اجتماع طرح‌ریزی شده است.

3. اطلاعات اغراق آمیز

4. جلوگیری از کوشش‌هایی که به منظور کسب اطلاعات درمـورد پویایی عقده‌های نهادی خاصی مانند پدیده جنسی، قدرت و وظیفه اجتماعی به عمل می آید.

5. دلیل تراشی برای رفتارهایی که مورد پذیرش جامعه نیستند.

6. اطلاعاتی که به دلیل جاه‌طلبی‌های شخصی، خودبزرگ‌نمایی، حمایت از خود یا حل و فصل عداوت‌های شخصی تحریف می‌گردند.

7. از پیش آماده کردن پاسخ‌ها بر اساس شایعات.


موثرترین روش برای از بین بردن ترس پاسخگو و ایجاد آرامش در وی ـ به گونه‌ای که پرسش‌ها را کامل و صادقانه پاسخ گوید ـ ایجاد ارتباط و توافق عمیق است.

در عین حال ایجاد ارتباط بیش از حد می‌تواند مضر باشد.


برای غلبه به برخی از این مشکلات پیشنهاد می‌شود که تحقیق زمینه‌یابی باید:

1. برای پاسخگو روشن کنند که چه انتظاری از وی دارند.

2. درمورد چگونگی پاسخگویی به بعضی پرسش‌های خاص، به موثرترین وجه ممکن راهنمایی‌هایی ارایه دهد.

3. انگیزه‌ای برای پاسخگو ایجاد کند که وی را به کوششی داوطلبانه برای یادآوری و سازمان‌دهی اطلاعات وادارد.


مشکلات ناشی از نقش موقتی پاسخگو پیشنهاد می

در بیشتر مصاحبه‌ها، مصاحبه‌گر و پاسخگو قبل از مصاحبه همدیگر را نمی‌شناسند و احتمالاً هرگز همدیگر را بعد از مصاحبه نیز ملاقات نخواهند کرد.

در ارتباط زودگذر هیچ انگیزه‌ای وجود ندارد که پاسخگو را وادار به انجام رفتاری کند که از وی انتظار می‌رود.


مشکلات ناشی از خطای غیرارادی (مثل فراموشی)

بسیاری از پاسخگوها، حتی در ارایه اطلاعات بسیار ابتدایی دچار اشتباه می‌شوند. ولی مساله مهمتر زمانی رخ می‌دهد که آزمودنی‌ها به عنوان شاخص حالت‌های ذهنی، همچون احساسات، گرایش‌ها یا اعتقادات مورد استفاده قرار می‌گیرند.

حتی اگر پاسخگو دارای اطلاعات و تجربه لازم باشد و گرایش مشخصی در مورد برخی از مسایل کسب کرده باشد، ممکن است در مشکل دیگر، مانع گردآوری اطلاعات گردند.

مشکل اول: مساله یادآوری است.

مشکل دوم: تحریف یا واپس‌زنی یک واقعه یا یک خاطره یا یک تجربه گذشته است.

تحریف‌ها، به شکل عمدی و به منظور بهتر جلوه کردن در چشم مصاحبه‌گر صورت می‌گیرند.


در فراموشی)یادآوری مطالب، چند نکته دخالت دارد:

1. فاصله زمانی: با افزایش زمان میان واقعه و تاریخ مصاحبه، میزان ارایه اطلاعات نادرست در مورد آن واقعه نیز افزایش می‌یابد.

2. اهمیت موضوع: وقایعی که برای پاسخگو مهم هستند. بسیار دقیق‌تر و درست‌تر از دیگر وقایع گزارش می‌شوند.

3. شرایط مطلوب اجتماعی: احتمال دارد که گزارش واقعه‌ای، به منظور تطبیق آن با شرایط مطلوب اجتماعی، تحریف گردد.

4. یادآوری واقعه مشخص: شیوه‌ای که براساس آن یک مشاهده‌کننده خاص، وقایع متفاوت را به یاد می‌آورد.


روش فراموشی)‌هایی برای غلبه به مشکلات خطاهای غیرعمدی که در نتیجه فراموشی و مانند آن ایجاد می‌شود.

1. درخواست از پاسخگو برای کمک گرفتن از سوابقی که احتمالاً درمورد واقعه یا تجربه موردنظر در دسترس است. (مانند سپرده‌های بانکی، دفتر خاطرات و ..)

2. تهیه زمینه‌ای برای پاسخگو به منظور کمک به وی در یادآوری گذشته، مانند تعیین محل رویدادها در زمان و فضای تاریخی و جغرافیایی واقعی

3. آگاه ساختن پاسخگو درمورد سوداری در زمان یادآوری خاطرات و تشویق وی برای به کاربردن دقت در پاسخ به پرسش‌ها

4. بیان پرسش‌ها به طریقی که بیشتر احتیاج به بازشناسی داشته باشند تا یادآوری


پرسشنامه فراموشی)

در پژوهش‌هایی که از پرسشنامه استفاده می شود، اعضای نمونه یا جامعه با پرکردن پرسشنامه و بازگرداندن آن به پژوهشگر در مصاحبه‌ای که خود اجرای آن را برعهده داشته‌اند، شرکت می‌کنند. به همین دلیل، سوال‌ها و راهنمایی‌های مربوط به آن، باید به اندازه کافی روشن و قابل فهم باشند تا پاسخگو بتواند نقش مصاحبه‌کننده را نیز اجرا کند.

از آنجا که پرسشنامه جنبه خوداجرایی دارد، باید به شیوه‌ای نوشته یا بیان شده باشد که بتواند افراد موردنظر را به مشارکت ترغیب کند.


مراحل اجرای زمینه فراموشی)‌یابی پرسشنامه‌ای

1. هدف

2. بیان مساله

3. تعیین جامعه و انتخاب نمونه

4. تنظیم پرسشنامه

5. بررسی مقدماتی پرسشنامه

6. طرح پرسشنامه

7. اجرای پرسشنامه


مراحل اجرای زمینه فراموشی)‌یابی پرسشنامه‌ای

1. اولین قدم در اجرای زمینه‌یابی پرسشنامه‌ای، تهیه فهرستی از هدف‌هایی است که پژوهشگر قصد دارد به کمک پرسشنامه به آنها برسد. تهیه و تنظیم پرسشنامه قبل از داشتن درک روشنی از آنچه که باید حاصل شود، تقریباً ناممکن است.

2. هدف زمینه‌یابی پرسشنامه‌ای، توصیف رفتار، طرز فکر، احساس ویژه یا آزمون رابطه بین دو یا چند متغیر است.

3. تعیین جامعه در بیشتر موارد بر نکاتی همچون اهمیت موضوع، قابلیت تعمیم پذیری، علاقه پژوهشگر و موجود بودن منابع مبتنی است.


4. فراموشی)در تنظیم پرسشنامه دستورالعمل‌هایی باید به کار برده شوند که عبارتند از:

الف : سوال‌های پرسشنامه باید ساده، روشن و دقیق باشند.

ب : سوال‌های پرسشنامه را به صورت پاسخ بسته بنویسید و بهتر است تعداد سوال‌های پاسخ باز به حداقل ممکن برسد.

ج : به صورت اضافی و به خاطر جلوگیری از اشتباه، از سوال‌های گزیده استفاده کنید.

د : سوال‌های مربوط به گذشته را در یک محدوده زمانی مشخص مطرح کنید.

ز : برای سوال‌های حساس، چارچوب مناسب فراهم سازید. گاهی اوقات پرسش‌هایی مطرح می شوندکه ممکن است مغایر با عقیده، باور، نگرش یا مکاتب فکری پاسخ‌دهنده باشند.


و: فراموشی)تعدادی از سوال‌های پرسشنامه را به ویژگی‌های جمعیتی و فردی اختصاص دهید.

ه: سوال‌های پرسشنامه باید یکی از جنبه‌های هدف یا فرضیه صورت‌بندی‌شده را اندازه‌گیری کند.

م: سوال‌های پرسشنامه را با توجه به موضوع پژوهش و خصوصیات جامعه‌ای که پرسشنامه در آن اجرا می شود، تعیین کنید.

ی: صفحه اول پرسشنامه را به نحوه پاسخگویی به سوال‌ها اختصاص دهید.


پرسشنامه را قبل از اجرا به صورت آزمایشی برای سه گروه اجرا کنید

1. گروهی از افراد جامعه‌ای که قصد دارید یافته‌های پژوهش را به آنها تعمیم دهید یا به توصیف و تفسیر آن بپردازید.

2. صاحب‌نظران و متخصصانی که در تهیه و تنظیم پرسشنامه، تبحر و تجربه دارند.

3. کسانی که نتایج بررسی به وسیله آنان مورد استفاده قرار می‌گیرد، مانند نهادهای اجرایی و مدیران سازمان‌ها


توصیه آزمایشی برای سه گروه اجرا کنید‌های زیر که براساس تجربه و تحقیق بدست آمده‌اند، در تهیه و تنظیم پرسشنامه به شما کمک می‌کند.

1. پرسشنامه را جذاب کنید.

2. صفحه‌های پرسشنامه را شماره‌بندی کنید.

3. سوال‌های پرسشنامه را تا حد امکان به شکل ساده تهیه کنید، به نحوی که پاسخگویی به آنها آسان شود.

4. در ابتدا و انتهای پرسشنامه، نام، نام خانوادگی و آدرسی را که پرسشنامه پس از اتمام باید به آنجا فرستاده شود، ذکر کنید.


5. نحوه پاسخگویی به سوال آزمایشی برای سه گروه اجرا کنید‌ها را خیلی ساده و با حروف درشت ذکر کنید.

6. در ابتدای هر نوع سوال یک مثال مطرح کنید و نحوه پاسخگویی به آن را مشخص کنید.

7. سوال‌های پرسشنامه را براساس نظمی منطقی مطرح کنید.

8. در ابتدای پرسشنامه سوال‌هایی را مطرح کنید که جالب هستند و در عین حال مخاطراتی برای پاسخ‌دهنده به همراه ندارند.


9. در پرسشنامه هایی که خیلی طولانی هستند، سوال‌های مهم را در آخر پرسشنامه قرار ندهید.

10. از به کاربردن کلمه هایی که پاسخ‌دهندگان نسبت به آنها حساس هستند، خودداری کنید.

11. در هر سوال اطلاعات را به صورت کامل بیان کنید، به نحوی که سوال برای پاسخ دهنده معنادار باشد.

12. طول پرسشنامه بر دقت پاسخگویی تاثیر دارد.


1. تحویل پرسشنامه هستند، سوال‌ها به پاسخ‌دهندگان به صورت مستقیم

2. پست کردن پرسشنامه‌ها

اجرای پرسشنامه

مشکل اساسی زمینه‌یابی پرسشنامه‌ای، دریافت درصدی از پاسخ‌ها است که براساس آنها بتوان به نتیجه‌گیری دقیق و قابل قبولی دست یافت.


مشاهده به طور واضح و روشن، اساسی ترین شیوه کسب اطـلاعات درباره جهان پیرامون ماست. همه ما مشاهده می کنیم و علاقه مندیم این عمل را به صورت منظـم انجام دهیم. هر چند میزان مشاهده نظـام دار از فــردی به فرد دیگر و از موقعیتی به موقعیت دیگر متفاوت است.

  • پژوهشگر رفتار اجتماعی را هنگامی که در یک محیط طبیعی اتفاق می افتد، مشاهد می کند و بر عکس عامه مردم مشاهدات خود را برنامه ریزی می کند و به شیوه ای منظم، موقعیت ها، رویکردها و چگونگی اندازه گیری متغیر ها را قبل از اجرای تحقیق انتخاب می کند.


  • مشاهده متضمن استفاده از کلیه روش هایی است که در جمع آوری اطلاعات به کار برده می شود.

  • گاهی اوقات، متکی بر تجربه های گزارش شده دیگران است.

  • گاهی اوقات، پژوهشگر آنچه را مطالعه می کند، بطور مستقیم مشاهده می کند.

  • در برخی از موارد، از مطالبی که در تهیه آنها این مراحل اجرا شده اند، استفاده می کند. مثل پژوهش های دیگران، گـــزارش های آماری، کتاب های راهنما.


1. به پژوهشگر اجازه می دهد رفتار مورد مشاهده را به همان صورتی که اتفاق می افتد ثبت و گزارش کند.

2. کاربرد وسیع و گسترده آن در علوم اجتماعی است.

3. مشاهده می تواند هدف های متنوعی داشته باشد.

4. مشاهده به عنوان یک روش کلیدی برای جمع آوری اطلاعات معتبر و قابل اطمینان در مورد دامنه وسیعی از رفتار انسان به کار برده می شود.


الف) مورد مشاهده را به همان صورتی که اتفاق می افتد ثبت و گزارش کند. فقط به آن دسته از مشاهداتی که در رابطه با هدف پژوهش است، توجه دارد و از مشاهده رفتارهای دیگر صرفنظر می کند یا آنها را در درجه دوم اهمیت قرار می دهد.

ب) بیشتر علاقمند به تعیین این است که چه چیزی باعث می شود که عوامل مهمی همراه رفتار معینی باشند. چرا یک رفتار اتفاق می افتد، چه چیزی به نظر می رسد علت و وقوع رفتار مورد مشاهده باشد.

ج) برخلاف عامه مردم، علاقمند است تا آنچه را که مورد مشاهده قرار می دهد، ثبت و در جدول های آماری مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.


1- نقص در اعضای جسمی انسان یکي از مشکلات می باشد .محدودیت اعضای جسمی انسان (مشاهده گر ممکن است آنچه را که روی می دهد، نبیند یا نشنود).

2- ادراک انتخابی: افراد میل دارند پدیده هایی را بیشتر از پدیده های دیگر احساس و سرانجام درک کنند.

3- حواس انسان ابزار ضعیفی برای اندازه گیری و سنجش هستند .زیرا آنها خود را با شرایط و موقعیت ها تطبیق می دهند.

  • 4- حواس ما مستقل از تجربه های ما عمل نمی کنند. فردی که تحت تاثیر تجربه های گذشته خود نسبت به رفتار معینی حساس است، ممکن است در گزارش یا در مشاهدات خود، فقط آنها را گزارش کند.

  • 5- سرانجام؛ روند مشاهده ممکن است بر موضوع مورد مشاهدهِ تاثیر داشته باشد.


1.تدوین و صورت بندی ساختار مشاهده: مشکلات می باشد

مشاهدات بدون ساختار

  • مشاهدات با ساختار محدود

  • 2.محتوای مشاهده (که بستگی زیادی به هدف پژوهشگر دارد)

  • 3.ثبت مشاهدات

  • 4.ایجاد نظام طبقه بندی برای ثبت مشاهدات

  • الف)جامعیت

ب)مطابقت یا سازگاری با استنباط

  • ویژگی های یک طبقه بندی خوب عبارتند:

ج)تعداد ابعاد

  • 5.نمونه گیری رفتار در مشاهده

  • 6.آموزش مشاهده کنندگان

  • 7.تجزیه و تحلیل داده های ناشی از مشاهدات.


1. پژوهشگر باید به ساخت یا سازه ای که پژوهش بر پایه آنبنا می شود، توجه داشته باشد.

2.در مورد محتوای موضوعی که باید مورد مشاهده قرار گیرد، باید تصمیم درست به عمل آید.

3.در برنامه ریزی، اجرا، نوع مشاهده، چگونگی اجرای مشاهده و نحوه ثبت آنچه که مشاهده می شود، باید مشخص و معین شود.


1. مشاهده به افرادی محدود شود که باید مورد مشاهده قرار گیرند.

2. عمل مشاهده باید در شرایط معین و زمان مشخصی صورت گیرد.

3. از یک روش هنجار شده ای برای ثبت اطلاعات مشاهده استفاده شود.


  • برای مشاهده پدیده های طبیعی به کار برده می شود.

  • غالبا زمانی به کار برده می شود که پژوهشگرتوان کنترل رفتار یا پدیده مورد مشاهده را ندارد.

  • با مشاهده بدون ساختار، دستکاری آنچه که باید مورد مشاهده قرار گیرد دشوار است.

  • 1. پژوهشگر واقعا علاقمند به مشاهده چه چیزی است؟

  • 2. مشاهدات چگونه ثبت می شوند؟

    3. برای اطمینان از درستی مشاهدات، پژوهشگر از چه رویکردهایی استفاده خواهد کرد؟

    4. رابطه بین مشاهده گر و مشاهده چگونه باید باشد؟


  • بر رفتاری که به صورت روشن و دقیق تعریف شده متمرکز است.

  • یک راه برای افزایش دقت در مشاهده، به کارگیری چندین مشاهده گر است و این در صورتی قابل اطمینان است که مشاهده گران به خوبی آموزش دیده باشند.

  • یکی از مشکلات، مشکل ورود به گروهی است که قصد مشاهده آنها را نداریم.


  • به مقدار زیادی به هدف پژوهشگر بستگی دارد.

  • در صورتی که پژوهشگری علاقمند به تعیین جایگاه و قدرت فردی در گروه است، باید به موقعیت هایی توجه کند که در تعیین جایگاه فرد در سلسله مراتب قدرت و تصمیم در گروه کمک می کند.

  • پژوهش هایی که از طریق مشاهده انجام می شوند، بر ابعاد عمده ای متمرکز هستند. بحث مشاهده، باید بر موقعیت هایی که تعامل در آنها صورت می گیرد، معطوف شود.

  • دومین عاملی که در هر مشاهده باید مورد توجه قرار گیرد، رفتار آشکار مشاهده شوندگان است. به این معنی که چه کسی، چه کاری را و به کمک چه افرادی و با چه نتایجی انجام می دهد.

  • مشاهده ممکن است بر الگوهای ارتباطات کلامی متمرکز باشد.


  • کیفیت اطلاعات جمع آوری شده به وسیله مشاهده تحت تاثیر ابزاری یا وسایلی قرار دارد که احساسات به کمک آنها بیان، توسعه و گسترش پیدا می کنند.

  • روشی که برای ثبت اطلاعات به کار برده می شود، به تعداد خیلی زیاد به ساختار و هدف پژوهش بستگی دارد.

  • ابزار مکانیکی، در مشاهده ممکن است هیچ گونه مزاحمتی را به وجود نیاورند و در نتیجه اطلاعات جمع آوری شده فاقد سوگیری باشد. در مواقعی هم وجود ابزار، ایجاد مزاحمت نموده و در نتیجه رفتار مشاهده شونده ممکن است جنبه ساختگی و تصنعی پیدا کند.


  • یکی از فعالیت های عمده در مشاهده، طبقه بندی مناسب (کد گذاری یا ادراک) مشاهدات است.

  • طبقه بندی عبارتست از جمله ای که از طریق آن، مجموعه ای از مشاهدات در یک طبقه قرار می گیرد و به آنها کد یکسانی تخصیص داده می شود.

  • طبقه بندی خوب، طبقه بندی است که در آن شانس یا احتمال قرار گرفتن مشاهدات مغایر با مشاهده مورد نظر، به صفر برسدیا به عبارتی، شـانس یا احتمال دادن کد یکسـان به مشـاهدات مختلف در آن به صفـر می رسد.

  • ماهیت یک طبقه بندی خوب، به اهداف ویژه پژوهشگر بستگی دارد.


  • استنباط قابل اطمینان در مورد حالت های روانشناختی رفتار.

طبقه بندی باید ابعاد مختلف رفتار را نشان دهد.

  • یکی از کامل ترین الگوها و روش های طبقه بندی که در پژوهش های مشاهده ای به کار برده می شود، توسط رابرت بالز (Robert Bales)ارایه و گسترش یافته است.


  • غالبا پژوهشگر وقت و منابع کافی برای ثبت تمام رفتارهای موردعلاقه خود را ندارد. در چنین مواردی بهترین روش، انتخاب نمونه است.

  • هر پژوهشگری علاقمند است نمونه هایی از رفتار را انتخاب کند که معرف تمام رفتارها باشد. برای این کار می توان از روش های مختلف نمونه گیری استفاده کرد.

  • گرچه نمونه گیری رفتار، اغلب ضروری است، اما انتخاب یک روش نمونه گیری به منظور اطمینان در مورد این که روش به کار برده شده، مناسب ترین روش است، دارای اهمیت است.


  • پایایی در مشاهده یکی از ملاک های حساس و عمده است.

  • مشاهده کنندگان مختلف زمانی در مشاهده یک رفتار معین توافق دارند که این رفتار به خوبی تعریف شده و برای ثبت آن طبقه بندی مناسب توسعه و گسترش یافته و مشاهده کننده و برای انجام این فعالیت ها به خوبی تربیت شده باشد.


1- به مشاهده کنندگان اطلاعات لازم را درباره هدف یا هدف های پژوهش بدهید.

2- به کارآموزان باید فرصت لازم برای مشاهده رفتـارهایی که در پـژوهش بر آنها توجه می شود، داده شود.

3- کارآموزان باید کلیه فعالیت های اصلی و ضروری را در یک مقیاس کوچکتر و به صورت یک مطالعه ضربتی انجام دهند.

4- کارآموزان در این مرحله آمادگی لازم را برای یک بررسی پایا کسب کنند.

5- سرانجام باید اطمینان حاصل کرد که مشاهده کنندگان آمادگی لازم را برای جمع آوری اطلاعات کسب کرده اند.


  • مسایل و مشکلات موجود در تجزیه و تحلیل داده های جمع آوری شده به مقدار زیادی تحت تاثیر ساختاری قـرار دارد که پژوهشـگر در پژوهش ایجاد می کند.

  • شیوه تحلیل داده های جمع آوری شده در اثر مشاهده، همانند روش تجزیه و تحلیل سایر داده های کمی خواهد بود.

  • 1- تعریف مساله مورد پژوهش، مفاهیم و شاخص های به کار برده شده توسط پژوهشگر

  • 2- تدوین و اندازه گیری جدول توزیع فراوانی پدیده ها یا ویژگی های مورد پژوهش

  • 3- هماهنگ کردن یافته ها به صورت گروهی، در قالب یک الگوی توصیفی و روش تجزیه و تحلیل، به مقدار زیادی به ساختار مشاهده بستگی دارد.


  • تحقیقات همبستگی شامل کلیه تحقیقاتی است که در آنها سعی می شود رابطه بین متغیر های مختلف با استفاده از ضریب همبستگی کشف یا تعیین شود.

  • هدف روش تحقیق همبستگی، مطالعه حدود تغییرات یک یا چند متغیر با حدود تغییرات یک یا چند متغیر دیگر است.

  • هدف ضریب همبستگی، بیان رابطه بین دو یا چند متغیر به صورت ریاضی است.

  • ضریب همبستگی، شــاخص دقیقی است که با محاسبه آن می توان نشان داد که یک متغیر تا چه اندازه با متغیر یا متغیرهای دیگر رابطه دارد.


  • اگر پژوهشگر بر اساس تحقیقات انجام شده و نظریه های موجود به انتخاب متغیرها اقدام نکند، شانس بدست آوردن اطلاعات با ارزش در این روش بعید به نظر می رسد.

  • ضریب همبستگی را می توان برای بیان علت و معلولی به کار برد، هـر چند که این روش، به منظـور کشف و پیش بینی روابط بیـن دو متغیرAو Bبه کار می رود.


  • 1- کشف همبستگی بین متغیرها انجام شده و نظریه های موجود به انتخاب متغیرها اقدام نکند، شانس بدست آوردن اطلاعات با ارزش در این روش بعید به نظر می رسد.

  • 2- پیش بینی یک متغیر از روی یک یا چند متغیر دیگر

  • متغیر پیش بینی کننده، باید پیش از متغیر پیش بینی شونده اندازه گیری شود.


آزمون های میزان شده

پرسشنامه ها

مصاحبه ها

آزمون های پیشرفت تحصیلی

روش های مشاهده


  • همان طور که اشاره شد، یکی از مزایای روش تحقیق همبستگی این است که به تحقیق اجازه می دهد تا همبستگی بین چند متغیر را به طور همزمان مورد مطالعه قرار دهد.

  • از طریق همبستگی های محاسبه شده نمی توان روابط علت و معمولی موجود بین متغیرها را تعیین کرد.

  • مشکل دیگر که بر سر راه محقق در استفاده از روش تحقیق همبستگی وجود دارد، تعیین و تشخیص متغیـرهایی است که با مهارت ها یا قابلیت های پیچیده همبسته هستند.


  • 1. حدود یا دامنه ای که یک رفتـار یا یک متغیــر می تواند در چارچوب آن پیش بینی شود.

  • 2. اطلاعات لازم جهت تدوین نظریه درباره عوامل تعیین کننده یا همبسته با رفتار مورد مطالعه

  • 3. مدارکی دال بر معتبر بودن قدرت پیش بینی آزمون یا آزمون هایی که با متغیرهای ملاک، همبسته هستند.

  • تحقیقات پیش بینی، شبیه تحقیقات همبستگی هستند.

  • در تحقیقات همبستگی، هر دو دسته متغیر در یک زمان مورد اندازه گیری قرار می گیرند.

  • اساسی ترین و در عین حال مقدماتی ترین تجزیه و تحلیل در تحقیقات پیش بینی، تعیین ضریب همبستگی بینمتغیرهای پیش بینی کننده و متغیر ملاک یا متغیر پیش بینی شونده است.


  • غالبا در مواقعی که تعداد آزمودنی ها از 30 نفر کمتر است، به جای همبستگی گشتاوری به کار می رود.

  • وقتی که آزمودنی ها از 10 نفر کمتر است، دقیقتر از همبستگی رتبه ای است.


  • زمانی به کار می رود که محقق به محاسبه نمره های آزمودنی ها علاقمند است.

  • ضریب محاسبه شده از این روش غالبا کمتر از دو رشته ای است.


  • برای محاسبه همبستگی درونی بین سوالات به کار می رود.

  • در برخی از شرایط، همبستگی گشتاوری یکسان است و خیلی به مجذور فی نزدیک است.

  • به منظور تعیین همبستگی غیر خطی به کار می رود.


  • روش همبستگی گشتاوری زمانی به کار می رود که متغیرهای مورد مطالعه (دو متغیری که قصد محاسبه ضریب همبستگی بین آنها را داریم) به صورت پیوسته باشند. (پیرسون)r

  • همبستگی نمره ای رتبه ای شکل خاصی از همبستگی گشتاوری پیرسون است و زمانی به کار می رود که داده های جمع آوری شده از متغیر های مورد مطالعه، به صورت رتبه ای باشند. (روش اسپیرمن)rno

  • همبستگی کندال نوع دیگری از همبستگی رتبه ای است که در مقایسه با روش اسپیرمن از برخی امتیازات نظري برخوردار است.T

  • همبستگی دو رشته ای زمانی به کار می رود که نمره های یک متغیر به صورت پیوسته و نمره های متغیر دیگر به شکل دو ارزشی ساختگی باشند.

rbis


  • همبستگی دو رشته ای گسترده: ارتباط نزدیکی با همبستگی دو رشته ای دارد و غالبا زمانی به کار برده می شود که یکی از متغیرها پیوسته و دیگری دو ارزشی ساختگی است.rwbis

  • همبستگی دو رشته ای نقطه ای: در شرایطی به کار می رود که یکی از متغیرها پیوسته و دیگری دو ارزشی واقعی است. شکل دیگری از همبستگی پیرسون است. rpbis

  • همبستگی تتراکوریک:

  • گاهی اوقات در تحقیقات انسانی با شرایطی مواجه هستیم که در آن متغیرهایی که قصد محاسبه ضریب همبستگی آنها را داریم دو ارزشی ساختگی هستند.در چنین شرایطی روش همبستگی تتراکوریک بسیار مناسب است. rt


  • ضریب توافقی: هرگاه متغیرهایی که قصد محاسبه ضریب همبستگی آنها را داریم، طبقه بندی شده باشند، از ضریب توافقیc استفاده می کنیم. C

  • نمودار پراکندگی و همبستگی نسبی(correlation ratio) (ایتا) Eta

  • اگر در تحقیقی پس از بررسی داده ها روشن شود که بین دو متغیر رابطه غیرخطی وجود دارد، باید از همبستگی نسبی ایتا استفاده شود.


  • همبستگی پاره ای به کار می رود که متغیر های مورد پژوهش دو ارزشی واقعی باشند.Partial Correlation

  • این روش زمانی دارای اهمیت است که محقق علاقمند باشد به منظور تعیین اثر متغیرهای دیگر، تاثیر یک یا چند متغیر را بر متغیر ملاک حذف کند یا ثابت نگه دارد.

  • همبستگی چند متغیری : Multivariant Correlation

    برای همبستگی بیشتر از دو متغیر به کار می رود.


  • تحلیل عاملی، عمل تقلیل متغیرها به عامل را از طریق گروه بندی کردن متغیرهایی که با هم همبستگی متوسط یا نسبتاً بالایی دارند، انجام می دهد.

  • اولین قدم در تحلیل عاملی، محاسبه ماتریس همبستگی است.

  • معنادار بودن عملی و آماری همبستگیبه این معناست که همبستگی محاسبه شده با درجه معینی از اطمینان با صفر تفاوت دارد. چنانچه ضریب همبستگی محاسبه شده به طور معناداری با صفر تفاوت نداشته باشد، باید فرض شود که بین متغیرهای مورد مطالعه همبستگی وجود ندارد.

  • سطح معنادار بودن آماری، به تعداد آزمودنی هایی که ضریب همبستگی برای آنها محاسبه شده است بستگی دارد.


  • تاریخ، بایگانی کامل، دقيق و با معنایی از موقعیت بشر است.

  • ادوارد کار (Edward carr): تاریخ کنش متقابل و پیوسته ای بین مورخ و حقایق او و یک بحث بی پایان بین گذشته و حال است.

  • پژوهش تاریخی عبارتست از کاربرد روش علمی پژوهش در مسایل تاریخی؛

  • این پژوهش در حقیقت کنکاش منظمی است در اسناد و مدارک و منابع دیگری که در زمینه مرتبط با سوال مورخ درباره گذشته، دارای حقایقی هستند. بنابراین، پژوهش تاریخی ضرورتاً با وقایعی سروکار دارد که قبل از تصمیم پژوهشگر به مطالعه آنها، به وقوع پیوسته اند.




الف) دسته اول تاريخي(

  • ب) دسته دوم

الف) اعتبار بيروني: سنديت مدارك را بررســي مي كند.

  • ب) اعتبار دروني: انگيـزه ها، تمايلات و محدوديت هاي مولف را بررسي مي كند.


  • قوم شناسي، علمي است كه به بحث پيرامون خواستگاه ها و تحول ويژگي هاي انسان ها مي پردازد و مشتمل است بر عواملي نظير رسوم اجتماعي، باورها و تحول فرهنگي.

  • تحقيق قوم شناسي، گاهي اوقات با عنوان هاي ديگري مانند تحقيق ميداني و تحقيق كيفي مطرح مي شود. گرچه اين عنوان ها مترادف اين روش نيستند ولي به آن وسعت مي بخشند.

  • تحقيق قوم شناسي، ارتباط نزديكي با ويژگي هاي زمينه گرايي دارد و از اين رو در تفسير و توصيف اطلاعات بايد به موقعيت با محيطي كه اطلاعات از آنها جمع آوري شده اند، توجه خاصي مبذول شود.


  • تحقيق قوم شناسي در پيوستار كمي ـ كيفي پژوهش، در انتهاي كيفي قرار دارد.

  • در ايـن روش يك رويكــرد كيفــي، پديدار شناختــي qualitative-phenomenologicalبه كار گرفته مي شود.

  • پديدارشناسي، علم مطالعه پديده هاست و بر توصيف و تفسير دقيق پديده ها در تمام حوزه هاي تجربي تاكيد دارد.

  • در روش تحقيق قوم شناسي، ديدگاه جامع و كل گرايانه است.

  • در تجزيه و تحليل اطلاعات از روش استقرايي استفاده مي شود، نه از روش قياسي.

  • پژوهشگر قوم شناسي به كل زمينه مورد پژوهش توجه دارد.


  • تحقيق قوم شناسي داراي ماهيت طبيعت گرايانه همراه با يك جامع نگري است.

  • اين شيوه، يك رويكرد پديدار شناختي است كه بر ماهيت ذهني رفتار تاكيد دارد.

  • يكي از عمده ترين نكاتي كه در تحقيق قوم شناسي بر آن توجه مي شود، تاكيد بر يك سازمان (سازمان اجتماعي يا بخش هايي از آن) است.

  • بخش هاي تشكيل دهنده فرهنگ را ديدگاه مي نامند.

  • ديدگاه ها رفتار افراد و گروه ها را هدايت مي كنند و هسته اصلي تحقيق قوم شناسي را تشكيل مي دهند.

  • مجموعه عقايد و عمليات هماهنگ شده اي كه هر فرد در برخورد با موقعيت هاي مختلف اعمال مي كند، ديدگاه او را تشكيل مي دهد.

  • در تحقيق قوم شناسي فعاليت ها از يكديگر متمايز نيستند ولي نقطه آغاز و پايان آنها مشخص است.


ب) مصاحبه

الف) مشاهده

2-مشاهده شونده

1-مشاهده كننده

  • فعال ، ممتاز و محدود شده


  • تحقيق كيفي از چند روش تحقيق و جمع آوري اطلاعات از قبيل تحقيق ميداني، مشاهده حضوري، مصاحبه عميق قوم شناسي و قوم نگاري تشكيل شده است.

  • تحقيق كيفي عبارتست از مجموعه فعاليت هايي (همچون مشاهده، مصاحبه، شركت گسترده در فعاليت هاي پژوهشي) كه هر كدام بنحوي محقق را در كسب اطلاعات دست اول درباره موضوع مورد تحقيق ياري مي دهند.

  • محقق كيفي رفتار اجتماعي را به اين دليل درك مي كند كه خود را به جاي ديگران قرار مي دهد.

  • هدف اين روش توصيف واقعيت هاي اجتماعي از ديدگاه افراد است، نه از ديدگاه مشاهده كننده.

  • برخي از محققان كيفي معتقدند كه ديدگاه ديگران را زماني مي توان به دقيق ترين شكل درك كرد كه محقق تا حد امكان از نظريه هاي از پيش پذيرفته شده، كمتر استفاده كند.

  • تعميم يافته هاي روش هاي كيفي از يك گروه به گروه هاي ديگر در جامعه اي كه نمونه از آن انتخاب شده است، مخاطره آميز است.


1. مشاهده رفتار در وضعيت طبيعي آوري اطلاعات از قبيل تحقيق ميداني، مشاهده حضوري، مصاحبه عميق قوم شناسي و قوم نگاري تشكيل شده است.

2. عمق ادراك: توان اين روش در جذب و دستيابي به نظرهاي شخصي است.

3. انعطاف پذيري

1. تجاوز به حقوق انساني آزمودني ها

2. مخاطرات قانوني، اخلاقي و جاني

3. طولاني بودن

4. فقدان تفكيك يا جداسازي

5. مشكل در مورد پايايي تحقيق


  • اخذ تصميم درباره اين كه محقق بايد تا چه اندازه در فعاليت هاي گروهي مشاركت داشته باشد و اينكه فعاليت محقق به اعضاي گروه گفته شود يا خير، مسايلي هستند كه در طرح تحقيق كيفي بايد مشخص و معين شوند.

1. مشاهده كننده كامل

2.شركت كننده كامل

3.شركت كننده به عنوان مشاهده گر

4.مشاهده گر به عنوان شركت كننده



ب) معنا بخشيدن: محرمانه بودن معمولاً مستقل از يكديگرند، اما در برخي از تحقيقات بين اين دو، ارتباط نزديكي وجود دارد.انسان معناهايي را به تجربه هاي خود نسبت مي دهد. يكي از اين نقاط نيرومند پژوهش كيفي، توجه به اين معناهاست.

  • ج) مساله ها

  • د) تعامل ها: كنش هاي متقابل بين فردي

  • ه) اختلاف در برداشت: ممكن است افراد نتوانند علت پاره اي از اعمال، اعتقادات يا رويدادها را دريابند.

الف) رفتار: اعضاي هرگروه يا جامعه، رفتاري را انجام مي دهند كه خاص آنهاست و نه افراد ديگر.

  • گاهي اوقات به پايان رسيدن پژوهش كيفي مستلزم این است كه اين عمل، در محل اجراي پژوهش انجام نشود.


  • چار چوب اصلي تحليل محتوا را در سوال «چه كسي، چه چيزي را، چگونه و با چه تاثيري مي گويد» توصيف كرده اند.

  • تحليل محتوا، به هر روش استنباطي اطلاق مي گردد كه به صورت منظم و عيني و به منظور تعيين ويژگي هاي پيام ها به كار برده مي شود.

  • تحليل محتوا، غالباً در مطالعه هاي مشاهده به كار مي رود.


حیطه تحلیل محتوا سوال «چه كسي، چه چيزي را، چگونه و با چه تاثيري مي گويد» توصيف كرده اند.

پيام

محتواي وسايل ارتباط جمعي

استنباط

فرستنده پيام

ويژگي ها

گيرنده پيام

اندازه اثر

استنباط

  • گرچه تحليل محتوا، غالبا به منظور توصيف به كار برده مي شود، اما در برخي شرايط پژوهشي مي توان از اين روش، براي آزمون فرضيه نيز استفاده كرد.


تعداد واحدهايي كه در يك طبقه كدگذاري شده اندمجموع كل تعداد واحدهاي كد گذاري شده

  • ضريب پايایی


  • آن دسته از اصول آماري كه براي ساير رشته هاي علوم انساني مورد استفاده قرار مي گيرند، در تحليل محتوا نيز كاربرد دارند.


فـرا تحلیلـی كدگذاري شده اند

فراتحلیلی: چطور نتایج یک تحقیق را می توان در عمل به کار برد.

فراتحلیلی روشی است که به کمک آن می توان تفاوت های موجود در تحقیقات انجام شده را استنتاج کرد و در رسیدن به نتایج کلی و کاربردی از آن بهره جست.

ایده بنیادینی که فراتحلیلی به آن تکیه دارد، این است که واحد تجزیه و تحلیل (نمره) از مطالعه گرفته می شود نه از آزمودنی.

برای تعریف فراتحلیلی، باید اجزاء تشکیل دهنده آن را مورد بررسی قرار داد.


تحلیـل، كدگذاري شده اندعبارتست از عمل شکستن کل، به قسمت های مختلف، به منظور تعیین ماهیت آن.

این عمل، در تحلیل آماری از طریق قرار دادن اجزاء در درون ترکیب ها، به منظور نشان دادن عوامل مورد مطالعه انجام می شود.

روتشتاین معتقد است که کاربرد موفقیت آمیز تحقیق مستلزم اینست که سطح پیچیدگی روش هایی که برای ترکیب تحقیقات بکار برده می شوند، متناسب با سطح تحقیقاتی باشد که محقق آنها را ترکیب می کند.

از نظر پیچیدگی، سه روش مختلف وجود دارد. اما در آنها از تحلیل های آماری نیرومند بهره گیری می شود، که عبارتند از:

1) عوامل بحرانی

2) ترکیب نتایج

3) روش بیزین


سه مرحله در روش بنیرین وجود دارد كدگذاري شده اند

مرحله سوم، عبارت است از ترکیب درست نمایی و اعتقاد اولیه و شکل دادن اطلاعات پسین .posterior اطلاعـــات پسیـــن مـی تــوانند جدیـد و بیشترازاطلاعات اولیه، آگاه کننده باشند.

نظریه بیزین به اندازه نمونه(n) حساس است.


مراحل اجرای فراتحلیلی كدگذاري شده اند

الف) حوزه ای را برای اجرای فرا تحلیلی انتخاب کنید که نتایج موجود در آن دوپهلو یا مشتبه کننده هستند.

ب) برای تعیین متغیرها با عوامل اصلی، مقاله های تحقیقی مناسبی را انتخاب و مطالعه کنید.

ج) برای حصول اطمینان در این مورد که آیا مقاله ها یا کتاب های انتخاب شده، متغیرها یا عوامل اصلی را به خوبی دربر می گیرند.

د) حوزه مورد مطالعه خود را با تعیین اینکه چه عواملی باید در فرا تحلیلی حضور داشته باشند، محدود کنید.


ه) كدگذاري شده اندیک طـرح کدگذاری را که دربـرگیرنده هر یک از مـوارد زیر باشـد، برنامه ریزی کنید.

1- شماره شناسایی تحقیق

2- شماره شناسایی آزمودنی

3- ابزار

4- ویژگی های طرح تحقیق

5- اطلاعات مربوط به متغیر آزمایشی

6- متغیرهای عمده و اساسی

7- متغیرهای عمده و اساسی (برآمد= outcome)

8- نتایج آماری

9- اندازه اثر


و) كدگذاري شده اندسوال های اساسی در درون حیطه یا حوزه مورد بررسی را صورت بندی کنید.

ر) از طریق کامپیوتر مروری کامل بر تحقیقات گذشته انجام دهید.

ح) ده پژوهش را که معرف کل حوزه مطالعه است، انتخاب کنید و طرح کدگذاری خود را به کمک آنها آزمایش کنید.

ط) در صورت لزوم در طرح کدگذاری خود تجدید نظر کنید و چنانچه ضرورت ایجاب می کند، کد گذاری ساده تری را تدوین کنید.


ی) كدگذاري شده اندکلیه تحقیقات مربوط را کدگذاری کنید.

ث) اطلاعات را با استفاده از روش های آماری تحلیل کنید و یافته های خود را تفسیر کنید.

در محاسبه اندازه اثر، نمره z با استفاده از میانگین و انحراف استاندارد گروه کنتــرل، به عنوان برآورد انحراف استاندارد جامعه به کار برده می شود.


تحقیق آزمایشی كدگذاري شده اند

آزمایش دقیق ترین و در عین حال پیچیده ترین شکل پژوهش علمی است.

یکی از ویژگی های عمده این روش؛ کنترل است و بر پایه این ویژگی است که پژوهشگران توانایی تعیین روابط علت و معلولی بین متغیرهای مورد پژوهش را دارد.

هدف آزمایش، استنتاج و استنباط روابط علت و معلولی بین پدیده هایی است که مورد کنترل قرار گرفته اند.

بدون تردید آزمایش، علمی ترین و پیچیده ترین روش پژوهشی است. مردم عادی غالباً آزمایش را با روش علمی اشتباه می گیرند.

آزمایش، عبارتست از مطالعه اثر متغیر مستقل بر متغیر وابسته.


مفهوم كدگذاري شده اندعلیت (Causality)

مفهوم علیت همیشه مشکل آفرین است. این مشکل حتی در آزمایش های بنیادی نیز مشاهده می شود.

صرفه نظر از محدودیت های عملی، اجرای آزمایش بر اساس قانون تک متغیری و ایجاد کنترل شدید موجب مصنوعی شدن آزمایش و در نهایت بی معنا بودن نتایج پژوهش می شود. بنابراین، حتی در شرایطی که اعمال کنترل امکان پذیر است. این عمل باید به نحوی انجام شود که محیط آزمایش حالت طبیعی داشته باشد.

تفسیر اولیه مفهوم علیت، بیش از حد لازم، محدود و ماشینی است. علم به مطالعه یک متغیر به صورت جداگانه علاقه مند نیست. بلکه هدف آن عبارتست از مطالعه تعامل و اثر مشترک و همزمان عوامل.


مفهوم ایده آلی كدگذاري شده اند«مفهوم علیت» عبارتست از قابلیت پیش بینی، یعنی احتمال آماری رخداد یک پدیده در پاسخ به یک پیش آمد معین.

آزمایش باید در زمینه تعامل میان متغیرهای چندگانه ـ همان گونه که واقعاً هستند ـ انجام شود.

در حالی که تمام علوم بر مشاهده متکی هستند؛ آزمایش به پژوهشگران کمک می کند تا از طریق تجربه در شرایط کنترل شده، دقت مشاهده های خود را افزایش دهند.


تا زمانی که ویژگی های آزمایش در عمل اجرا یا رعایت نشده باشند، نتایج آزمایش قابل تفسیر نخواهند بود.

کنترل :

عنصر اساسی و اصلی آزمایش کنترل است.

آزمایش باید به نحوی سازمان بندی شود که از تاثیر متغیرهای مزاحم، یعنی متغیرهایی که موجب مشتبه شدن نتایج آزمایش می شوند و در فرضیه مطرح نشده اند، جلوگیری کند.

اگرچه کنترل اساس و پایه آزمایش است، اما باید توجه داشت که اعمال آن موجب ساختگی یا مصنوعی شدن محیط پژوهش نشود (خطر تصنعی یا ساختگی بودن).


انتخاب تصادفی عمل اجرا یا رعایت نشده باشند، نتایج آزمایش قابل تفسیر نخواهند بود :

به دلیل اینکه کنترل کامل امکان پذیر نیست، پژوهشگر باید تاثیر کلیه متغیرهایی را که کنترل نشده اند، حذف یا خنثی کند. این کار از طریق انتخاب و گمارش آنها در شرایط مختلف آزمایشی، بصورت تصادفی انجام می شود.

تکرار آزمایش:

تکرار آزمایش باعث کاهش یا کنترل خطاها خواهد شد.


انواع عمل اجرا یا رعایت نشده باشند، نتایج آزمایش قابل تفسیر نخواهند بوداعتبــار


الف: «رشد و پختگی روانی و جسمانی» با «انتخاب آزمودنی ها»

کنـش متقابـل

ب: «انتخاب آزمودنی ها» با «رخدادهای همزمان با اجرای تحقیق»


  • 1. با «انتخاب آزمودنی ها»کنش متقابل بین انتخاب آزمودنی ها و متغیر مستقل

بررسی اعتبار بیرونی یک طرح تحقیقی مستلزم کنترل دقیق عوامل زیر است:

2. واکنش های ناشی از تاثیر اجرایی پیش آزمون

3. واکنش های ناشی از روش های تحقیق انجام تحقیق (مثل رفتار تصنعی آزمودنی ها )

4. مزاحمت های ناشی از قرار گرفتن آزمودنی ها در معرض دخالت های متغیرهای مستقل متعدد


هنگامی که آزمودنی ها در معرض دو یا چند متغیر مستقل قرار می گیرند اثر متغیر مستقل قبلی به متغیر مستقل بعدی انتقال پیدا می کند.

طرح های تحقیق (بین گروهی)

گرچه تکنیک های مختلفی برای تحلیل داده ها به کار برده می شوند. اما تمام آنها را می توان در دو دسته طبقه بندی کرد.


الف) به محقق کمک می کند تا به یا چند متغیر مستقل قرار می گیرند اثر متغیر مستقل قبلی به متغیر مستقل بعدی انتقال پیدا می کند.مساله مورد مطالعه، پاسخ صحیح بدهد.

ب) روش و شیــوه تحقیق و متغیــر های مزاحم را تحت کنترل دقیق پژوهشگر قرار می دهد.

اهداف طرح تحقیق


منظور از توانایی محقق عبارت است از قدرت او در:

1. نمونه گیری و جایگزینی آزمودنی ها بصورت تصادفی در گروه های قابل مقایسه.

2. دخل و تصرف، جابه جایی و کم و زیاد کردن مقدار یا اندازه متغیـر مستقل.

3. تعیین زمانی که منغیر وابسته باید مشاهده یا اندازه گیری شود.

4. تصمیم در مورد اینکه چه گروهی باید در چه زمان و مکانی و تحت چه شرایطی مورد آزمایش قرار گیرد.


  • طرح تحقیق، در حقیقت چیزی جز است از قدرت او در:چندین دستورالعمل برای جمع آوری داده ها و تحلیل آنها نیست.

  • طرح تحقیق یک مکانیسم کنترل شده است.

  • اصول آماری مورد استفاده در این مکانیسم عبارتند از:

  • به حداکثر رساندن واریانس متغیرهای آزمایشی

  • کنترل واریاس متغیرهای مزاحم و ناخواسته

  • به حداقل رساندن واریانس اشتباه

وظیفه اساسی و تکنیکی یک طرح تحقیقی، کنترل واریانس است.


براساس این اصول پژوهشگر با بکار بردن طرح تحقیق مناسب و موثر کوشش می کند که:

1. واریانس متغیر وابسته را که تحت تاثیر متغیر مستقل است و فرضیه تحقیق مرتبط با آن بیان می گردد، به حداکثر برساند.

2. متغیرهای مزاحم و ناخواسته را که ممکن است در یافته های تحقیق اثر بگذارد، کنترل کند.

3. واریانس اشتباه را به حداقل برساند.


الف) کاهش اشتباه اندازه گیری بردن طرح تحقیق مناسب و موثر کوشش می کند که:از طریق کنترل شرایط تحقیق

به حداقل رساندن واریانس اشتباه، شامل دو مرحله اساسی است:

ب) افزایش پایاپای اندازه گیری

کنترل شرایط تحقیق، از طریق انتخاب و اجرای صحیح طرح، شرطی لازم برای به حداقل رساندن واریانس اشتباه است.


سه دسته طرح تحقیقی مورد بحث بردن طرح تحقیق مناسب و موثر کوشش می کند که:

1. طرح های شبه آزمایشــــی کــه حداقل کنترل را اعمال می کنند.

2. طـــرح های آزمایشی که حداکثر کنتـرل را اعمــال می کنند.

3. طـــرح های نیمه آزمایشی که کنترل آنها از شبه آزمایشی بیشتر است.


سه نوع طرح های شبه آزمایشی وجود دارد:

الف) طرح پس آزمون برای یک گروه

ب) طرح پیش آزمون و پس آزمون برای یک گروه

ج) طرح مقایسه گروه های ایستا

طرح های بالا به دلیل عدم توانایی در کنترل عوامل مهم و موثر در تحقیق، شبه آزمایشی نامیده می شوند.


الف) طرح پس آزمون: بردن طرح تحقیق مناسب و موثر کوشش می کند که:در این طرح ابتدا یک گروه از آزمودنی ها، در معرض متغیر مستقل قرار داده می شود. سپس، تاثیر این متغیر بر متغیر وابسته مشاهده یا اندازه گیری می شود.

معایب:

1. هیچ گونه کنترلی در اجرای طرح اعمال نمی شود.

2. امکان مقایسه بصورت مستقیم وجود ندارد.

3. اشتباه اندازه گیری این طرح زیاد است.

4. به دلیل وجود اختلاف های فردی زیاد، حتی بکار بردن آزمون های استاندارد بجای گروه کنترل، موثرتر از تاثیر متغیر مستقل نخواهد بود.

5. با استفاده از این طرح امکان دست یابی به یک نسخه دقیق و قابل دفاع وجود ندارد.


ب) طرح پیش آزمون و پس آزمون با یک گروه: در این طرح، متغیر وابسته قبل و بعد از اجرای متغیر مستقل اندازه گیری می شود.

طرح مذکور قادر به کنترل عوامل زیر نیست:

1- رخدادهای همزمان با اجرای تحقیق

2- رشد و ناپختگی روانی و جسمانی آزمودنی ها

3- نحوه اجرای پیش آزمون

4- وسایل اندازه گیری

5- بازگشت های ناشی از ابزار آماری به کاربرده شده

6- افت آزمودنی ها


یافته های ناشی از اجرای طرح مورد بحث را می توان به وسیله ابزار آماری زیر تجزیه و تحلیل کرد.

1- آزمودن پارامتر یک برای گروه های همبسته

2- آزمون های غیر پارامتر یک:

الف) آزمون علامت Sign Test

ب) آزمون رتبه های علامت گذاری شده جفت های همتراز ویل کاکسون

Wilcoxon Matched – Pairs Signed Rank Test


ج) طرح مقایسه گروه های ایستا: بحث را می توان به وسیله ابزار آماری زیر تجزیه و تحلیل کرد.در این طرح، دو گروه وجود دارد و مقایسه میان گروهی که در معرض متغیر مستقل قرار گرفته است و گروهی که متغیر مستقل بر آن اعمال نمی شود، صورت می گیرد.

در این طـرح، انتخاب و جایگزینی آزمودنی ها بصورت تصادفی انجام نمی شود.

یافتـه های ناشــی از اجـرای طـرح مورد بحث را می توان به کمک یکـی از آزمون های آماری زیر مـورد تحلیـل قرار داد.

1. آزمون پارامتریک t

2. آزمون های غیرپارامتریک شامل

آزمون میانه

آزمون u مان - ویتنی


2. طرح های آزمایشی بحث را می توان به وسیله ابزار آماری زیر تجزیه و تحلیل کرد.

الف) پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل

مهمترین طرح های آزمایشی ب) پس آزمون با گروه کنترل

ج) چهار گروهی سولومن

طرح های آزمایشی ماهیتاً می توانند متغیرهای اعتبار درونی را کنترل کنند.

طرف های آزمایشی قادر به کنترل تمام متغیرهای اعتبار درونی هستند، ولی ممکن است توانایی کنترل تمام متغیرهای اعتبار بیرونی را نداشته باشند.


الف) طرح پیش آزمون و پس آزمون با گروه کنترل

به دو طریق بکار برده می شود:

1. یکی از دو گروه در معرض متغیر مورد آزمایش (متغیر مستقل) قرار می گیرد که آن را گروه آزمایش می نامند. گـروه دیگر، در معرض متغیر مستقل واقــع نمی شود و برنامه همیشگی و قبلی خود را ادامه می دهد. به این یکی، گروه کنترل می گویند.

2. دو گروه در معرض سطوح مختلف یک متغیر مستقل ـ مانند دو روش مختلف یک برنامه آموزشی، یا دو روش مشاوره و راهنمایی ـ قرار می گیرند.

این طرح، اکثر متغیرهای مشتبه کننده اعتبار درونی را کنترل می کند.


تحلیل آماری گروه کنترل

بـرای تحلیل، دو نوع ابزار بصورت درست و دو نوع بصـورت نادرست بکار برده می شوند.

1ـ یکی از روش های صحیح عبارت است از تحلیل اختلاف نمره های بدست آمده بوسیله کــم کردن نمره پیش آزمون هر آزمونی، از نمره پس آزمون او، و سپـس محاسبه میانگین نمره ها برای هر دو گــروه و ســرانجام مقایسه میانگین های محاسبه شده بوسیله:

1. آزمون پارامتریک t

2. آزمون های غیرپارامتریک شامل

آزمون میانه

آزمون u مان - ویتنی


2ـ دومین ابزار آماری که در عین حال بهترین نیز هست، استفاده از تحلیل کوواریاس است.

ب) طرح پس آزمون با گروه کنترل

این طرح، شبیه طرح پیش آزمون ـ پس آزمون با گروه کنترل است، با این تفاوت که در این طرح پیش آزمون وجود ندارد.

مراحل اجرای طرح

1. انتخاب و جایگزینــی تصادفـی آزمودنی ها در گروه ها

2. اجرای متغیر مستقل x

3. اندازه گیری تاثیر متغیر مستقل (اجرای پس آزمون) برای تمام آزمودنی ها تحت شرایط معین، یکسان و همزمان


افت آزمودنی ها در این طرح می تواند موجب مشتبه شدن تاثیر متغیر شود.

تحلیل آماری

ابزارهای آماری مناسب برای تجزیه و تحلیل یافته های این طرح، عبارتند از:

1) آزمون u مان - ویتنی

2) آزمون میانه


ج) طرح چهار گروهی سولومن تواند موجب مشتبه شدن تاثیر متغیر شود.

چنانچه پیش آزمون، موجب آگاهی آزمودنی ها شود، یافته های تحقیق محدود خواهد شد و قابل تعمیم به آن دسته از آزمودنی هایی که مستقیماً در تحقیق شرکت نداشته اند، نخواهد بود.

تدوین طرح چهار گروهی سولومن، صرفاً بخاطر کنترل تحقیقاتی است که در آنها پیش آزمون، موجب آگاهی آزمودنی ها در مورد متغیر مستقل (رفتار مورد آزمایش) می شود.


در تواند موجب مشتبه شدن تاثیر متغیر شود.دیاگرام این طرح مشاهده می شود:

1. آزمودنی ها بصورت تصادفی در چهار گروه مختلف قرار داده شده اند.

2. متغیر مستقل فقط برای دو گروه اجرا شده است.

3. پیش آزمون برای یکی از گروه های آزمایش اجرا شده است.

4. دو تا از گروه ها در معرض متغیر مستقل قرار گرفته اند.

5. پیش آزمون، فقط برای یکی از گروه های کنترل اجرا می شود.

6. پس آزمون، برای چهارگروه اجرا شده است.


1. طرح پیش آزمون و پس آزمون تواند موجب مشتبه شدن تاثیر متغیر شود.

این طرح مرکب است از

2. طرح پس آزمون با گروه کنترل

در طرح سولومن تمامی متغیر های مشتبه کننده اعتبار درونی، تحت کنترل قرار دارند.

تحلیل آماری

برای مقایسه نمره های پس آزمون چهار گروه، تحلیل واریانس دو طرفه بکار برده می شود. در این تحلیل، نمره های پیش آزمون، مورد بررسی آماری قرار نمی گیرند.


  • اعتبـار بیرونی تواند موجب مشتبه شدن تاثیر متغیر شود.عبارت است از توانایی تعمیم یافته های تحقیق، به جوامـع و محیط های دیگر.

  • اعتبار بیرونی را به دو بخش اعتبار جامعه و اعتبار محیطی طبقه بندی کرده اند.

  • اعتبار جامعه به دو بخش و اعتبار محیطی به 9 بخش تقسیم می شود.

  • اعتبار جامعه مربوط است به تعمیم نتایج حاصل به آزمودنی های دیگر و اعتبار محیطی به تعمیم یافته های تحقیق به محیط های جغرافیایی یا شرایط آزمایشی دیگر اطلاق می شود.


1- کنش متقابل میان انتخاب آزمودنی‌ها و متغییر مستقل

2- کنش متقابل میان متغیر مستقل و ویژگی‌های آزمودنی‌ها

الف) جامعه

1- توصیف متغیر مستقل

2- توصیف و اندازه‌گیری متغیر وابسته

3- مزاحمت‌های ناشی از اجرای متغیرهای مستقل چندگانه

4- کنش متقابل میان رخدادهای همزمان با انجام تحقیق و تأثیر متغیر مستقل

5- کنش متقابل میان زمان اندازه‌گیری و تأثیر متغیر مستقل

6- هوشیار شدن آزمودنی‌ها در اثر اجرای پیش‌آزمون و پس‌‌آزمون

7- تأثیر تازگی داشتن و غیرعادی بودن شرایط اجرای تحقیق و مشکل توجیه کردن آزمودنی‌ها

8- زمینه اطلاعاتی آزمودنی‌ها

9- رفتار مجری تحقیق در جریان اجرای پژوهش

بیرونی

ب) اعتبار محیطی

متغیرهای اعتبار

1- رخدادهای همزمان با انجام تحقیق

2- رشد و پختگی روانی و جسمانی

3- اجرای پیش‌آزمون

4- وسایل اندازه‌گیری

5- بازگشت‌های ناشی از ابزار آماری بکار برده شده

6- تفاوت‌های فردی آزمودنی‌ها

7- افت آزمودنی‌های

8- کنش متقابل

درونی

الف) میان رشد و پختگی روانی و جسمانی آزمودنی‌ها و انتخاب آزمودنی‌ها

ب) میان انتخاب آزمودنی‌ها و رخدادهای همزمان با انجام تحقیق


Barber
باربـر آزمودنی‌ها و متغییر مستقل (Barber) بین محقق و مجریان تحقیق تفاوت قائل شده است. به اعتقاد او:

محقق کسی است که مسولیت تدوین طرح تحقیق، تربیت مجریان، تهیه و تدوین منطق پژوهش، تجزیه و تحلیل، تفسیر و گزارش نتایج بدست آمده را به عهده دارد.

مجریان کسانی هستند که وظیفه اجرای روش های تدوین شده و جمع آوری داده ها و اطلاعات، به انها واگذار شده است.


چهار نوع تاثیراز جانب محقق: آزمودنی‌ها و متغییر مستقل

اثر ناشی از نحوه بیان مفروضات اساسی، تعبیر و تفسیرحوزه و حدود تحقیق

اثر ناشی از عدم تهیه و تدوین روش اجرای تحقیق به صورت دقیق و جزء به جزء

به کارگیری ابزار آماری مناسب و در نتیجه تجزیه وتحلیل غلط یافته های تحقیق

عدم توجه به پایایی و اعتبار وسایل اندازه گیری


پنج نوع تاثیرمجریان تحقیق آزمودنی‌ها و متغییر مستقل

  • عدم احساس مسولیت مستقیم (مجری خود را در پژوهش شریک نداند)

  • کوتاهی در اجرای روش تحقیق به شکلی که در طرح تحقیق آمده است.

  • بی دقتی و عدم توجه در ثبت و جمع آوری اطلاعات و داده ها.

  • سرهم بندی کردن و عدم دقت لازم در اجرای وظایف محول

  • شده

  • منحرف نکردن ناهشیارانه توجه آزمودنی ها از تحقیق به سوی مسایلی فرعی که در راستای هدف های تحقیق قرار ندارند.


طرح های گسترش یافته از طرح های آزمایشی:

1. طرح پیش آزمون – پس آزمون چند گروهی

2.طرح پس آزمون چند گروهی

3.طرح گسترش یافته سولومن


طرح های آزمایشی واقعی براساس تحلیل عاملی و اندازه گیری های مکرر:

1.طرح آزمایشی براساس تحلیل عاملی واریانس و کوواریانس

در آمار و تحقیق واژه فاکتور یا عامل (factor) معادل با متغیر مستقل است.

در تحلیل واریانس عاملی، هریک از متغیرهای مستقل عامل نامیده می شود.

وب طبقات یا زیر گروه های هر عامل سطوح گفته می شود.

تعداد سطوح هر عامل می تواند دو یا بیشتر باشد.

تحلیل عاملی واریانس عبارت است از تحلیلی که در آن دو یا چند

متغیر مستقل شرکت دارند.


در تحلیل عاملی، متغیر مستقل بر حسب توانایی محقق در دخل و تصرف و دستکاری آن به دو دسته تقسیم می‌شود:

متغیرمستقل هویتی یا تشخیصی

متغیرمستقل عملی یا فعال

طرح های جایگزینی تصادفی و بلوکیRandomized Block Designs

عاملی با جایگزینی کاملاًً تصادفی Completely Randomized Factorial D


2.طرح های آزمایشی براساس اندازه گیری مکرر

الف) تحقیقاتی که در آنها متغیرهای وابسته متعددی وجود دارند و برای هر آزمودنی از هر متغیر وابسته، یک عدد به دست می‌آید.

تحقیقاتی که در آنها از هر آزمونی، بیش از یک عدد بدست می‌آید، به دو دسته تقسیم می‌شوند:

ب) مطالعاتی که فقط یک متغیر وابسته وجود دارد ولی هر آزمودنی در سطوح مختلف متغیر مستقل قرار می‌گیرد و به تعداد سطوح یا گروه‌های مختلف این متغیر، مورد اندازه‌گیری واقع می شود.


3 quasi experimental design
3. طرح های نیمه آزمایشی گیری مکررQuasi - experimental Design

در علوم انسانی، ساخت انسان به شیوه ای است که به پژوهشگر امکان رعایت شرایط تصادفی را در انتخاب نمونه و دستکاری متغیرها نمی دهد. به همین دلیل، استفاده از طرح های نیمه آزمایشی در علوم انسانی ضروری است.

محققی که از طرح های آزمایشی واقعی استفاده می‌کند، حداکثر کنترل را بر شرایط تحقیق و متغیرهای مشتبه کننده اعمال می‌نماید.

طرح‌های نیمه کاملی از آزمایش واقعی هستند. توانایی کنترل برخی از ملاک‌های اعتبار درونی را دارند. میزان توانایی آنها درکنترل متغیرها، بیش از طرح‌های شبه آزمایشی است.


در طرح های نیمه آزمایشی، اگرچه که توانایی کنترل کامل همه شرایط و جوانب را ندارد ولی یکی از دو عامل زیر یا هر دوی آنها را می‌تواند کنترل کند:

الف) مشاهده یا اندازه گیری چه هنگام صورت پذیرد.

ب) متغیر مستقل در چه زمانی اجرا شود وکدام گروه به عنوان گروه آزمایش به کار گرفته شود.


چهار نوع تحقیق نیمه آزمایشی توانایی کنترل کامل همه شرایط و جوانب را ندارد ولی یکی از دو عامل زیر یا هر دوی آنها را می‌تواند کنترل کند:

1. کنترل نابرابر کنترل متغیرهای اعتبار درونی

تجزیه و تحلیل آماری

  • کنترل عوامل مشتبه کننده

    2. پیش آزمون و پس آزمون با نمونه های مجزا

    تحلیل آماری

    3. سری های زمانی با یک گروه کنترل عوامل مشتبه کننده

    کنترل متغیرهای اعتبار درونی

    4. سری زمانی چند گروهی

    تحلیل آماری


طرح های تحقیقاتی برای رفتار کاربردی (درون گروهی)

این طرح ها که رفتار آزمودنی ها را دست کم در دو شرایط مختلف تحقیقی یا در دو دوره زمانی متفاوت مقایسه می‌کنند درون آزمودنی‌ها یا مقایسه درون آزمودنی‌ها می‌خوانند.

همانگونه که ملاحظه خواهد شد طرح‌های درون آزمودنی‌ها شبیه طرح‌های سری‌های زمانی هستند.

طرح‌های تحلیل رفتار کاربردی، برپایه نظریه تقویت (Reinforcement theory) قرار دارند.


1. برنامه ریزی جهت تقویت کاربردی

2.شرطی سازی کنشگر

3.تفسیر (بهسازی رفتار)

4. تحلیل کارکردی رفتار

5.تحلیل آزمایشی یا تحلیل کاربردی رفتار

موضوعات مربوط به این طرح ها


طرح های تجزیه و تحلیل کاربردی، به منظور گشودن مسایل کاربردی در شرایط مختلف طبیعی به کار گرفته می‌شود.

هدف از این نوع طرح‌ها، یاری رساندن به آزمودنی‌ها، ازطریق مطالعه آنها در شرایط طبیعی زندگی است.


جمع آوری و ترسیم داده ها منظور گشودن مسایل کاربردی در شرایط مختلف طبیعی به کار گرفته می‌شود.

پس از آن که رفتار مورد مطالعه تعیین و تعریف شد، محقق باید

مشخص کند که با استفاده از چه روشی می خواهد رفتار تعریف

شده را مشاهده کند.

1.ثبت فراوانی رفتاری که در یک دوره زمانی

سه روش مشاهده معین مطرح شده است.

و اندازه گیری 2.ثبت مدت زمانی که رفتار تداوم دارد.

3.نمونه گیری زمانی مشاهده


نکات مورد توجه پژوهشگر قبل از انجام تحقیق و جمع‌آوری اطلاعات

1. رفتار مورد مطالعه را به دقت توصیف کند.

2. موقعیت مطالعه را توصیف کند.

3. روش یا روش های آزمایش را تعیین کند.

4. روش مشاهده را معلوم و مشخص سازد.

5. مشاهده کنندگان را آموزش دهد.

6. به پایایی اطلاعات جمع آوری شده اطمینان داشته باشد.


پایایی مشاهده گر، یکی از عوامل عمده تجزیه و تحلیل رفتار کاربردی است.

محقق باید ثبات یا پایایی بین مشاهدات را در تمام شرایط تحقیق و در ضمن اجرا، گزارش دهد.

پایایی مشاهده گر برابر است با:

تعداد فاصله های زمانی مورد توافق

= پایایی مشاهده گر

تعداد کل موافقت ها + تعداد کل عدم موافقت ها


پژوهشگران گاهی اوقات پایایی را به صورت ضریب همبستگی گزارش می دهند و نباید از 85 درصد کمتر باشد.


نمایش داده‌ها بوسیله نمودار به صورت ضریب همبستگی گزارش می دهند و نباید از ، یک ابزار تحلیلی ابتدایی است که تحلیل‌گر رفتار از آن استفاده می‌کند.

نمودار، معمولی‌ترین روشی است که اغلب برای ارایه نتایج مطالعات رفتاری به کار برده می‌شود.

نمودارخطی

معمولا سه نوع نمودار به کار برده می‌شود نمودار هیستوگرام

نمودار تراکمی


طرح‌های تجزیه وتحلیل داده‌ها: به صورت ضریب همبستگی گزارش می دهند و نباید از

خط پایه یا دوره قبل از عمل آزمایشی (دورهA)

1.طرح های AB

دوره عمل آزمایشی (دوره B)

2.راهبرد(استراتژی) تکنیک های برگشت (طرح هایABA)

3.طرح هایABABABABبا یک متغیرمستقل

ABABبا چند متغیرمستقل

4.طرح های خط پایه چند تایی 1. دو یا چند موقعیت

(multiple based line design)2. دو یا چند رفتار پاسخ

3. دو یا چند آزمودنی

5.طرح های مرکب: آمیزه برگشت و خط پایه چندتایی


انواع خط پایه چندتایی به صورت ضریب همبستگی گزارش می دهند و نباید از

خط پایه چندتایی طولی

طرح خط پایه چندتایی طولی برای آزمودنی‌ها

طرح خط پایه چندتایی درخلال رفتارها


تجزیه و تحلیل آماری در رفتار کاربردی

نمایش داده ها به کمک نمودار، روشی است که در تفسیر نتایــج کاربردی، مــورد استفاده فراوان دارد. برخی از تحلیل گران از آزمون هایی نظیر t، u مان ـ ویتنی، تحلیل واریانس یک طرفه و آزمون های تعقیبی نظیر توکی و شفه استفاده می کنند. اما عده ای اعتقاد دارندکه آزمون های آماری برای تحلیل رفتار کاربردی مناسب نیست.


روش علی ـ مقایسه ای کاربردی

هدف از روش تحقیق علی ـ مقایسه‌ای، یافتن علت‌های احتمالی یک الگوی رفتاری است.

به این منظور آزمودنی‌هایی که دارای رفتار مورد مطالعه هستند، با آزمودنی‌هایی که این رفتار در آنها مشاهده نمی‌شود، مقایسه می‌شوند.

این روش را غالبا پژوهش پس رویداد می‌نامند.


در علوم رفتاری به ویژه در علوم اجتماعی، به این دلیل از این روش به جای روش آزمایشی استفاده می‌شود که محقق، بسیاری از روابطی را که علاقمند به مطالعه آنهاست، نمی‌تواند کنترل و دستکاری کند.

اگرچه اساساً روش علی ـ مقایسه‌ای، برای تحقیق در روابط علی به کار می‌رود، اما از آن روش می‌توان برای تعیین اثر اختلاف‌های مشاهده شده در بین گروه‌ها نیز استفاده کرد.


برنامه ریزی تحقیق علی ـ مقایسه ای اجتماعی، به این دلیل از این روش به جای روش آزمایشی استفاده می‌شود که محقق، بسیاری از روابطی را که علاقمند به مطالعه آنهاست، نمی‌تواند کنترل و دستکاری کند.

1. بیان مساله تحقیقی

2. انتخاب گروه‌های مورد مقایسه‌ای

3. جمع آوری داده‌ها

تجزیه و تحلیل آماری

4. تجزیه و تحلیل داده‌ها تجزیه و تحلیل واریانس (مقایسه بیش ازدومیانگین)

تحلیل کوواریانس (کنترل تفاوت های اولیه)

آزمون تفاوت بین واریانس ها


همانند روش‌های دیگر، در روش علی ـ مقایسه‌ای می‌توان

مساله تحقیقی را به صورت یک هدف یا فرضیه بیان کرد.

زمانی به صورت یک هدف بیان می‌شود که:

محقق قبل از اجرای تحقیق، قادر به پیش‌بینی اختلاف بین متغیرهای مورد اندازه‌گیری در گروه های مورد مقایسه نباشد.


چنانچه امکان داشته باشد، محقق باید سعی کند که درباره تفاوت های مشاهده شده، فرض خلاف را هم بیان و آزمون کند.

در روش علی ـ مقایسه ای در صورت امکان، باید این نوع استنباط را برای تعیین متغیرهایی که تفاوت بین گروه های مورد مقایسه را می سنجد، به کار برد.

آزمون های فرض های قابل قبول خلاف را گاهی اوقات استنباط قوی می نامند.


بدیهی است که موفقیت یک پژوهش علی ـ مقایسه‌ای، به مهارت محقق در انتخاب گروه‌های همگن، با درنظر گرفتن متغیرهای پژوهشی بستگی دارد.


چنانچه قصد تحقیق ویژگی یا صفتی را دارید که پیشتر درباره آن پژوهش نشده است، باید در تشکیل زیر گروه‌ها، از عقل سلیم و دلایل منطقی که متکی بر اصول نظری علمی هستند، استفاده کنید.


جمع آوری داده ها: دارید که پیشتر درباره آن پژوهش نشده است، باید در تشکیل زیر گروه‌ها، از عقل سلیم و دلایل منطقی که متکی بر اصول نظری علمی هستند، استفاده کنید.

هرگاه هدف از تحقیق علی ـ مقایسه‌ای، یافتن علت‌های گذشته برای الگوهای رفتار کنونی (بررسی یا یافتن علت ازطریق مشاهده معلول) باشد، داده‌های مربوط به بیوگرافی جمع آوری می شوند.

در مـورد انواع وسایل اندازه‌گیری مورد کاربرد در روش علی ـ مقایسه‌ای هیچ محدودیتی وجود ندارد.


اولین گام در روش علی ـ مقایسه‌ای برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.

گام بعدی انجام یک آزمون معنادار بودن به لحاظ آماری است.


n برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.

تجزیه و تحلیل آماری

آزمون tبرای تعیین تفاوت بین میانگین‌ها:

دلیل اساسی و منطقی برای آزمون معنادار بودن، تفاوت بین میانگین‌های

نمونه است.

هنگامی که حجم نمونه بزرگ باشد (30≤ n)، استفاده از توزیع Z مناسبترین است.

اگر چنانچه حجم نمونه کوچک باشد، بهتر است از آزمون t استفاده شود.


آزمون برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.t معمولی ترین و در عین حال پرمصرف‌ترین ابزارکاری مورد استفاده در تجزیه و تحلیل تحقیقاتی است که با استفاده از روش علی ـ مقایسه‌ای انجام می‌گیرند و دلیل آن به کار بردن نمونه‌های تحقیقی با حجم کم است.


استفاده از آزمون برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.tمستلزم رعایت مفروضات زیر است:

الف) مقیاسی که برای اندازه گیری متغیرهای مورد مطالعه

به کاربرده می شود، فاصله ای یا نسبی باشد.

ب) توزیع نمره ها برای متغیرهای مورد مطالعه در جامعه،

به صورت طبیعی باشد.

ج) واریانس های نمره ها در جامعه مورد نظر، مساوی باشند.


میانگین‌های همبسته و مستقل: برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.

انتخاب هریک از آزمون ها بستگی به

این دارد که آیا نمره های دو گروه پژوهشی همبسته اند یا مستقل


آزمون های یک دامنه و دو دامنه: برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.

دو انتهای منحنی طبیعی را (یعنی جایی که منحنی به خط افقی نزدیک می شود) دامنه های توزیع می گویند.

وقتی دو میانگین را برای تعیین تفاوت بین آنها مقایسه می‌کنیم، در واقع میزان تداخل دامنه‌های منحنی‌های خطای معیار این دو میانگین را مورد بررسی قرار می‌دهیم.


آزمون دو دامنه معنادار: برای تجزیه و تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده، محاسبه شاخص‌های مربوط به آمار توصیفی (میانگین، واریانس و انحراف معیار) برای هریک از گروه های مقایسه‌ای است.

در این آزمون که در آن هر دو دنباله منحنی خطای معیار مـــورد

نظر هستند، به پژوهشــگر اجازه می‌دهد که اختلاف دو میانگیــن

را در دو جهت معین کند، یعنی:

A بزرگتر از Bیا

B بزرگتر از A


چنانچه در مطالعه‌ای مطمئن شدیم که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.

آزمون یک دامنه دقیق‌تر است.

مزیت عمده آزمون‌های یک دامنه در این است که برای معنادار بودن آماری آنها، به مقدار Z و t معیار کوچکتری نیاز است.


آزمون که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.tبرای یک میانگین

در بیشتر پژوهش‌های علی ـ مقایسه‌ای، محقق برای تعیین معنادار بودن تفاوت بین دوگروه به مقایسه میانگین‌های نمره‌های آن دو علاقمند است.

برای دستیابی به این هدف، آزمون t برای میانگین‌های مستقل یا میانگین‌های همبسته به کار می‌رود.


تجزیه و تحلیل واریانس که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.(مقایسه بیش از دو میانگین)

به زبان آماری، تحلیل واریانس به این دلیل به کار می‌رود:

تا مشخص شود که آیا واریانس بین گروه ها بیش از واریانس درون گروه ها است یا خیر.


تحلیل کوواریانس که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.(کنترل تفاوت های اولیه)

تحلیل کوواریانس، ابزار مناسبی برای کنترل تفاوت‌های اولیه بین گروه‌هاست.

نقش تجزیه و تحلیل کوواریانس آن است که:

گروه های مورد مقایسه را براساس یک یا چند متغیرکنترل کننده یکسان می کند.


آزمون تفاوت بین واریانس ها که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.

ابزار آماری مناسب، برای آزمون معنادار بودن تفاوت بین واریانس دو گروه، تحلیل واریانس نامیده می‌شود.

هر اندازه که نسبت F بزرگتر بدست آید، به همان اندازه این

احتمال کمتر است که واریانس‌های جامعه‌هایی که نمونه‌های

مورد مطالعه از آنها انتخاب شده‌اند، مساوی باشند،کمتر است.


آزمون های غیرپارامتریک که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.

آماره: عبارتست از

یک شاخص آماری

محاسبه شده برای

نمونه‌هایی که از

جامعه انتخاب می‌شود

پارامتر: شاخص آماری محاسبه شده برای جامعه است


مثال که تفاوتی در بین گروه های مورد مطالعه وجود دارد، باید این تفاوت به صورت فرضیه جهت‌دار بیان شود.

برای مثال، در آمار پارامتریک فرض بر اینست که مقیاس اندازه‌گیری دست کم باید مقیاس فاصله‌ای باشد، اما مواقعی وجود دارند که نمره‌های جمع‌آوری شده به صورت دو ارزشی طبقه‌ای یا مرتبه‌ای هستند، در چنین شرایطی امکان استفاده از آزمون‌های آمار پارامتریک وجود ندارد و محقق باید از آمار غیرپارامتریک استفاده کند.


زمانی که داده‌های تحقیق دارای مفروضه های مقیاس اندازه‌گیری باشند، ولی مفروضه های توزیع طبیعی و یکسانی واریانس در مورد آنها رعایت نشده باشد، باز هم استفاده از آزمون های آماری پارامتریک، عاقلانه‌تر است.


دلایل عمده برای این توصیه عبارتند از:

1. تحقیقات متعددی نشان داده‌اند که عدم رعایت مفروضه‌های نظری، تاثیر کمی در ارزش روش های پارامتریک دارد.

2. آزمون‌های آماری غیرپارامتریک در مقایسه با آزمون‌های پارامتریک، معمولاً دارای توان یا قدرت کمتری هستند. برای دستیابی به همان سطح معناداری مستلزم نمونه‌های بزرگتری هستند.

3. برای برخـی از مسایل تحقیقی در زمینه علوم انسانی، آزمون های غیر پارامتریک مناسب وجود ندارد.


آزمون مجذور خی عبارتند از:

مجذور خی x2))، یک آزمون غیر پارامتریک است و زمانــی از آن استفاده می شود که داده ها به صورت فراوانی باشند و بتوان آنها را به صورت دو یا چند طبقه، تقسیم بندی کرد.

این آزمون زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که فـراوانی های جمع آوری شده به دسته ها

یا طبقات گسسته مربوط باشند.


روش علی ـ مقایسه ای و همبستگی عبارتند از:

روش علی ـ مقایسه ای و همبستگی، دارای ویژگی های نسبتــاً مشابهی

هستند:

هر دو روش غیر آزمایشی اند یعنی که در این روش ها متغیرهای مورد مطالعه دستکاری نمی شوند.

در هر دو روش، پژوهشگر رابطه بین متغیر x (برای مثال بزهکاری) و متغیر y (مثلا موفقیت تحصیلی) را مورد پژوهش قرار می دهد.

تفاوت اصلی این دو روش در اندازه گیری متغیر x و تجزیه و تحلیل نتایج است.


منابع عبارتند از::

  • دلاور ، علی . مبانی نظری و عملی پژوهش در علوم انسانی و اجتماعی (1380) ویرایش 2 .- تهران : رشد .

  • ورزشکار ، احمد . جزوه آموزشی (1384) . – تهران : دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.


و عبارتند از:صل الله علی محمد

و آل محمد

اللهم صل علی محمد و آل محمد


ad