Merking og r k
Sponsored Links
This presentation is the property of its rightful owner.
1 / 193

Merking og rök PowerPoint PPT Presentation


  • 180 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Merking og rök. Merkingarfræði. Setningum sem fela í sér fullyrðingar má gróflega skipta í tvo flokka: Staðhæfingar um staðreyndir hafa sanngildi staðhæfa þó ekki alltaf um sannanleg fyrirbæri. Gildisdómar láta oft í ljós siðferðilegt eða fagurfræðilegt mat. Merkingarfræði (frh.).

Download Presentation

Merking og rök

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Merking og rök


Merkingarfræði

  • Setningum sem fela í sér fullyrðingar má gróflega skipta í tvo flokka:

  • Staðhæfingar um staðreyndir

    • hafa sanngildi

    • staðhæfa þó ekki alltaf um sannanleg fyrirbæri.

  • Gildisdómar

    • láta oft í ljós siðferðilegt eða fagurfræðilegt mat


Merkingarfræði (frh.)

  • Erfitt að skera úr um réttmæti gildisdóma

    • hafa þeir sanngildi?

    • eru þeir annað hvort réttir eða rangir?

    • vísa oft til innsæis þess sem þá fellir.

  • Trúverðugleiki gildisdóma stendur og fellur með þeim rökum sem þeir eru studdir.


Rökhæfingar

  • Setningar má flokka eftir formgerð þeirra:

    • Piparsveinar eru ókvæntir

    • 2 + 2 = 4

    • kúla er kúlulaga

  • Rökhæfingar hafa sanngildi óháð því hvað reynslan kann að sýna okkur um heiminn

  • Raunhæfingar eru setningar sem þiggja sanngildi sitt af reynslu okkar af heiminum


Merking og merkingarmið

  • Setningar geta haft merkingu án þess að eiga við ákveðna hluti eða fyrirbæri

    • konungur Íslands heitir Jón.

  • Slíka setningar vantar merkingarmið.

  • Greinarmunur merkingar og merkingarmiðs er gagnlegur en ekki alltaf augljós.


Skilningur og túlkun

  • Samskipti

Skýring:

-Dæmi

-skilgreining

Fullyrðing

Túlkun

Skilningur


Rökræður

  • Rök má nota til að styðja ákveðna skoðun.

  • Tvö mikilvæg skilyrði þess að röksemd teljist góð:

    • Hún er sönn eða sannanleg (staðhæfingar), ásættanleg eða skynsamleg (gildisdómar).

    • Hún hefur þýðingu fyrir viðfangsefnið.


Rökbrellur

  • Árás á persónu

  • Meirihlutarök

  • Kennivaldsrök

  • Tilfinningarök

  • Gildrur

  • Að láta blekkjast af tölfræði

  • Einhliða úrval

  • Óréttmætar alhæfingar

  • Hringsönnun

  • Áróðursskilgreiningar

  • Flatneskja


Náttúruspekingarnir


Grikkland: Vagga vestrænnar menningar

  • Ritmál og varðveisla

  • Borgríki með færri 300.000 manns

  • Stjórnarfar

  • Grísku borgríkin höfðu ólíka stjórnskipan þó „týrannía” væri algeng


Náttúruspekingarnir

  • Tvö megin þemu:

    • Breytingar

    • Einingin í hinu hverfula (óbreytanleiki)


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Þales:

    • Engin varðveitt verk

    • Einingin – Það sem ekki breytist

    • Vatn = undirstaða (arkhê)

    • Spurningin um undirstöðu alls sem er verður annað meginþema grískrar heimspeki

    • Breyting verður hitt meginþemað


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Anaxímandros

    • Uppsprettan = hið óafmarkaða – ómæli (apeiron)

  • Anaxímenes

    • Uppsprettan = loft

      • Kom fram með hugmyndir um frumefnin

        • Jörð

        • Vatn

        • Loft

        • Eldur


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Parmenídes og Herakleitos

    • Tókust bæði á við náttúruna og hugmyndir forvera sinna

    • Voru á öndverðum meiði


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Herakleitos:

    • Allt er breyting

      • Allt breytist

      • Breytingin lýtur eilífu lögmáli (logos)

      • Lögmálið felur í sér víxlverkun andstæðna

      • Hinir andstæðu kraftar mynda samræmi

    • Niðurstaða: Undirstaðan ekki efnisleg, heldur lögmálið (logos)


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Parmenídes:

    • (i) Hið verandi er – óvera er ekki

    • (ii) Það sem er verður hugsað – það sem er ekki verður ekki hugsað

    • Breyting felur í sér tilfærslu af einu formi yfir á annað: Það sem er hverfur – það sem er ekki verður

    • Niðurstaða: Breytingar eru blekkingar skynjunarinnar


Náttúruspekingarnir (frh.)

Parmínedes

Skynsemi=Hið raunverulega=Kyrrstaða=Eining

-----------------------------------------------------------

Skynjun=Hið óraunverulega=Breyting=Margbreytileiki


Náttúruspekingar (frh.)

Empetókles: Málamiðlun

  • Fjögur frumefni: Jörð, vatn, loft og eldur

    • Breytast hvorki að efni né eiginleikum, en blandast í mismunandi hlutföllum

  • Tveir frumkraftar:

    • Sundrandi (hatur)

    • Sameinandi (ást)


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Demókrítos

    • Eindakenning:

      • Aðeins til ein tegund hluta, örsmáar ódeilanlegar eindir (a-tomos = ó-deili)

      • Eindirnar, eða atómin, svífa um í tómarúmi og eru vélgengar (þ.e. ganga alltaf eins)

      • Árekstrar verða í tómarúminu og valda því að „klasar” einda hanga saman

      • Eindirnar eru ólíkar að stærð og lögum


Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Pýþagóringar

    • Undirstöðuna ekki að finna í efninu heldur í skipulagningu þess og formi

    • Stærðfræðileg hlutföll (gullinhlutfallið 1:1,618 – hlutföll innan þríhyrnings)

    • Þekking byggð á stærðfræði = örugg þekking


Náttúruspekingarnir (frh.)

StærðfræðiÁreiðanleg þekking

-------------=---------------------

SkynjunÓáreiðanleg þekking

Hið raunverulegaHið eilífa

-------------------=--------------

Hið óraunverulegaHið hverfula


Efnishyggja

Demókrítos


Efnishyggja fornaldar

  • Náttúruspekingarnir:

    • Þales – Vatn = undirstaða (arkhê).

    • Anaxímenes – Hugmyndin um frumefnin:

      • Vatn, jörð, loft, eldur


Efnishyggja fornaldar (frh.)

  • Herakleitos – undirstaðan lögmálið (logos) sem er eitt, óbreytanlegt og er að verki í öllum hlutum.

  • Parmenídes – Hið verandi er, óveran er ekki.


Efnishyggja fornaldar (frh.)

  • Demókrítos

    • eindakenning:

      • Aðeins til ein tegund hluta, örsmáar ódeilanlegar eindir (a-tomos = ó-deili)

      • eindirnar, eða atómin, svífa um í tómarúmi og eru vélgengar (þ.e. ganga alltaf eins)

      • árekstrar verða í tómarúminu og valda því að „klasar” einda hanga saman

      • eindirnar eru ólíkar að stærð og lögun.


Efnishyggja nútímans

  • Römm efnishyggja: Sú kenning að allt sé efni.

    • Hugsanir, tilfinningar, hugmyndir, sársauki, minningar, o.s.frv. verður að lokum skiljanlegt án skýrskotunar til sálarlífs.


Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Smættarhyggja:

    • Sálarlíf manna verður að lokum skýrt algerlega með aðferðum eðlis- og efnafræði.

    • Hugtök eins og sál, vitund, hugsun eru merkingarlaus nema til komi vísun í einhverja „raunverulega” starfsemi heilans, s.s. efnahvörf eða rafeðlisfræði taugaboða.


Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Gerfigreind:

    • Ef hugsun og tilfinningar eru ekkert annað en ferli sem lýsa má með hjálp raunvísinda, hlýtur að verða mögulegt að búa til vél sem er fær um að hugsa, elska, eða hata, skilja, finna til og læra.


Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Helstu áhrifaþættir:

    • Andstaða við hughyggju Hegels

    • stórstígar framfarir á sviði raunvísinda

      • Albert Einstein, Níels Bohr

    • Rökfræðileg raunhyggja (Logical Positivism):

      • Meginhlutverk heimspekinnar á að vera að skýra inntak og umfang þekkingar

      • skýringarnar skulu byggja á traustum grunni raunvísinda


Sókrates og Platón

Hughyggja


Sókrates og Platón

  • Sókrates var uppi

    470-399 f.Kr.

  • Skrifaði ekkert sjálfur, en hugmyndir hans hafa varðveist í verkum Platóns

  • Var tekinn af lífi fyrir að spilla æskulýð Aþenu


Sókrates og Platón (frh.)

  • Var „hönnuður” hinnar svokölluðu heimspekilegu samræðu

    • Ljósmóðuraðferð

  • Hafði vísir að sínu eigin heimspekikerfi


Sókrates og Platón (frh.)

  • Þekkingarhugtak Sókratesar

    • Þekking á staðreyndum (epesteme)

      • Þekking á því sem er

    • Siðferðileg þekking

      • Þekking á því sem ætti að vera

    • Samræming einstaklings og sannleikans

      • Menn lifa í samræmi við þekkingu sína og virðast ekki geta annað


Platón

  • Var uppi 427-347 f.Kr.

  • Var nemandi Sókratesar

  • Stofnaði akademíu í Aþenu árið 388 f.Kr. Skólinn starfaði í meira en 900 ár


Platón (frh.)

  • Var afkastamikill höfundur

  • Þrjátíu samræður hafa varðveist, auk nokkura bréfa

  • Erfitt er að túlka hugmyndir Platóns þar sem þær eru ekki settar fram með beinum hætti


Platón (frh.)

  • Frummyndakenningin:

    • Að einhverju leyti sprottin úr vangaveltum um breytingar og hið óbreytilega

    • Er einnig tilraun til þess að gera grein fyrir vísun almennra hugtaka eða safnheita (s.s. „maður”, „úlpa”)


Platón (frh.)

  • Frummyndakenningin

    • Greinarmunur á skynheimi og heimi skilningsins

      • Skynheimur = forgengilegur = ótraust þekking (doxa)

      • Frummyndaheimur = óbreytanlegur = traust þekking (epistêmê)


Platón (frh.)

  • Almenn hugtök vísa ekki á ákveðinn hlut, heldur frummynd hlutarins

  • Hringurinn sem við sjáum á hlutdeild í frummynd hringsins

    • Skynjun – ófullkominn, forgengilegur hringur

    • Frummynd – fullkominn, eilífur hringur


Platón (frh.)

  • Sá heimur sem byrtist okkur í gegnum skilningarvitin er því að einhverju leyti blekking

    • Hellislíkingin

  • Frummyndirnar raðast upp eftir stigveldi, þar sem frummynd hins góða trónir á toppnum

    • Siðferðilegt gildi


Frummyndakenning Platóns


Bakgrunnur

  • Dygðir:

  • Í hinum sókratísku samræðum var rökgreining á hinum ýmsu dygðum áberandi

  • þó svo að frummyndakenningin sé bæði frumspekileg (verufræðileg) og þekkingarfræðileg, má ætla að hún hafi sprottið af siðfræðilegum grunni.


Bakgrunnur (frh.)

  • Spurningin er þessi: Hvernig verða menn dygðum prýddir?

  • Svar Platóns og Sókratesar: Með því að hafa sanna þekkingu (epistêmê) á hinum ýmsu dygðum.


Bakgrunnur (frh.)

  • Vandamálið: Hvað er sönn þekkinga og hvað ekki?

  • Svar Platóns: Heimur frummyndanna er sannur, efnisheimurinn, heimur skynfæranna, er ósannur.


Bakgrunnur (frh.)

  • Hugtök eins og örlæti, hófsemi, umburðarlyndi o.s.frv. eiga sér frummyndir.

  • Einstök tilvik af þessum dygðum eiga á einhvern hátt hlutdeild í frum-myndunum.


Bakgrunnur (frh.)

  • Þekking á frummyndunum nauðsynleg til þess að menn séu í raun og veru (eða sannarlega) að breyta í samræmi við það sem einstakar dygðir segja til um.


Afleiðingar

  • Siðfræði:

  • Algildi dygða

  • rökgreining siðferðilegra hugtaka færir okkur sanna þekkingu á þeim

  • algildi siðferðis


Afleiðingar

  • Verufræði:

  • Það sem ER stendur óhaggað, um alla eilífð

  • sá heimur sem við skynjum er síbreytilegur og forgengilegur

  • það sem stendur óhaggað er hinn röklegi heimur, m.ö.o. heimur frummyndanna.


Afleiðingar (frh.)

  • Þekkingarfræði:

  • Þekking (epistêmê) = hinn röklegi heimur frummyndanna

  • skoðun (doxa) = hinn hverfuli heimur skynjunarinnar

  • sönn þekking = rökgreining hugtaka


Gagnrýni

  • Hverskonar samband er á milli frum-mynda og einstakra tilfella?

  • Hvernig fá menn aðgang að hinum fullkomna heimi frummyndanna?

  • Hvað með frummynd drullu?


Fyrirmyndarríkið


Bakgrunnur

  • Platón hafði kynnst tvennskonar stjórnarfari:

  • Stjórn hinna 30 harðstjóra

  • Lýðræði


Bakgrunnur (frh.)

  • Frummyndakenningin

  • Hinn algildi sannleikur, hinn óbreytanlegi heimur

  • Heimspekingarnir hafa öðlast þekkingu á heimi frummyndanna

  • Ergo: Heimspekingarnir hæfir til að stjórna (elítismi = menntaveldi)


Skynsemi – Viska

Skap – Hugprýði

Girnd – Hófstilling

Bakgrunnur (frh.)

Sálarfræði Platóns


Uppbygging samfélagsins

  • Stéttarskipting

  • Stjórnendur

  • Varðmenn

  • Framleiðendur


Uppbygging Samfélagsins

  • Stjórnendur – Viska

  • Áttu að:

    • vera ríkisstarfsmenn

    • vera eignalausir

    • vera einhleypir

    • lifa fábrotnu lífi

  • Ríkið átti að annast uppeldi barna þeirra


  • Uppbygging Samfélagsins (frh.)

    • Varðmenn – Hugprýði

    • Áttu að:

      • vera ríkisstarfsmenn

      • vera eignalausir

      • vera einhleypir

      • verja ríkið gegn ágangi herja annarra borgríkja

      • vera algerlega áhrifalausir um stjórnmál


    Uppbygging Samfélagsins (frh.)

    • Framleiðendur – Hófstilling

    • Áttu að:

      • Framfleyta bæði sjálfum sér og hinum æðri stéttum

      • vera áhrifalausir um stjórnmál

  • Sá möguleiki var fyrir hendi að flytjast á milli stétta


  • Menntun

    • Allir hljóta almenna menntun frá 10 til 20 ára aldurs

      • Leikfimi, tónlist, trúfræðsla

  • Þá eru þeir bestu valdir úr

    • 10 ára nám, aðallega stærðfræði (rúmfræði)

  • Aftur eru þeir bestu valdir úr

    • 5 ára nám í heimspeki (díalektík)


  • Menntun (frh.)

    • Eftir að formlegu námi lýkur fara menn út í samfélagið að læra að bjarga sér sjálfir

      • 15 ára nám í skóla lífsins

  • Eftir 40 ára samfellt nám er tími til kominn að þeir hæfustu taki við stjórn ríkisins!


  • Markmið fyrirmyndarríkissins

    • Að stuðla að almannaheill

    • Að smáríkið Aþena héldi sínu ganvart öðrum borgríkjum


    Þekkingarfræði


    Skilgreining á þekkingu

    • Þekking er sönn skoðun

    • Þekking er staðreynd sem ekki hefur tekist að afsanna

    • Þekking er það sem sannað er án allra vísana í hluti eða fyrirbæri sem geta breyst


    Þrískipting þekkingarfræðinnar


    Raunhyggja vs. Rökhyggja

    • Römm Raunhyggja:

      • Öll þekking byggð á reynslu

      • Skynfærin veita okkur nægilega nákvæmar upplýsingar um heiminn

      • Það eitt sem byggt er á reynslu af heiminum, auk reynslu af þeim lögmálum sem þar gilda, er réttnefnd þekking


    Raunhyggja vs. Rökhyggja (frh.)

    • Römm Rökhyggja:

      • Öll þekking byggð á skynseminni (þ.e. rökum)

      • Skynfærin veita okkur villandi upplýsingar um heiminn

      • Það eitt sem byggt er á skynseminni einni, s.s. stærðfræði og rökfræði, er réttnefnd þekking


    Þekkingarfræði í fornöld - Sókrates

    • Var efahyggjumaður að því leyti að hann trúði ekki á að sönn þekking (epistêmê) væri möguleg

    • Menn geta þó náð langt ef þeir gera sér grein fyrir þessari staðreynd


    Þekkingarfræði í fornöld - Sókrates

    • Ljósmóðuraðferðin

      • Sálin er frá upphafi „þunguð” af þekkingu

      • Til þess að auðvelda fæðinguna þarf ljósmóður

    • Sönn þekking fæst ekki með því að rannsaka skynheiminn, heldur þarf að seilast yfir hann, þ.e. í heim frummynda


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Aristóteles (384-322 f.Kr.)

      • Hafnaði rökhyggju Platóns

        • Taldi frummyndirnar ekki eiga sér sjálfstæða tilvist

      • Gerði greinarmun á formi og efni

        • Formi má líkja við frummynd


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Markhyggja (tilgangshyggja, teleólógía)

      • Allir (lifandi) hlutir leitast við að verða eitthvað annað eða meira en þeir eru

      • Veruleikinn stjórnast af einhverjum tilgangi eða ákveðnu markmiði

      • Sá máttur sem þessu stýrir er guð

        • guð er hreint form (án alls efnis) og óhreyfanlegur, handan tíma og rúms


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Markhyggja (frh.)

      • Tíminn er eilífur

      • Tími og hreyfing eru það sama

        • Hreyfingu má skilgreina sem breytingu frá einum tímapunkti til annars

      • Hreyfing hlýtur að vera upprunin í einhverju sem ekki hreyfist sjálft

      • ERGO: guð er óhreyfður frumhreyfill alls

        • guð setti heiminn af stað og skiptir sér ekki af honum upp frá því


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Þekkingarfræðin

      • Skynjun einstakra hluta

      • Sértekning hins almenna eðlis hlutarins út frá tilfallandi eiginleikum

      • Eðliseiginleikar teknir saman í skilgreiningu, t.d. Tegundarheiti

      • Slík skilgreining er réttnefnd þekking


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    Fjórfættur

    Loðinn

    HUNDUR

    Tryggur

    Spendýr

    Lítill

    Geltir


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Öflun þekkingar er ákveðið ferli

      • Frá hinu sérstaka til hins almenna

        • Tilleiðsla

      • Sértekningar má svo nota í rökhendu (syllogisma) þar sem ályktað er frá hinu almenna til hins sérstaka

        • Afleiðsla


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Tilleiðsla:

      Hundur 1 er loðinn

      Hundur 2 er loðinn

      Hundur n er loðinn

      =>Allir hundar eru loðnir


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Afleiðsla:

      Allir hundar eru loðnir

      Sámur er hundur

      =>Sámur er loðinn


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Form og efni

      • Hlutir eru búnir til úr efni

      • Formið er það sem einkennir þá

      • Hvað er það sem orsakar formið?


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Orsakahugtakið

      • Tilgangsorsök – sá tilgangur sem vakti fyrir þeim sem gaf hlutnum form

      • Gerandaorsök – hreyfiaflið sem knýr atburðinn áfram

      • Efnisorsök – efnið sjálft

      • Formleg orsök – form hinnar endanlegu afurðar


    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Orsakahugtakið

      • Sá sem þekkir allar fjórar orsakir hlutarins/fyrirbærisins hefur öðlast fulla þekkingu á hlutnum/fyrirbærinu


    Þekkingarfræði á nýöld

    • René Descartes (1596-1650)

      • Leitaðist við að leggja grunn að öruggri þekkingu


    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Hinn skipulegi efi

      • Efast skal um allt sem efast verður um

        • Skilningarvitin geta leitt okkur á villigötur og við erum fórnarlömb blekkinga og drauma. Jafnvel Guð getur blekkt okkur

    • Ég hugsa, þess vegna er ég til (Cogito ergo sum)

      • Efi => Hugsun => Tilvist


    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Fullkomleikarökin fyrir tilvist Guðs

    • Ég efast => ég er ófullkomin

    • Hugmyndin um ófullkomleika krefst þess að til sé eitthvað sem er fullkomið til samanburðar

    • Hugmyndin um fullkomleika getur ekki átt upptök sín hjá mér, hún hlýtur að rekja rætur til einhvers sem er fullkomið í raun og veru

    • ERGO: Til er Guð


    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Eftirleikurinn auðveldur:

    • Guð er fullkominn og hefur því ekki blekkt manninn heldur gætt hann skynsemi

    • Við getum því treyst skynseminni þegar við greinum á milli sannleika og lygi, draums og veruleika

    • Með hugsun getum við því ekki aðeins öðlast stærðfræðilega þekkingu, heldur líka eðlisfræðilega þekkingu, þ.e. þekkingu byggða á reynslu


    Þekkingarfræði á nýöld

    • John Locke (1632-1704)

      • Fulltrúi „heilbrigðrar

        skynsemi”


    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Sálin er óskrifað blað – Tabula Rasa – sem reynslan ristir rúnum sínum

    • Ef til væru meðfæddar hugmyndir, eins og Descartes talaði um, væru til hugmyndir sem allir væru sammála um

    • Slíkar hugmyndir eru ekki til

    • ERGO: Engar meðfæddar hugmyndir


    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Tvenns konar efniviður hugsana:

      • Skynjun ytri hluta (ytri skynjun)

      • Íhugun innra starfs sálarinnar (innri skynjun)

    • Öll þekking sprottin af þessum rótum


    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Afstæði og algildi

      • Ef öll þekking er sprottin af reynslu og reynsla fólks er ólík er þá þekking afstæð?

    • Locke greinir á milli tvennskonar eiginleika hluta:

      • Frumeiginleikar

      • Annars stigs eiginleikar


    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Frumeiginleikar:

      • Þeir eiginleikar sem tilheyra hlutunum sjálfum, óháð skynjandanum

        • Þéttleiki, rúmtak, lögun, hreyfing og fjöldi

    • Annars stigs eiginleikar

      • Þeir eiginleikar sem eru háðir þeim sem skynjar hlutinn

        • Litur, hljóð, bragð o.s.frv.


    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Hinn ytri heimur er því til en kann þó að vera ólíkur þeim heimi sem við skynjum að einhverju leyti

    • Þekking er því að sumu leyti algild en að einhverju marki afstæð


    Þekkingarfræði á nýöld

    • George Berkeley (1685-1753)

    • „Esse est percipi”

      „Að vera er að vera skynjaður”


    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Reynsla okkar af hinum ytra heimi er eingöngu byggð á skynhrifum

      • Sjón, heyrn, snertiskyn, lyktarskyn, bragðskyn

  • Skynhrifin eru það eina sem hefur áhrif á vitund okkar um hluti hins ytra heims

    • Annars konar aðgang höfum við ekki að hlutunum


  • Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Það sem við skynjum eru ekki efnislegir hlutir heldur vissir eiginleikar (annars stigs eiginleikar):

      • Ljós og litir

      • Hljóð

      • Hart/mjúkt, heitt/kalt o.s.frv.

      • Ilmur/fnykur

      • Sætt/súrt, salt/beiskt


    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Þessir eiginleikar, sem oft eru eignaðir hlutunum sem slíkum, eru eingöngu til í vitund þess sem skynjar þá

    • Er til hljóð sem enginn heyrir eða ljós sem enginn sér?

    • Allt snýst um hina skynjandi vitund

      • Allar setningar um efnislega hluti má þýða sem setningar um skynreynslu


    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Niðurstaðan er því þessi

    • Allt sem er til er til í vitund einhvers

    • Vitund verður því að forsendu fyrir tilvist ákveðinna hluta

      • það að einhver skynji Hallgrímskirkju er nauðsynleg forsenda þess að hún sé til

  • Þetta sjónarmið má gera trúverðugra með því að gera ráð fyrir möguleikanum á skynjun

    • Ef einhver liti á Hallgrímskirkju væri hún til


  • Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Berkeley slær tvær flugur í einu höggi:

    • Kynnir Guð til sögunnar sem hinn eilífa skynjara

      • Heimurinn á sér eilífa tilvist í vitund Guðs

  • „Sannar” tilvist Guðs með því að benda á að án hans „hoppi hlutir inn og út úr tilvist” sem stangast á við heilbrigða skynsemi


  • Þekkingarfræði á nýöld

    • David Hume (1711-1776)

    • Róttæk raunhyggja


    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Það eina sem er til eru beinar skynjanir og hugmyndir

    • Allar hugmyndir eiga rætur að rekja til skynjana

      • Samsettar hugmyndir, t.d. „penni á borði” eiga uppruna sinn í fleiri en einnar skynjunar

      • Óhlutbundnar hugmyndir, t.d. „Snjómaður” eða „orka” verður líka að vera hægt að rekja til skynreynslu


    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hume hafnar öllum hugmyndum um sjálf

      • Menn skynja ekki sjálf og hafa þ.a.l. ekki reynslu af því

      • Það sem við verðum vör við þegar við lítum í eigin barm er aðeins straumur hugmynda og skynjana

      • Fyrir Hume er sjálfið því ekki „fastur kjarni” heldur tilfallandi „klasi” hugmynda og skynjana


    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hume hafnar öllum hugmyndum um nauðsyn orsakahugtaksins

      • Við höfum einungis reynslu af því að einn atburður fylgi öðrum, en ekki af því að um orsakatengsl sé að ræða

  • Við skynjum ekki orsakir

    • Þ.a.l. eiga hugmyndir okkar um orsakir ekki rætur að rekja til reynslu


  • Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Við höfum því enga þekkingu á nauðsynlegum tengslum í veruleikanum heldur aðeins af tengslum milli hugmynda

      • Þessi tengsl eru þar að auki algerlega háð tilviljunum: Það að vatn hafi soðið við 100°C hingað til er engin trygging þess að það muni gera það hér eftir

      • Þ.a.l. er ekki hægt að draga almennar ályktanir um nauðsyn af einstökum tilvikum (tilleiðsla)


    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hvernig geta menn lifað án einhverskonar hugmynda um orsök og afleiðingu?

      • Menn verða að sætta sig við óvissuna

      • Það þýðir þó ekki að við getum ekki sætt okkur við tilleiðsluþekkingu í hinu daglega lífi; það verðum við einfaldlega að gera


    Þekkingarfræði – Nýöld

    • Immanuel Kant (1724-1804)

      Forskilvitleg heimspeki


    Þekkingarfræði – Kant

    • Verður bæði fyrir áhrifum af raunhyggju Humes og rökhyggju í anda Descartes

      • Kant gat illa sætt sig við þá efahyggju um þekkingu sem af heimspeki Hume leiðir

  • Lausn hans felst í að hafa endaskipti á hlutunum

    • Orsakalögmálið býr í okkur sjálfum, ekki í hinum ytri hlutum


  • Þekkingarfræði – Kant

    • Skynreynsla á upptök í hlutunum sjálfum -- „Ding an sich”

    • Hráefni þekkingar er því eiginleikar hluta sem eru skynjaðir

    • Það sem gerir okkur kleyft að vinna úr þessum skynreynsluheimi býr hins vegar í okkur sjálfum


    Þekkingarfræði – Kant

    • Forskilvitleg heimspeki – Transzendental Philosophie

      • Þær upplýsingar sem skynfærin veita um hluti eru í sjálfu sér ekkert annað en safn skynmynda

      • Það sem þarf til þess að vinna úr þessu safni er einhverskonar „tæki” eða „ferli” til að flokka upplýsingarnar og meðhöndla


    Þekkingarfræði – Kant

    • Þetta „tæki” eða „ferli” kallar Kant hugkvíar (kategoríur)

      • Við höfum ekki öðlast reynslu fyrr en einstakar skynmyndir hafa verið feldar undir ákveðin hugtök

  • Kvíarnar eru það tæki sem skynsemin notar til að henda reyður á skynreynsluna

    • Hugmyndin um orsök og afleiðingu er ein af hugkvíunum


  • TÍMI og RÚM

    Magn

    Eining

    Fjöldi

    Heild

    Vensl

    Eðlislægni og tilvist

    Orsakir og fylgni

    Samfélag

    Eiginleikar

    Raunveruleiki

    Neitun

    Takmörkun

    Háttur

    Möguleiki–Hið ómögulega

    Vera-Óvera

    Nauðsyn-Tilviljun


    Þekkingarfræði – Kant

    • Kant vildi sýna fram á að orsakalögmálið væri nauðsynlega meðfætt

      • Greinarmunur á rök- og raunhæfingum

      • Greinarmunur á fyrirfram og eftirá sannindum

  • Nauðsyn tryggð með því að gera grein fyrir apriori raunhæfingum


  • Þekkingarfræði – Kant


    Þekkingarfræði – Kant

    • Rökhæfingar eru sannar vegna gerðar tungumálsins og rökfræð-innar en ekki vegna reynslu

      • Umsögnin segir ekkert meira en frumlagið og því hefur engin ný þekking orðið til

  • Raunhæfingar öðlast sanngildi (eða eru staðfestar) með reynslu

    • Í umsögninni felst ný þekking um heiminn


  • Þekkingarfræði – Kant

    • Hugkvíarnar eru ekki sálfræðileg fyrirbæri heldur heimspekileg

      • Byggja á heimspekilegri íhugun á þekkingarfræðilegum skilyrðum allrar reynslu

  • Kenning Kants, eins og kenning Humes, er ekki frumspekileg heldur þekkingarfræðileg

    • Kant segir ekkert um hlutinn í sjálfum sér


  • Siðfræði I

    Skyldusiðfræði – Afleiðingasiðfræði


    Skylda vs. afleiðing

    • Saga siðfræðinnar sýnir tvo megin strauma:

    • Skyldusiðfræði (reglusiðfræði)

      • Siðalögmál eru æðri hugsanlegum afleiðingum einstakra athafna

  • Afleiðingasiðfræði (leikslokakenningar)

    • Meta skal athafnir m.t.t. hugsanlegra afleiðinga þeirra


  • Skyldusiðfræði

    • Kostir:

    • Ekki þarf að eyða tíma í að meta hugsanlegar afleiðingar í hverju einstöku tilfelli

    • Siðalögmál eru ákveðin fyrirfram og því má gera ráð fyrir að betri rök liggi þeim til grundvallar en útreikningum á afleiðingum í hita augnabliksins

    • Komast má af með tiltölulega fáar og almennar reglur


    Skyldusiðfræði (frh.)

    • Gallar:

    • Erfitt getur reynst að gera grein fyrir þeim meginreglum sem verða fyrir valinu

    • Góðar meginreglur geta oft leitt til niðurstöðu sem ekki samræmist því markmiði sem sett var í upphafi

    • Tvær góðar meginreglur geta hugsanlega stangast á

    • Erfitt að komast að samkomulagi um hvaða meginreglur skuli gilda


    Afleiðingasiðfræði

    • Kostir:

    • Ekki þarf að gera grein fyrir eða rökstyðja (algild) siðalögmál

    • Sveigjanleiki: Meta má hvert einstakt tilfelli m.t.t. hugsanlegra afleiðinga

    • Einstaklingurinn verður virkari sem siðferðisvera


    Afleiðingasiðfræði

    • Gallar:

    • Ekki er alltaf ljóst fyrirfram hvaða afleiðingar einstakar athafnir eða ákvarðanir hafa

    • Hvers vegna og fyrir hverja eru afleiðingarnar góðar?

    • Út frá hvaða forsendum skal ganga þegar felldir eru dómar um ákveðin atvik ef ekki eru til neinar meginreglur?


    Siðfræði II

    Fornöld


    Platón

    • Fyrirmyndarríkið – grunn siðferðis er að finna í stjórnarfari ríkisins

    • Hugmyndir Platóns um siðferði byggja á þeim gildum sem hann sjálfur leggur til grundvallar

      • Fræðimennska og önnur andleg vinna

  • Fjallar ekki um siðferði útfrá sjónarhorni einstaklingsins


  • Aristóteles

    • Dygðasiðfræði með hamingjuna sem markmið

    • Hamingjan (eudaimonia) felst í því að stunda skynsamlega yðju – þ.e. fræðimennsku

    • Dygðir eru hinn gullni meðalvegur

      • Dygð = Hugrekki = Meðalhófið

        Lestir = Ragmennska/Fífldirfska = Öfgar


    Epikúringar

    • Epikúros (341-271 f.Kr.)


    Epikúringar (frh.)

    • Maðurinn á að sækjast eftir ánægju og nautn

      • Afleiðingasiðfræði – siðferðilegt gildi athafna ræðst af afleiðingum þeirra

  • Sönn ánægja felst ekki í því að stunda sukk og svínarí

    • Það að lifa einföldu og kyrrlátu lífi gefur, til lengri tíma litið, af sér meiri ánægju og meiri nautn


  • Epikúringar (frh.)

    • Jafnvægi og kyrrð eru eftirsóknarverð – óróleiki og sársauki ekki

      • Það sem er varanlegt hefur siðferðilegt gildi en nautn stundarinnar getur hæglega valdið meiri sársauka en gleði

  • Það sem er eftirsóknarvert í sjálfu sér er hið einfalda kyrrláta líf í félagskap vina og ættingja


  • Epikúringar (frh.)

    • Ákveðin gildi liggja Epíkúrisma til grundvallar

      • Áhersla á nægjusemi og félagskap

      • Ákveðin skilgreining á ánægju

  • Grundvöllinn er samt sem áður að finna í ánægju einstaklingsins

    • Einstaklingsmiðuð siðfræði –þarfir einstaklingsins réttlæta gjörðir hans gagnvart öðrum


  • Epikúringar (frh.)

    • Nautnahyggja Epikúrismi

    • Nautnahyggja:

      • Allar nautnir jafn réttháar

      • Nautnirnar hafa gildi í sjálfum sér og því er ekki hægt að gera upp á milli þeirra

      • Því eru engin grunngildi sem gengið er útfrá önnur en þau sem hver einstaklingur kann að hafa

  • Epikúrismi:

    • Nægjusemi, samfélag og framsýni


  • Stóuspeki

    • Zenon (um 326-264 f.Kr.)


    Stóuspeki (frh.)

    • Zenon var efa- og löghyggjumaður

      • Hann trúði því að alsherjarlögmál – Logos eða heimsskynsemi – stjórnaði heiminum

      • Þar með eru örlög manna ráðin án þess að þeir fái rönd við reyst. Örlagatrú

      • Reglusiðfræði – siðfræðilegt gildi athafna ræðst af því hvort hún er í samræmi við fyrirfram ákveðnar reglur

  • Takmark stóumannsins er að vera eins óháður heiminum og hægt er

    • Heilsa, ríkidæmi og frami eru t.d. ekki þættir sem við getum haft áhrif á


  • Stóuspeki (frh.)

    • Það sem skiptir máli er að lifa í samræmi við heimsskynsemina

      • Sá er dygðugur sem lifir í samræmi við heimsskynsemina og gerir þar með skyldu sína

  • Menn skulu lifa í samræmi við þær skyldur sem lífið leggur þeim á herðar

    • „Stóísk ró” er því að fást ekki um það sem við fáum hvort eð er engu breytt um


  • Stóuspeki (frh.)

    • Réttlæting ríkjandi þjóðfélagsgerðar

      • Stéttarskiptingu og ranglæti viðhaldið með því að segja mönnum að sætta sig við örlög sín

  • Réttlætissjónarmið

    • Allir menn álíka bundnir af örlögum sínum. Þar með eru þeir allir jafnir, a.m.k. að því leyti


  • Siðfræði III

    Nytjastefnan


    Jeremy Bentham (1748-1832)

    John Stuart Mill (1806-1873)

    Helstu fulltrúar


    Hvað er nytjastefna?

    • Hið góða er ánægja og hamingja

    • Ef um tvo eða fleiri kosti er að ræða ber okkur að velja þann sem mesta hamingju veitir

      • Það er beinlínis siðferðileg skylda okkar

  • Ekki er nóg að við hámörkum eigin hamingju

    • Nauðsynlegt er að reikna með hamingju allra þeirra sem athöfnin varðar


  • Boðorð nytjastefnunnar

    Siðferðilegt gildi athafnar vex í réttu hlutfalli við þá hamingju eða ánægju sem hún skapar


    Fjölhyggja um gildi

    • „Hið góða” er ekki hægt að leggja til grundvallar

      • Menn geta haft á því misjafnar skoðanir hvað sé gott og hvað vont

  • Ýmsir hlutir hafa þó gildi í sjálfum sér – eigingildi

    • T.d. frelsi, ást, bókmenntir, heimspeki o.s.frv.


  • Fjölhyggja um gildi (frh.)

    • Þessir hlutir hafa gildi fyrir okkur, þó í mismiklu mæli fyrir hvern og einn

      • Gildi þeirra felst ekki í því að þeir veki með okkur ákveðna tilfinningu t.d. ánægju

  • Sú athöfn er siðferðilega rétt sem hámarkar þessi eigingildi, sama hvaða nafni þau nefnast


  • Skilgreining nytjastefnunnar

    Nytjastefnan er sjálfri sér samkvæm afleiðingasiðfræði sem byggist á nautnahyggju (hámörkun hamingjunnar) eða fjölhyggju (hámörkun eigingilda) og hefur almannaheill að markmiði


    Gagnrýni á nytjastefnuna

    • Afleiðingavandinn

    • Mælingarvandinn

    • Skiptingarvandinn

    • Innsæisvandinn/níðingsverk


    Gagnrýni – Afleiðingarvandi

    • Er mögulegt að sjá fyrir allar afleiðingar gjörða sinna?

      • Við hvaða hóp á að miða?

      • Við hvaða tímabil á að miða?

  • Svar nytjahyggjunnar:

    • Leiða má líkur að ákveðnum niðurstöðum við ákveðnar aðstæður

    • Líkur eru á að nytjastefnan færi okkur ásættanlegar niðurstöður í ásættanlegum fjölda tilfella


  • Gagnrýni – Mælingarvandi

    • Er mögulegt að mæla ánægju, hamingju eða eigingildi?

      • Mælihvarði Benthams: Sú ánægjutilfinning skal tekin fram yfir aðra sem er djúpstæðari, áreiðanlegri, varanlegri, hreinni og meira gefandi

  • Er mögulegt að bera saman vellíðan og vanlíðan?


  • Gagnrýni – Skiptingarvandi

    • Samkvæmt nytjastefnunni skiptir ekkert annað máli en að hámarka hamingjuna

      • Það er aukaatriði hvernig hamingjan skiptist milli manna

  • Svar nytjastefnunnar:

    • Réttlát skipting skiptir að sjálfsögðu máli vegna þess að allar líkur eru á að slík skipting valdi, þegar á allt er litið, meiri hamingju en ranglát


  • Gagnrýni – Níðíngsverk

    • Réttlætir nytjastefnan níðingsverk?

      • Má t.d. réttlæta morð, pyntingar, þjófnaði o.s.frv. með því að vísa til þess að þessar athafnir hafi veitt meiri hamingju en óhamingju?

  • Hver er réttur einstaklingsins gagnvart útreikningum af þessu tæi?

    • Má fórna einstaklingum fyrir heill fjöldans?


  • Gagnrýni – Níðingsverk (frh.)

    • Svar nytjastefnunnar:

      • Dæmi um siðferðileg vandamál af þessum toga eru fátíð og ekki er réttlátt að ætlast til þess af nokkurri kenningu að hún eigi svör við öfgafyllstu vandamálunum

  • Reglunytjastefna:

    • Að öllu jöfnu skulu athafnir metnar eftir afleiðingum en þó skal hafa vissar reglur til hliðsjónar. Þessar reglur eru rökstuddar með nytjareglunni, þ.e. hámarks hamingja fyrir sem flesta


  • Kostir nytjastefnunnar

    • Þegar almennt samkomulag er um það hvað er rétt og hvað rang virðist nytjastefnan ganga upp

    • Meginhugmyndin, að hámarka beri hamingju sem flestra, getur gengið upp þó að erfitt geti verið að beita nytjareglunni á einstök atvik


    Hamingjuregla Mills

    Þar sem hamingja er það eina sem menn sækjast eftir er hún það eina sem er eftirsóknarvert í sjálfu sér


    Spurningar

    • Er hamingja það eina sem við sækjumst eftir?

    • Af hverju eru stundvísi, sannsögli og hjálpsemi siðferðileg hugtök?

      • Ef þetta eru dygðir hverjir eru þá lestirnir?

  • Er skynsamlegt að hafa hamingjuna sem markmið siðferðis?

    • Eru til önnur og jafngóð markmið?


  • Siðfræði IV

    Reglusiðfræði Kants


    Skilyrðislausa skylduboðið

    • Kant leitar að mælikvarða fyrir siðferðilegt gildi athafna

    • Sá mælikvarði sem skynsemin leitar að og finnur er hið skilyrðislausa skylduboð:

      Breyttu aðeins eftir þeirri lífsreglu sem þú vilt að verð að almennu lögmáli


    Skilyrðislausa skylduboðið (frh.)

    • Skylduboðið er...

    • ...tæki til að meta allar þær siðferðislegu reglur sem menn setja sér

      • Dæmi: Ekki stela, ekki ljúga, ekki drepa, ekki meiða, ekki halda framhjá, ekki vanrækja börnin þín...

  • ...ekki bundið reynslu því samkvæmt skilgreiningu getur reynslan ekki gefið okkur neina reglu


  • Tengsl við þekkingarfræði


    Markmiðsreglan

    • Líta má á skilyrðislausa skylduboðið sem bann við því að koma fram við aðra af eigingirni:

      Þú skalt ekki líta á annan mann eingöngu sem verkfæri til þess að ná þínum markmiðum heldur sem markmið í sjálfum sér


    Markmiðsreglan (frh.)

    • Kemur til af því að í hverjum manni býr sú skynsemi sem til þarf til að vera siðferðisvera, þ.e. til að vera fær um að fara eftir hinu skilyrðislausa skylduboði

    • Þar með eru allir menn jafnir og því ber að koma fram við þá sem jafningja, sem markmið í sjálfum sér


    Siðfræði V

    Frelsi viljans

    Aðstæðusiðfræði

    Dygðasiðfræði


    Hinn frjálsi vilji

    • Er það að viljinn sé frjáls grundvöllur þess að hægt sé að draga menn til siðferðilegrar ábyrgðar?

    • Þó svo að heimurinn sé löggengur (þ.e. lúti ákveðnum, óbreytanlegum lögmálum) getum við samt sem áður haft áhrif á hann

      • Það eru einmitt orsakirnar sem við höfum áhrif á


    Hinn rígbundni vilji

    • Viljinn getur ekki verið frjáls því við viljum alltaf eitthvað

    • Vitund okkar, það sem ákvarðar athafnir okkar, er aðeins einn hlekkur í langri orsakakeðju. Því geta þessar athafnir sem vilji okkar birtist í ekki verið frjálsar og þar með getur viljinn ekki talist frjáls


    Aðstæðusiðfræði

    • Allar aðstæður eru í vissum skilningi einstakar

    • Ekki er hægt að einskorða siðferðið annað hvort við reglur eða afleiðingar

    • Því verðum við að treysta á „djúpstæða sannfæringu” sem byggð er á siðferðilegu innsæi


    Dygðasiðfræði

    • Byggir á hinni Aristótelísku dygðahugmynd

      • Stundum nefnd „nýaristótelíska siðfræðin”

  • Samkvæmt Aristótelesi eru það hvorki reglur né afleiðingar sem skipta máli heldur einungis þær dygðir sem hver og einn hefur tileinkað sér


  • Dygðasiðfræði (frh.)

    • Dygðir getum við ræktað með okkur; við getum þjálfað okkur í siðferðilegum efnum

    • Athuganir á afleiðingum og reglum geta verið vafasamar. Það sem okkur ber að gera er að rækta okkar góðu eiginleika – vera góðar manneskjur


    Dygðasiðfræði (frh.)

    • Ef að þetta er hið almenna viðmið í siðferðilegum efnum er skynsamlegt að gera ráð fyrir að heimurinn verði betri

    • Færir siðferðilega ábyrgð á hendur einstaklingsins – við berum ábyrgð á eigin siðmennt

    • Hvernig getum við þá fellt siðferðilega dóma um athafnir annarra?


    Stjórnspeki


    Hvað er stjórnspeki?

    • Í stjórnspeki er aðferðum heimspekinnar, s.s. hugtaka- og rökgreiningu beitt á grunnhugtök stjórnmálanna

    • Meðal þessara hugtaka eru réttlæti, frelsi, (mann)réttindi, eignarréttur, lýðræði, einræði

    • Stjórnspekin fjallar um þau málefni sem koma til vegna samfélags manna


    Stjórnmál og siðferði

    • Á hverju byggjum við skoðanir okkar um stjórnmál?

      • Hefðum?

      • Utanaðkomandi þrýstingi?

      • Almennu gildismati?

      • Siðferðilegu gildismati?


    Stjórnmál og siðferði (frh.)

    • Getur siðferðilegt gildismat okkar ráðist af stjórnmálaskoðunum?

    • Hafa aðrar hugmyndir okkar um lífið og tilveruna áhrif á stjórnmála-skoðanir?

    • Hefur menningin sem við lifum við áhrif á stjórnmálaskoðanir?


    Stjórnmál og siðferði (frh.)

    • Til grundvallar heimspekikenningu um stjórnmál liggur:

      • Frumspekilegt viðhorf

      • Þekkingarfræðilegt viðhorf

      • Viðhorf til sálarfræði

      • Siðfræðileg afstaða


    Hughyggja

    Díalektík

    G.W.F. Hegel (1770-1831)


    Hegel (frh.)

    • Hegel taldi að raunveruleikinn væri andlegs eðlis, þ.e. að hreyfiafl sögulegrar þróunar sé Andinn (þ. Geist)

      • Andinn er frekar óljóst hugtak en hann má skilja sem Mannsandann í víðasta skilningi

      • Þróun mannsandans á sér stað með ákveðnum hætti: Hin díalektíska aðferð

      • Það sem þróast er hugmyndin (þ. Idea)


    Díalektíkin

    Tesa

    Andtesa

    Syntesa


    Díalektíkin (frh.)

    • Veruleikinn er í eðli sínu díalektískur

      • Tesan: hugtakið, þ.e. röklegt samband hugtaka og hugmynda

      • Andtesan: náttúran, þ.e. það sem fellur undir raungreinar t.d. eðlis- og efnafræði

      • Syntesan: heimspeki andans, þ.e. veruleikinn eins og honum er lýst í heimspeki, sálarfræði, siðfræði, guðfræði og listum


    Díalektíkin (frh.)

    • Syntesan varðveitir bæði og eyðir tesunni og andtesunni

    • Því er allt það sem tilheyrir hugtakinu og náttúrunni innifalið í andanum

    • Ekkert eyðist því í hinni sögulegu þróun


    Söguleg efnishyggja

    Díalektík

    Karl Marx (1818-1883)


    Díalektísk efnishyggja

    • Marx tekur upp kenningu Hegels um díalektíska þróun sögunnar

    • Í stað hugmyndarinnar, sem Hegel taldi vera hreyfiafl sögunnar, setti Marx efnisleg skilyrði fólks

    • Marx aðhylltist upprunaefnishyggju

      • Sú kenning að efnið sé uppruni alls og að vitundin eigi rætur sínar í hinu efnislega


    Hin hugmyndafræðilega yfirbygging

    Listir–vísindi–trúarbrögð–siðferði-bókmenntir o.s.frv.

    U n d i r s t a ð a n

    Framleiðsluöflin

    Framleiðsluafstæðurnar

    Söguleg efnishyggja

    • Hvert samfélag byggist upp af þremur grunnþáttum:


    Þróun sögunnar

    • Hið stéttlausa þjóðfélag:

      • Þjóðfélag safnara og veiðimanna þar sem engin átti framleiðslutækin og ekki var um aðrar framleiðsluafstæður að ræða en að geta fætt og klætt sig og sína


    Þróun sögunnar (frh.)

    • Stéttaskipt þjóðfélag:

      • Þjóðfélag jarðyrkju og húsdýrahalds

      • Mikil þörf fyrir ódýrt vinnuafl og því kemur þrælahald til sögunnar

      • Tvær stéttir: eigendur framleiðslutækjanna og hinir eignalausu – öreigarnir

      • Framleiðsluafstæðurnar þróuðust út í lénsskipulag og síðar í kapítalisma


    Þróun sögunnar (frh.)

    • Kommúnismi:

      • Framleiðslutækin eru í eigu yfirstéttarinnar (kapítalistanna)

      • Firring: Menn eru firrtir þeim virðisauka sem vinna þeirra hefur í för með sér

      • Bylting: Óánægja magnast meðal öreiganna og endar með byltingu þar sem verkalýðurinn tekur framleiðslutækin í eigin hendur


    Þróun sögunnar (frh.)

    • Ríkisvaldið, sem hefur hingað til verið kúgunartæki kapítalismans, verður nú kúgunartæki öreiganna

    • Framleiðsluöflin eru í örum vexti og að því kemur að leggja má ríkisvaldið niður þar sem hlutverki þess er lokið

    • Með styttri vinnutíma gefst meiri tími til iðkunar heimspeki og lista – sem er það eina sem raunverulegu máli skiptir


    Þrjú díalektísk lögmál

    • Megindabreyting leiðir til eiginda-breytingar

      • Óánægja kraumar undir niðri þar til mælirinn fyllist og öreigarnir gera byltingu

  • Barátta og eining andstæðna

    • Öreigar og kapítalistar eru andstæður en þurfa þó á einingu að halda því að vissu leyti stefna þessir aðlilar að sama marki

  • Neikvæði neikvæðisins

    • þjóðfélagsgerðir eru ávallt neitun á fyrri þjóðfélagsgerð sem aftur eru neitun...


  • Réttlæti sem sanngirni

    John Rawls (1921–2002)


    Réttlæti sem sanngirni

    • Rawls vill komast að því hvaða skilyrði hið ‘réttláta samfélag’ þarf að uppfylla

    • Til þess að komast að því hver þessi skilyrði eru verður að skapa ákveðnar aðstæður

    • Upphafsstaðan: Þar eru einstakling-arnir undir fávísisfeldi (e. veil of ignorance)

      • þeir hafa ekki tiltækar upplýsingar um eigin stöðu, hæfileika eða stétt


    Sáttmálinn

    • Upphafstöðunni má lýsa sem málfundi þar sem þáttakendur eru skynsamir og hafa eigin velferð að leiðarljósi

    • Skynsamt fólk með eigin hagsmuni að leiðarljósi mun komast að samkomulagi um tvær meginreglur


    Reglurnar

    • Hver maður skal njóta eins mikils frelsis og kostur er svo framarlega sem frelsi hans skerði ekki frelsi annarra

    • Lífsgæðum skal deila jafnt nema önnur skipting komi sér betur fyrir hina verst settu

      • Fyrri reglan (frelsisreglan) hefur forgang fram yfir þá seinni


    Lágríkið

    Robert Nozick (1938-2002)


    Eignarréttur

    • Grundvöllur kenningar Nozick er að einstaklingurinn hafi ákveðin grunn-réttindi m.a. eignarrétt á sjálfum sér

    • Verkefni ríkisins er að tryggja þessi réttindi

    • Skattheimta til fjáröflunar fyrir heilbrigðis-, skóla-, og samgöngu-kerfi er hreint rán


    Eignarréttur (frh.)

    • Hinum skilyrðislausa rétti til eigin lífs fylgir rétturinn til að viðhalda lífinu, þ.e. rétturinn til að nýta auðlindir náttúrunnar

    • Nozick færir rök fyrir því að í kapítalísku markaðshagkerfi sé nýting náttúru-auðlinda með besta móti

      • Því yfirfærist rétturinn til eigin lífs yfir á eignarrétt almennt


    Eignarréttur (frh.)

    • Hafi menn komist yfir eign á réttmætan hátt í frjálsum viðskiptum, sem gjöf eða sem arf, eru þeir réttmætir eigendur

    • Það er því aðferðin sem notuð er til þess að komast yfir hluti en ekki skipting gæðanna sem er réttlát eða óréttlát


    Ríkisvald

    • Ríkið hefur tvennskonar hlutverk:

      • Að sjá til þess að menn virði réttindi annarra

      • Að sjá til þess að samningar séu ekki brotnir

    • Allt umfram þetta tvennt er óheimil valdbeiting og gengur gegn grunn-réttindum borgaranna


    Ríkisvald (frh.)

    • Ekki má skylda neinn til þáttöku í ríkinu

      • En þar sem hag manna er best borgið undir verndarvæng þess munu lang flestir sjá sér hag í þátttöku

  • Eðli ríkisvaldsins er það sama og frjálsra félaga enda er hlutverk þess skýrt og afmarkað


  • Tilvist og tilgangur


    Friedrich Nietzsche(1844-1900)

    • Dauði Guðs og upprisa ofurmennisins


    Umgjörðin

    • Nietzsche setti ekki fram heilstætt heimspekikerfi, enda taldi hann alla kerfishugsun vera tilraun til blekkingar

    • Gagnrýni Nietzsches tekur til trúarbragða, siðferðis og frumspeki

    • Gagnrýni á sannleikshugtakið liggur til grundvallar


    Díonýsos

    Guð hinna óheftu nautna, lífsþrótts og frjósemi

    Vilji, tilfinningar

    Appollon

    Guð skynsemi og skilnings, nautnir eru ofurliði bornar

    Skynsemi

    Díonýsos og Appollon

    • Tilfinningar verða að skipa jafnháan sess og skynseminn

      • Markmiðið er ekki einungis að skilja heiminn heldur að laga hann að vilja sýnum


    Ofurmennið

    • Hinn frjálsi sterki maður – sá sem brýst undan oki hefðanna og skapar sitt eigið siðferði – hann er ofurmennið

    • Þrælasiðferði

      • Gott: samkennd, auðmýkt, umhyggja

      • Illt: drenglyndi, veglyndi

  • Höfðingjasiðferði

    • Gott: drenglyndi, veglyndi

    • Illt: það sem er fyrirlitlegt og ber vott um veiklyndi


  • Ofrumennið (frh.)

    Þar með verður í fyrsta sinn til í manninum það sem síðar er kallað ‘sál’ hans. Allur þessi innri heimur lá upphaflega króaður af, eins og milli tveggja skinna. Nú hefur hann þanist út og upp á við og hefur hlotið dýpt, breidd og hæð í samræmi við þær hvatir mannsins sem ekki fengu útrás. Opinber yfirvöld hlaða ógurlega varnargarða gegn hinni fornu frelsisþrá

    Um sifjafræði siðferðisins


    Ofurmennið (frh.)

    Forskrift mín að mikilleik manneskjunnar er amor fati: að maður vilji ekkert öðruvísi en það er – hvorki fram á við né aftur á bak, aldrei að eilífu. Ekki bara að afbera hið nauðsynlega, enn síður að hylma yfir það (öll hugsjónarmennska er lygi gagnvart hinu nauðsynlega), heldur elska það

    Ecce Homo

    • Ofurmennið er sá sem „kveður fagnandi já við lífinu”


    Drottnunarviljinn

    • Ofurmennið skapar sitt eigið siðferði með vilja sínum

    • Í því ferli er drottnunarviljinn hið skapandi afl

    • Með því að hafa endaskipti á hinum ríkjandi gildum (t.d. að hafna guði) er botnin dottin úr tilveru mannsins

    • Því þarf hann að sætta sig við tómhyggjuna eða að endurskapa tilveru sína – endurskapa sitt eigið siðferði


  • Login