Merking og r k
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 193

Merking og rök PowerPoint PPT Presentation


  • 147 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Merking og rök. Merkingarfræði. Setningum sem fela í sér fullyrðingar má gróflega skipta í tvo flokka: Staðhæfingar um staðreyndir hafa sanngildi staðhæfa þó ekki alltaf um sannanleg fyrirbæri. Gildisdómar láta oft í ljós siðferðilegt eða fagurfræðilegt mat. Merkingarfræði (frh.).

Download Presentation

Merking og rök

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Merking og r k

Merking og rök


Merkingarfr i

Merkingarfræði

  • Setningum sem fela í sér fullyrðingar má gróflega skipta í tvo flokka:

  • Staðhæfingar um staðreyndir

    • hafa sanngildi

    • staðhæfa þó ekki alltaf um sannanleg fyrirbæri.

  • Gildisdómar

    • láta oft í ljós siðferðilegt eða fagurfræðilegt mat


Merkingarfr i frh

Merkingarfræði (frh.)

  • Erfitt að skera úr um réttmæti gildisdóma

    • hafa þeir sanngildi?

    • eru þeir annað hvort réttir eða rangir?

    • vísa oft til innsæis þess sem þá fellir.

  • Trúverðugleiki gildisdóma stendur og fellur með þeim rökum sem þeir eru studdir.


R kh fingar

Rökhæfingar

  • Setningar má flokka eftir formgerð þeirra:

    • Piparsveinar eru ókvæntir

    • 2 + 2 = 4

    • kúla er kúlulaga

  • Rökhæfingar hafa sanngildi óháð því hvað reynslan kann að sýna okkur um heiminn

  • Raunhæfingar eru setningar sem þiggja sanngildi sitt af reynslu okkar af heiminum


Merking og merkingarmi

Merking og merkingarmið

  • Setningar geta haft merkingu án þess að eiga við ákveðna hluti eða fyrirbæri

    • konungur Íslands heitir Jón.

  • Slíka setningar vantar merkingarmið.

  • Greinarmunur merkingar og merkingarmiðs er gagnlegur en ekki alltaf augljós.


Skilningur og t lkun

Skilningur og túlkun

  • Samskipti

Skýring:

-Dæmi

-skilgreining

Fullyrðing

Túlkun

Skilningur


R kr ur

Rökræður

  • Rök má nota til að styðja ákveðna skoðun.

  • Tvö mikilvæg skilyrði þess að röksemd teljist góð:

    • Hún er sönn eða sannanleg (staðhæfingar), ásættanleg eða skynsamleg (gildisdómar).

    • Hún hefur þýðingu fyrir viðfangsefnið.


R kbrellur

Rökbrellur

  • Árás á persónu

  • Meirihlutarök

  • Kennivaldsrök

  • Tilfinningarök

  • Gildrur

  • Að láta blekkjast af tölfræði

  • Einhliða úrval

  • Óréttmætar alhæfingar

  • Hringsönnun

  • Áróðursskilgreiningar

  • Flatneskja


N tt ruspekingarnir

Náttúruspekingarnir


Grikkland vagga vestr nnar menningar

Grikkland: Vagga vestrænnar menningar

  • Ritmál og varðveisla

  • Borgríki með færri 300.000 manns

  • Stjórnarfar

  • Grísku borgríkin höfðu ólíka stjórnskipan þó „týrannía” væri algeng


N tt ruspekingarnir1

Náttúruspekingarnir

  • Tvö megin þemu:

    • Breytingar

    • Einingin í hinu hverfula (óbreytanleiki)


N tt ruspekingarnir frh

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Þales:

    • Engin varðveitt verk

    • Einingin – Það sem ekki breytist

    • Vatn = undirstaða (arkhê)

    • Spurningin um undirstöðu alls sem er verður annað meginþema grískrar heimspeki

    • Breyting verður hitt meginþemað


N tt ruspekingarnir frh1

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Anaxímandros

    • Uppsprettan = hið óafmarkaða – ómæli (apeiron)

  • Anaxímenes

    • Uppsprettan = loft

      • Kom fram með hugmyndir um frumefnin

        • Jörð

        • Vatn

        • Loft

        • Eldur


N tt ruspekingarnir frh2

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Parmenídes og Herakleitos

    • Tókust bæði á við náttúruna og hugmyndir forvera sinna

    • Voru á öndverðum meiði


N tt ruspekingarnir frh3

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Herakleitos:

    • Allt er breyting

      • Allt breytist

      • Breytingin lýtur eilífu lögmáli (logos)

      • Lögmálið felur í sér víxlverkun andstæðna

      • Hinir andstæðu kraftar mynda samræmi

    • Niðurstaða: Undirstaðan ekki efnisleg, heldur lögmálið (logos)


N tt ruspekingarnir frh4

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Parmenídes:

    • (i) Hið verandi er – óvera er ekki

    • (ii) Það sem er verður hugsað – það sem er ekki verður ekki hugsað

    • Breyting felur í sér tilfærslu af einu formi yfir á annað: Það sem er hverfur – það sem er ekki verður

    • Niðurstaða: Breytingar eru blekkingar skynjunarinnar


N tt ruspekingarnir frh5

Náttúruspekingarnir (frh.)

Parmínedes

Skynsemi=Hið raunverulega=Kyrrstaða=Eining

-----------------------------------------------------------

Skynjun=Hið óraunverulega=Breyting=Margbreytileiki


N tt ruspekingar frh

Náttúruspekingar (frh.)

Empetókles: Málamiðlun

  • Fjögur frumefni: Jörð, vatn, loft og eldur

    • Breytast hvorki að efni né eiginleikum, en blandast í mismunandi hlutföllum

  • Tveir frumkraftar:

    • Sundrandi (hatur)

    • Sameinandi (ást)


N tt ruspekingarnir frh6

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Demókrítos

    • Eindakenning:

      • Aðeins til ein tegund hluta, örsmáar ódeilanlegar eindir (a-tomos = ó-deili)

      • Eindirnar, eða atómin, svífa um í tómarúmi og eru vélgengar (þ.e. ganga alltaf eins)

      • Árekstrar verða í tómarúminu og valda því að „klasar” einda hanga saman

      • Eindirnar eru ólíkar að stærð og lögum


N tt ruspekingarnir frh7

Náttúruspekingarnir (frh.)

  • Pýþagóringar

    • Undirstöðuna ekki að finna í efninu heldur í skipulagningu þess og formi

    • Stærðfræðileg hlutföll (gullinhlutfallið 1:1,618 – hlutföll innan þríhyrnings)

    • Þekking byggð á stærðfræði = örugg þekking


N tt ruspekingarnir frh8

Náttúruspekingarnir (frh.)

StærðfræðiÁreiðanleg þekking

-------------=---------------------

SkynjunÓáreiðanleg þekking

Hið raunverulegaHið eilífa

-------------------=--------------

Hið óraunverulegaHið hverfula


Efnishyggja

Efnishyggja

Demókrítos


Efnishyggja fornaldar

Efnishyggja fornaldar

  • Náttúruspekingarnir:

    • Þales – Vatn = undirstaða (arkhê).

    • Anaxímenes – Hugmyndin um frumefnin:

      • Vatn, jörð, loft, eldur


Efnishyggja fornaldar frh

Efnishyggja fornaldar (frh.)

  • Herakleitos – undirstaðan lögmálið (logos) sem er eitt, óbreytanlegt og er að verki í öllum hlutum.

  • Parmenídes – Hið verandi er, óveran er ekki.


Efnishyggja fornaldar frh1

Efnishyggja fornaldar (frh.)

  • Demókrítos

    • eindakenning:

      • Aðeins til ein tegund hluta, örsmáar ódeilanlegar eindir (a-tomos = ó-deili)

      • eindirnar, eða atómin, svífa um í tómarúmi og eru vélgengar (þ.e. ganga alltaf eins)

      • árekstrar verða í tómarúminu og valda því að „klasar” einda hanga saman

      • eindirnar eru ólíkar að stærð og lögun.


Efnishyggja n t mans

Efnishyggja nútímans

  • Römm efnishyggja: Sú kenning að allt sé efni.

    • Hugsanir, tilfinningar, hugmyndir, sársauki, minningar, o.s.frv. verður að lokum skiljanlegt án skýrskotunar til sálarlífs.


Efnishyggja n t mans frh

Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Smættarhyggja:

    • Sálarlíf manna verður að lokum skýrt algerlega með aðferðum eðlis- og efnafræði.

    • Hugtök eins og sál, vitund, hugsun eru merkingarlaus nema til komi vísun í einhverja „raunverulega” starfsemi heilans, s.s. efnahvörf eða rafeðlisfræði taugaboða.


Efnishyggja n t mans frh1

Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Gerfigreind:

    • Ef hugsun og tilfinningar eru ekkert annað en ferli sem lýsa má með hjálp raunvísinda, hlýtur að verða mögulegt að búa til vél sem er fær um að hugsa, elska, eða hata, skilja, finna til og læra.


Efnishyggja n t mans frh2

Efnishyggja nútímans (frh.)

  • Helstu áhrifaþættir:

    • Andstaða við hughyggju Hegels

    • stórstígar framfarir á sviði raunvísinda

      • Albert Einstein, Níels Bohr

    • Rökfræðileg raunhyggja (Logical Positivism):

      • Meginhlutverk heimspekinnar á að vera að skýra inntak og umfang þekkingar

      • skýringarnar skulu byggja á traustum grunni raunvísinda


S krates og plat n

Sókrates og Platón

Hughyggja


S krates og plat n1

Sókrates og Platón

  • Sókrates var uppi

    470-399 f.Kr.

  • Skrifaði ekkert sjálfur, en hugmyndir hans hafa varðveist í verkum Platóns

  • Var tekinn af lífi fyrir að spilla æskulýð Aþenu


S krates og plat n frh

Sókrates og Platón (frh.)

  • Var „hönnuður” hinnar svokölluðu heimspekilegu samræðu

    • Ljósmóðuraðferð

  • Hafði vísir að sínu eigin heimspekikerfi


S krates og plat n frh1

Sókrates og Platón (frh.)

  • Þekkingarhugtak Sókratesar

    • Þekking á staðreyndum (epesteme)

      • Þekking á því sem er

    • Siðferðileg þekking

      • Þekking á því sem ætti að vera

    • Samræming einstaklings og sannleikans

      • Menn lifa í samræmi við þekkingu sína og virðast ekki geta annað


Plat n

Platón

  • Var uppi 427-347 f.Kr.

  • Var nemandi Sókratesar

  • Stofnaði akademíu í Aþenu árið 388 f.Kr. Skólinn starfaði í meira en 900 ár


Plat n frh

Platón (frh.)

  • Var afkastamikill höfundur

  • Þrjátíu samræður hafa varðveist, auk nokkura bréfa

  • Erfitt er að túlka hugmyndir Platóns þar sem þær eru ekki settar fram með beinum hætti


Plat n frh1

Platón (frh.)

  • Frummyndakenningin:

    • Að einhverju leyti sprottin úr vangaveltum um breytingar og hið óbreytilega

    • Er einnig tilraun til þess að gera grein fyrir vísun almennra hugtaka eða safnheita (s.s. „maður”, „úlpa”)


Plat n frh2

Platón (frh.)

  • Frummyndakenningin

    • Greinarmunur á skynheimi og heimi skilningsins

      • Skynheimur = forgengilegur = ótraust þekking (doxa)

      • Frummyndaheimur = óbreytanlegur = traust þekking (epistêmê)


Plat n frh3

Platón (frh.)

  • Almenn hugtök vísa ekki á ákveðinn hlut, heldur frummynd hlutarins

  • Hringurinn sem við sjáum á hlutdeild í frummynd hringsins

    • Skynjun – ófullkominn, forgengilegur hringur

    • Frummynd – fullkominn, eilífur hringur


Plat n frh4

Platón (frh.)

  • Sá heimur sem byrtist okkur í gegnum skilningarvitin er því að einhverju leyti blekking

    • Hellislíkingin

  • Frummyndirnar raðast upp eftir stigveldi, þar sem frummynd hins góða trónir á toppnum

    • Siðferðilegt gildi


Frummyndakenning plat ns

Frummyndakenning Platóns


Bakgrunnur

Bakgrunnur

  • Dygðir:

  • Í hinum sókratísku samræðum var rökgreining á hinum ýmsu dygðum áberandi

  • þó svo að frummyndakenningin sé bæði frumspekileg (verufræðileg) og þekkingarfræðileg, má ætla að hún hafi sprottið af siðfræðilegum grunni.


Bakgrunnur frh

Bakgrunnur (frh.)

  • Spurningin er þessi: Hvernig verða menn dygðum prýddir?

  • Svar Platóns og Sókratesar: Með því að hafa sanna þekkingu (epistêmê) á hinum ýmsu dygðum.


Bakgrunnur frh1

Bakgrunnur (frh.)

  • Vandamálið: Hvað er sönn þekkinga og hvað ekki?

  • Svar Platóns: Heimur frummyndanna er sannur, efnisheimurinn, heimur skynfæranna, er ósannur.


Bakgrunnur frh2

Bakgrunnur (frh.)

  • Hugtök eins og örlæti, hófsemi, umburðarlyndi o.s.frv. eiga sér frummyndir.

  • Einstök tilvik af þessum dygðum eiga á einhvern hátt hlutdeild í frum-myndunum.


Bakgrunnur frh3

Bakgrunnur (frh.)

  • Þekking á frummyndunum nauðsynleg til þess að menn séu í raun og veru (eða sannarlega) að breyta í samræmi við það sem einstakar dygðir segja til um.


Aflei ingar

Afleiðingar

  • Siðfræði:

  • Algildi dygða

  • rökgreining siðferðilegra hugtaka færir okkur sanna þekkingu á þeim

  • algildi siðferðis


Aflei ingar1

Afleiðingar

  • Verufræði:

  • Það sem ER stendur óhaggað, um alla eilífð

  • sá heimur sem við skynjum er síbreytilegur og forgengilegur

  • það sem stendur óhaggað er hinn röklegi heimur, m.ö.o. heimur frummyndanna.


Aflei ingar frh

Afleiðingar (frh.)

  • Þekkingarfræði:

  • Þekking (epistêmê) = hinn röklegi heimur frummyndanna

  • skoðun (doxa) = hinn hverfuli heimur skynjunarinnar

  • sönn þekking = rökgreining hugtaka


Gagnr ni

Gagnrýni

  • Hverskonar samband er á milli frum-mynda og einstakra tilfella?

  • Hvernig fá menn aðgang að hinum fullkomna heimi frummyndanna?

  • Hvað með frummynd drullu?


Fyrirmyndarr ki

Fyrirmyndarríkið


Bakgrunnur1

Bakgrunnur

  • Platón hafði kynnst tvennskonar stjórnarfari:

  • Stjórn hinna 30 harðstjóra

  • Lýðræði


Bakgrunnur frh4

Bakgrunnur (frh.)

  • Frummyndakenningin

  • Hinn algildi sannleikur, hinn óbreytanlegi heimur

  • Heimspekingarnir hafa öðlast þekkingu á heimi frummyndanna

  • Ergo: Heimspekingarnir hæfir til að stjórna (elítismi = menntaveldi)


Bakgrunnur frh5

Skynsemi – Viska

Skap – Hugprýði

Girnd – Hófstilling

Bakgrunnur (frh.)

Sálarfræði Platóns


Uppbygging samf lagsins

Uppbygging samfélagsins

  • Stéttarskipting

  • Stjórnendur

  • Varðmenn

  • Framleiðendur


Uppbygging samf lagsins1

Uppbygging Samfélagsins

  • Stjórnendur – Viska

  • Áttu að:

    • vera ríkisstarfsmenn

    • vera eignalausir

    • vera einhleypir

    • lifa fábrotnu lífi

  • Ríkið átti að annast uppeldi barna þeirra


  • Uppbygging samf lagsins frh

    Uppbygging Samfélagsins (frh.)

    • Varðmenn – Hugprýði

    • Áttu að:

      • vera ríkisstarfsmenn

      • vera eignalausir

      • vera einhleypir

      • verja ríkið gegn ágangi herja annarra borgríkja

      • vera algerlega áhrifalausir um stjórnmál


    Uppbygging samf lagsins frh1

    Uppbygging Samfélagsins (frh.)

    • Framleiðendur – Hófstilling

    • Áttu að:

      • Framfleyta bæði sjálfum sér og hinum æðri stéttum

      • vera áhrifalausir um stjórnmál

  • Sá möguleiki var fyrir hendi að flytjast á milli stétta


  • Menntun

    Menntun

    • Allir hljóta almenna menntun frá 10 til 20 ára aldurs

      • Leikfimi, tónlist, trúfræðsla

  • Þá eru þeir bestu valdir úr

    • 10 ára nám, aðallega stærðfræði (rúmfræði)

  • Aftur eru þeir bestu valdir úr

    • 5 ára nám í heimspeki (díalektík)


  • Menntun frh

    Menntun (frh.)

    • Eftir að formlegu námi lýkur fara menn út í samfélagið að læra að bjarga sér sjálfir

      • 15 ára nám í skóla lífsins

  • Eftir 40 ára samfellt nám er tími til kominn að þeir hæfustu taki við stjórn ríkisins!


  • Markmi fyrirmyndarr kissins

    Markmið fyrirmyndarríkissins

    • Að stuðla að almannaheill

    • Að smáríkið Aþena héldi sínu ganvart öðrum borgríkjum


    Ekkingarfr i

    Þekkingarfræði


    Skilgreining ekkingu

    Skilgreining á þekkingu

    • Þekking er sönn skoðun

    • Þekking er staðreynd sem ekki hefur tekist að afsanna

    • Þekking er það sem sannað er án allra vísana í hluti eða fyrirbæri sem geta breyst


    R skipting ekkingarfr innar

    Þrískipting þekkingarfræðinnar


    Raunhyggja vs r khyggja

    Raunhyggja vs. Rökhyggja

    • Römm Raunhyggja:

      • Öll þekking byggð á reynslu

      • Skynfærin veita okkur nægilega nákvæmar upplýsingar um heiminn

      • Það eitt sem byggt er á reynslu af heiminum, auk reynslu af þeim lögmálum sem þar gilda, er réttnefnd þekking


    Raunhyggja vs r khyggja frh

    Raunhyggja vs. Rökhyggja (frh.)

    • Römm Rökhyggja:

      • Öll þekking byggð á skynseminni (þ.e. rökum)

      • Skynfærin veita okkur villandi upplýsingar um heiminn

      • Það eitt sem byggt er á skynseminni einni, s.s. stærðfræði og rökfræði, er réttnefnd þekking


    Ekkingarfr i forn ld s krates

    Þekkingarfræði í fornöld - Sókrates

    • Var efahyggjumaður að því leyti að hann trúði ekki á að sönn þekking (epistêmê) væri möguleg

    • Menn geta þó náð langt ef þeir gera sér grein fyrir þessari staðreynd


    Ekkingarfr i forn ld s krates1

    Þekkingarfræði í fornöld - Sókrates

    • Ljósmóðuraðferðin

      • Sálin er frá upphafi „þunguð” af þekkingu

      • Til þess að auðvelda fæðinguna þarf ljósmóður

    • Sönn þekking fæst ekki með því að rannsaka skynheiminn, heldur þarf að seilast yfir hann, þ.e. í heim frummynda


    Ekkingarfr i forn ld arist teles

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Aristóteles (384-322 f.Kr.)

      • Hafnaði rökhyggju Platóns

        • Taldi frummyndirnar ekki eiga sér sjálfstæða tilvist

      • Gerði greinarmun á formi og efni

        • Formi má líkja við frummynd


    Ekkingarfr i forn ld arist teles1

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Markhyggja (tilgangshyggja, teleólógía)

      • Allir (lifandi) hlutir leitast við að verða eitthvað annað eða meira en þeir eru

      • Veruleikinn stjórnast af einhverjum tilgangi eða ákveðnu markmiði

      • Sá máttur sem þessu stýrir er guð

        • guð er hreint form (án alls efnis) og óhreyfanlegur, handan tíma og rúms


    Ekkingarfr i forn ld arist teles2

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Markhyggja (frh.)

      • Tíminn er eilífur

      • Tími og hreyfing eru það sama

        • Hreyfingu má skilgreina sem breytingu frá einum tímapunkti til annars

      • Hreyfing hlýtur að vera upprunin í einhverju sem ekki hreyfist sjálft

      • ERGO: guð er óhreyfður frumhreyfill alls

        • guð setti heiminn af stað og skiptir sér ekki af honum upp frá því


    Ekkingarfr i forn ld arist teles3

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Þekkingarfræðin

      • Skynjun einstakra hluta

      • Sértekning hins almenna eðlis hlutarins út frá tilfallandi eiginleikum

      • Eðliseiginleikar teknir saman í skilgreiningu, t.d. Tegundarheiti

      • Slík skilgreining er réttnefnd þekking


    Ekkingarfr i forn ld arist teles4

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    Fjórfættur

    Loðinn

    HUNDUR

    Tryggur

    Spendýr

    Lítill

    Geltir


    Ekkingarfr i forn ld arist teles5

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Öflun þekkingar er ákveðið ferli

      • Frá hinu sérstaka til hins almenna

        • Tilleiðsla

      • Sértekningar má svo nota í rökhendu (syllogisma) þar sem ályktað er frá hinu almenna til hins sérstaka

        • Afleiðsla


    Ekkingarfr i forn ld arist teles6

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Tilleiðsla:

      Hundur 1 er loðinn

      Hundur 2 er loðinn

      Hundur n er loðinn

      =>Allir hundar eru loðnir


    Ekkingarfr i forn ld arist teles7

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Afleiðsla:

      Allir hundar eru loðnir

      Sámur er hundur

      =>Sámur er loðinn


    Ekkingarfr i forn ld arist teles8

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Form og efni

      • Hlutir eru búnir til úr efni

      • Formið er það sem einkennir þá

      • Hvað er það sem orsakar formið?


    Ekkingarfr i forn ld arist teles9

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Orsakahugtakið

      • Tilgangsorsök – sá tilgangur sem vakti fyrir þeim sem gaf hlutnum form

      • Gerandaorsök – hreyfiaflið sem knýr atburðinn áfram

      • Efnisorsök – efnið sjálft

      • Formleg orsök – form hinnar endanlegu afurðar


    Ekkingarfr i forn ld arist teles10

    Þekkingarfræði í fornöld - Aristóteles

    • Orsakahugtakið

      • Sá sem þekkir allar fjórar orsakir hlutarins/fyrirbærisins hefur öðlast fulla þekkingu á hlutnum/fyrirbærinu


    Ekkingarfr i n ld

    Þekkingarfræði á nýöld

    • René Descartes (1596-1650)

      • Leitaðist við að leggja grunn að öruggri þekkingu


    Ekkingarfr i n ld descartes

    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Hinn skipulegi efi

      • Efast skal um allt sem efast verður um

        • Skilningarvitin geta leitt okkur á villigötur og við erum fórnarlömb blekkinga og drauma. Jafnvel Guð getur blekkt okkur

    • Ég hugsa, þess vegna er ég til (Cogito ergo sum)

      • Efi => Hugsun => Tilvist


    Ekkingarfr i n ld descartes1

    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Fullkomleikarökin fyrir tilvist Guðs

    • Ég efast => ég er ófullkomin

    • Hugmyndin um ófullkomleika krefst þess að til sé eitthvað sem er fullkomið til samanburðar

    • Hugmyndin um fullkomleika getur ekki átt upptök sín hjá mér, hún hlýtur að rekja rætur til einhvers sem er fullkomið í raun og veru

    • ERGO: Til er Guð


    Ekkingarfr i n ld descartes2

    Þekkingarfræði á nýöld - Descartes

    • Eftirleikurinn auðveldur:

    • Guð er fullkominn og hefur því ekki blekkt manninn heldur gætt hann skynsemi

    • Við getum því treyst skynseminni þegar við greinum á milli sannleika og lygi, draums og veruleika

    • Með hugsun getum við því ekki aðeins öðlast stærðfræðilega þekkingu, heldur líka eðlisfræðilega þekkingu, þ.e. þekkingu byggða á reynslu


    Ekkingarfr i n ld1

    Þekkingarfræði á nýöld

    • John Locke (1632-1704)

      • Fulltrúi „heilbrigðrar

        skynsemi”


    Ekkingarfr i n ld locke

    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Sálin er óskrifað blað – Tabula Rasa – sem reynslan ristir rúnum sínum

    • Ef til væru meðfæddar hugmyndir, eins og Descartes talaði um, væru til hugmyndir sem allir væru sammála um

    • Slíkar hugmyndir eru ekki til

    • ERGO: Engar meðfæddar hugmyndir


    Ekkingarfr i n ld locke1

    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Tvenns konar efniviður hugsana:

      • Skynjun ytri hluta (ytri skynjun)

      • Íhugun innra starfs sálarinnar (innri skynjun)

    • Öll þekking sprottin af þessum rótum


    Ekkingarfr i n ld locke2

    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Afstæði og algildi

      • Ef öll þekking er sprottin af reynslu og reynsla fólks er ólík er þá þekking afstæð?

    • Locke greinir á milli tvennskonar eiginleika hluta:

      • Frumeiginleikar

      • Annars stigs eiginleikar


    Ekkingarfr i n ld locke3

    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Frumeiginleikar:

      • Þeir eiginleikar sem tilheyra hlutunum sjálfum, óháð skynjandanum

        • Þéttleiki, rúmtak, lögun, hreyfing og fjöldi

    • Annars stigs eiginleikar

      • Þeir eiginleikar sem eru háðir þeim sem skynjar hlutinn

        • Litur, hljóð, bragð o.s.frv.


    Ekkingarfr i n ld locke4

    Þekkingarfræði á nýöld - Locke

    • Hinn ytri heimur er því til en kann þó að vera ólíkur þeim heimi sem við skynjum að einhverju leyti

    • Þekking er því að sumu leyti algild en að einhverju marki afstæð


    Ekkingarfr i n ld2

    Þekkingarfræði á nýöld

    • George Berkeley (1685-1753)

    • „Esse est percipi”

      „Að vera er að vera skynjaður”


    Ekkingarfr i n ld berkeley

    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Reynsla okkar af hinum ytra heimi er eingöngu byggð á skynhrifum

      • Sjón, heyrn, snertiskyn, lyktarskyn, bragðskyn

  • Skynhrifin eru það eina sem hefur áhrif á vitund okkar um hluti hins ytra heims

    • Annars konar aðgang höfum við ekki að hlutunum


  • Ekkingarfr i n ld berkeley1

    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Það sem við skynjum eru ekki efnislegir hlutir heldur vissir eiginleikar (annars stigs eiginleikar):

      • Ljós og litir

      • Hljóð

      • Hart/mjúkt, heitt/kalt o.s.frv.

      • Ilmur/fnykur

      • Sætt/súrt, salt/beiskt


    Ekkingarfr i n ld berkeley2

    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Þessir eiginleikar, sem oft eru eignaðir hlutunum sem slíkum, eru eingöngu til í vitund þess sem skynjar þá

    • Er til hljóð sem enginn heyrir eða ljós sem enginn sér?

    • Allt snýst um hina skynjandi vitund

      • Allar setningar um efnislega hluti má þýða sem setningar um skynreynslu


    Ekkingarfr i n ld berkeley3

    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Niðurstaðan er því þessi

    • Allt sem er til er til í vitund einhvers

    • Vitund verður því að forsendu fyrir tilvist ákveðinna hluta

      • það að einhver skynji Hallgrímskirkju er nauðsynleg forsenda þess að hún sé til

  • Þetta sjónarmið má gera trúverðugra með því að gera ráð fyrir möguleikanum á skynjun

    • Ef einhver liti á Hallgrímskirkju væri hún til


  • Ekkingarfr i n ld berkeley4

    Þekkingarfræði á nýöld - Berkeley

    • Berkeley slær tvær flugur í einu höggi:

    • Kynnir Guð til sögunnar sem hinn eilífa skynjara

      • Heimurinn á sér eilífa tilvist í vitund Guðs

  • „Sannar” tilvist Guðs með því að benda á að án hans „hoppi hlutir inn og út úr tilvist” sem stangast á við heilbrigða skynsemi


  • Ekkingarfr i n ld3

    Þekkingarfræði á nýöld

    • David Hume (1711-1776)

    • Róttæk raunhyggja


    Ekkingarfr i n ld hume

    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Það eina sem er til eru beinar skynjanir og hugmyndir

    • Allar hugmyndir eiga rætur að rekja til skynjana

      • Samsettar hugmyndir, t.d. „penni á borði” eiga uppruna sinn í fleiri en einnar skynjunar

      • Óhlutbundnar hugmyndir, t.d. „Snjómaður” eða „orka” verður líka að vera hægt að rekja til skynreynslu


    Ekkingarfr i n ld hume1

    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hume hafnar öllum hugmyndum um sjálf

      • Menn skynja ekki sjálf og hafa þ.a.l. ekki reynslu af því

      • Það sem við verðum vör við þegar við lítum í eigin barm er aðeins straumur hugmynda og skynjana

      • Fyrir Hume er sjálfið því ekki „fastur kjarni” heldur tilfallandi „klasi” hugmynda og skynjana


    Ekkingarfr i n ld hume2

    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hume hafnar öllum hugmyndum um nauðsyn orsakahugtaksins

      • Við höfum einungis reynslu af því að einn atburður fylgi öðrum, en ekki af því að um orsakatengsl sé að ræða

  • Við skynjum ekki orsakir

    • Þ.a.l. eiga hugmyndir okkar um orsakir ekki rætur að rekja til reynslu


  • Ekkingarfr i n ld hume3

    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Við höfum því enga þekkingu á nauðsynlegum tengslum í veruleikanum heldur aðeins af tengslum milli hugmynda

      • Þessi tengsl eru þar að auki algerlega háð tilviljunum: Það að vatn hafi soðið við 100°C hingað til er engin trygging þess að það muni gera það hér eftir

      • Þ.a.l. er ekki hægt að draga almennar ályktanir um nauðsyn af einstökum tilvikum (tilleiðsla)


    Ekkingarfr i n ld hume4

    Þekkingarfræði á nýöld - Hume

    • Hvernig geta menn lifað án einhverskonar hugmynda um orsök og afleiðingu?

      • Menn verða að sætta sig við óvissuna

      • Það þýðir þó ekki að við getum ekki sætt okkur við tilleiðsluþekkingu í hinu daglega lífi; það verðum við einfaldlega að gera


    Ekkingarfr i n ld4

    Þekkingarfræði – Nýöld

    • Immanuel Kant (1724-1804)

      Forskilvitleg heimspeki


    Ekkingarfr i kant

    Þekkingarfræði – Kant

    • Verður bæði fyrir áhrifum af raunhyggju Humes og rökhyggju í anda Descartes

      • Kant gat illa sætt sig við þá efahyggju um þekkingu sem af heimspeki Hume leiðir

  • Lausn hans felst í að hafa endaskipti á hlutunum

    • Orsakalögmálið býr í okkur sjálfum, ekki í hinum ytri hlutum


  • Ekkingarfr i kant1

    Þekkingarfræði – Kant

    • Skynreynsla á upptök í hlutunum sjálfum -- „Ding an sich”

    • Hráefni þekkingar er því eiginleikar hluta sem eru skynjaðir

    • Það sem gerir okkur kleyft að vinna úr þessum skynreynsluheimi býr hins vegar í okkur sjálfum


    Ekkingarfr i kant2

    Þekkingarfræði – Kant

    • Forskilvitleg heimspeki – Transzendental Philosophie

      • Þær upplýsingar sem skynfærin veita um hluti eru í sjálfu sér ekkert annað en safn skynmynda

      • Það sem þarf til þess að vinna úr þessu safni er einhverskonar „tæki” eða „ferli” til að flokka upplýsingarnar og meðhöndla


    Ekkingarfr i kant3

    Þekkingarfræði – Kant

    • Þetta „tæki” eða „ferli” kallar Kant hugkvíar (kategoríur)

      • Við höfum ekki öðlast reynslu fyrr en einstakar skynmyndir hafa verið feldar undir ákveðin hugtök

  • Kvíarnar eru það tæki sem skynsemin notar til að henda reyður á skynreynsluna

    • Hugmyndin um orsök og afleiðingu er ein af hugkvíunum


  • Merking og r k

    TÍMI og RÚM

    Magn

    Eining

    Fjöldi

    Heild

    Vensl

    Eðlislægni og tilvist

    Orsakir og fylgni

    Samfélag

    Eiginleikar

    Raunveruleiki

    Neitun

    Takmörkun

    Háttur

    Möguleiki–Hið ómögulega

    Vera-Óvera

    Nauðsyn-Tilviljun


    Ekkingarfr i kant4

    Þekkingarfræði – Kant

    • Kant vildi sýna fram á að orsakalögmálið væri nauðsynlega meðfætt

      • Greinarmunur á rök- og raunhæfingum

      • Greinarmunur á fyrirfram og eftirá sannindum

  • Nauðsyn tryggð með því að gera grein fyrir apriori raunhæfingum


  • Ekkingarfr i kant5

    Þekkingarfræði – Kant


    Ekkingarfr i kant6

    Þekkingarfræði – Kant

    • Rökhæfingar eru sannar vegna gerðar tungumálsins og rökfræð-innar en ekki vegna reynslu

      • Umsögnin segir ekkert meira en frumlagið og því hefur engin ný þekking orðið til

  • Raunhæfingar öðlast sanngildi (eða eru staðfestar) með reynslu

    • Í umsögninni felst ný þekking um heiminn


  • Ekkingarfr i kant7

    Þekkingarfræði – Kant

    • Hugkvíarnar eru ekki sálfræðileg fyrirbæri heldur heimspekileg

      • Byggja á heimspekilegri íhugun á þekkingarfræðilegum skilyrðum allrar reynslu

  • Kenning Kants, eins og kenning Humes, er ekki frumspekileg heldur þekkingarfræðileg

    • Kant segir ekkert um hlutinn í sjálfum sér


  • Si fr i i

    Siðfræði I

    Skyldusiðfræði – Afleiðingasiðfræði


    Skylda vs aflei ing

    Skylda vs. afleiðing

    • Saga siðfræðinnar sýnir tvo megin strauma:

    • Skyldusiðfræði (reglusiðfræði)

      • Siðalögmál eru æðri hugsanlegum afleiðingum einstakra athafna

  • Afleiðingasiðfræði (leikslokakenningar)

    • Meta skal athafnir m.t.t. hugsanlegra afleiðinga þeirra


  • Skyldusi fr i

    Skyldusiðfræði

    • Kostir:

    • Ekki þarf að eyða tíma í að meta hugsanlegar afleiðingar í hverju einstöku tilfelli

    • Siðalögmál eru ákveðin fyrirfram og því má gera ráð fyrir að betri rök liggi þeim til grundvallar en útreikningum á afleiðingum í hita augnabliksins

    • Komast má af með tiltölulega fáar og almennar reglur


    Skyldusi fr i frh

    Skyldusiðfræði (frh.)

    • Gallar:

    • Erfitt getur reynst að gera grein fyrir þeim meginreglum sem verða fyrir valinu

    • Góðar meginreglur geta oft leitt til niðurstöðu sem ekki samræmist því markmiði sem sett var í upphafi

    • Tvær góðar meginreglur geta hugsanlega stangast á

    • Erfitt að komast að samkomulagi um hvaða meginreglur skuli gilda


    Aflei ingasi fr i

    Afleiðingasiðfræði

    • Kostir:

    • Ekki þarf að gera grein fyrir eða rökstyðja (algild) siðalögmál

    • Sveigjanleiki: Meta má hvert einstakt tilfelli m.t.t. hugsanlegra afleiðinga

    • Einstaklingurinn verður virkari sem siðferðisvera


    Aflei ingasi fr i1

    Afleiðingasiðfræði

    • Gallar:

    • Ekki er alltaf ljóst fyrirfram hvaða afleiðingar einstakar athafnir eða ákvarðanir hafa

    • Hvers vegna og fyrir hverja eru afleiðingarnar góðar?

    • Út frá hvaða forsendum skal ganga þegar felldir eru dómar um ákveðin atvik ef ekki eru til neinar meginreglur?


    Si fr i ii

    Siðfræði II

    Fornöld


    Plat n1

    Platón

    • Fyrirmyndarríkið – grunn siðferðis er að finna í stjórnarfari ríkisins

    • Hugmyndir Platóns um siðferði byggja á þeim gildum sem hann sjálfur leggur til grundvallar

      • Fræðimennska og önnur andleg vinna

  • Fjallar ekki um siðferði útfrá sjónarhorni einstaklingsins


  • Arist teles

    Aristóteles

    • Dygðasiðfræði með hamingjuna sem markmið

    • Hamingjan (eudaimonia) felst í því að stunda skynsamlega yðju – þ.e. fræðimennsku

    • Dygðir eru hinn gullni meðalvegur

      • Dygð = Hugrekki = Meðalhófið

        Lestir = Ragmennska/Fífldirfska = Öfgar


    Epik ringar

    Epikúringar

    • Epikúros (341-271 f.Kr.)


    Epik ringar frh

    Epikúringar (frh.)

    • Maðurinn á að sækjast eftir ánægju og nautn

      • Afleiðingasiðfræði – siðferðilegt gildi athafna ræðst af afleiðingum þeirra

  • Sönn ánægja felst ekki í því að stunda sukk og svínarí

    • Það að lifa einföldu og kyrrlátu lífi gefur, til lengri tíma litið, af sér meiri ánægju og meiri nautn


  • Epik ringar frh1

    Epikúringar (frh.)

    • Jafnvægi og kyrrð eru eftirsóknarverð – óróleiki og sársauki ekki

      • Það sem er varanlegt hefur siðferðilegt gildi en nautn stundarinnar getur hæglega valdið meiri sársauka en gleði

  • Það sem er eftirsóknarvert í sjálfu sér er hið einfalda kyrrláta líf í félagskap vina og ættingja


  • Epik ringar frh2

    Epikúringar (frh.)

    • Ákveðin gildi liggja Epíkúrisma til grundvallar

      • Áhersla á nægjusemi og félagskap

      • Ákveðin skilgreining á ánægju

  • Grundvöllinn er samt sem áður að finna í ánægju einstaklingsins

    • Einstaklingsmiðuð siðfræði –þarfir einstaklingsins réttlæta gjörðir hans gagnvart öðrum


  • Epik ringar frh3

    Epikúringar (frh.)

    • Nautnahyggja Epikúrismi

    • Nautnahyggja:

      • Allar nautnir jafn réttháar

      • Nautnirnar hafa gildi í sjálfum sér og því er ekki hægt að gera upp á milli þeirra

      • Því eru engin grunngildi sem gengið er útfrá önnur en þau sem hver einstaklingur kann að hafa

  • Epikúrismi:

    • Nægjusemi, samfélag og framsýni


  • St uspeki

    Stóuspeki

    • Zenon (um 326-264 f.Kr.)


    St uspeki frh

    Stóuspeki (frh.)

    • Zenon var efa- og löghyggjumaður

      • Hann trúði því að alsherjarlögmál – Logos eða heimsskynsemi – stjórnaði heiminum

      • Þar með eru örlög manna ráðin án þess að þeir fái rönd við reyst. Örlagatrú

      • Reglusiðfræði – siðfræðilegt gildi athafna ræðst af því hvort hún er í samræmi við fyrirfram ákveðnar reglur

  • Takmark stóumannsins er að vera eins óháður heiminum og hægt er

    • Heilsa, ríkidæmi og frami eru t.d. ekki þættir sem við getum haft áhrif á


  • St uspeki frh1

    Stóuspeki (frh.)

    • Það sem skiptir máli er að lifa í samræmi við heimsskynsemina

      • Sá er dygðugur sem lifir í samræmi við heimsskynsemina og gerir þar með skyldu sína

  • Menn skulu lifa í samræmi við þær skyldur sem lífið leggur þeim á herðar

    • „Stóísk ró” er því að fást ekki um það sem við fáum hvort eð er engu breytt um


  • St uspeki frh2

    Stóuspeki (frh.)

    • Réttlæting ríkjandi þjóðfélagsgerðar

      • Stéttarskiptingu og ranglæti viðhaldið með því að segja mönnum að sætta sig við örlög sín

  • Réttlætissjónarmið

    • Allir menn álíka bundnir af örlögum sínum. Þar með eru þeir allir jafnir, a.m.k. að því leyti


  • Si fr i iii

    Siðfræði III

    Nytjastefnan


    Helstu fulltr ar

    Jeremy Bentham (1748-1832)

    John Stuart Mill (1806-1873)

    Helstu fulltrúar


    Hva er nytjastefna

    Hvað er nytjastefna?

    • Hið góða er ánægja og hamingja

    • Ef um tvo eða fleiri kosti er að ræða ber okkur að velja þann sem mesta hamingju veitir

      • Það er beinlínis siðferðileg skylda okkar

  • Ekki er nóg að við hámörkum eigin hamingju

    • Nauðsynlegt er að reikna með hamingju allra þeirra sem athöfnin varðar


  • Bo or nytjastefnunnar

    Boðorð nytjastefnunnar

    Siðferðilegt gildi athafnar vex í réttu hlutfalli við þá hamingju eða ánægju sem hún skapar


    Fj lhyggja um gildi

    Fjölhyggja um gildi

    • „Hið góða” er ekki hægt að leggja til grundvallar

      • Menn geta haft á því misjafnar skoðanir hvað sé gott og hvað vont

  • Ýmsir hlutir hafa þó gildi í sjálfum sér – eigingildi

    • T.d. frelsi, ást, bókmenntir, heimspeki o.s.frv.


  • Fj lhyggja um gildi frh

    Fjölhyggja um gildi (frh.)

    • Þessir hlutir hafa gildi fyrir okkur, þó í mismiklu mæli fyrir hvern og einn

      • Gildi þeirra felst ekki í því að þeir veki með okkur ákveðna tilfinningu t.d. ánægju

  • Sú athöfn er siðferðilega rétt sem hámarkar þessi eigingildi, sama hvaða nafni þau nefnast


  • Skilgreining nytjastefnunnar

    Skilgreining nytjastefnunnar

    Nytjastefnan er sjálfri sér samkvæm afleiðingasiðfræði sem byggist á nautnahyggju (hámörkun hamingjunnar) eða fjölhyggju (hámörkun eigingilda) og hefur almannaheill að markmiði


    Gagnr ni nytjastefnuna

    Gagnrýni á nytjastefnuna

    • Afleiðingavandinn

    • Mælingarvandinn

    • Skiptingarvandinn

    • Innsæisvandinn/níðingsverk


    Gagnr ni aflei ingarvandi

    Gagnrýni – Afleiðingarvandi

    • Er mögulegt að sjá fyrir allar afleiðingar gjörða sinna?

      • Við hvaða hóp á að miða?

      • Við hvaða tímabil á að miða?

  • Svar nytjahyggjunnar:

    • Leiða má líkur að ákveðnum niðurstöðum við ákveðnar aðstæður

    • Líkur eru á að nytjastefnan færi okkur ásættanlegar niðurstöður í ásættanlegum fjölda tilfella


  • Gagnr ni m lingarvandi

    Gagnrýni – Mælingarvandi

    • Er mögulegt að mæla ánægju, hamingju eða eigingildi?

      • Mælihvarði Benthams: Sú ánægjutilfinning skal tekin fram yfir aðra sem er djúpstæðari, áreiðanlegri, varanlegri, hreinni og meira gefandi

  • Er mögulegt að bera saman vellíðan og vanlíðan?


  • Gagnr ni skiptingarvandi

    Gagnrýni – Skiptingarvandi

    • Samkvæmt nytjastefnunni skiptir ekkert annað máli en að hámarka hamingjuna

      • Það er aukaatriði hvernig hamingjan skiptist milli manna

  • Svar nytjastefnunnar:

    • Réttlát skipting skiptir að sjálfsögðu máli vegna þess að allar líkur eru á að slík skipting valdi, þegar á allt er litið, meiri hamingju en ranglát


  • Gagnr ni n ngsverk

    Gagnrýni – Níðíngsverk

    • Réttlætir nytjastefnan níðingsverk?

      • Má t.d. réttlæta morð, pyntingar, þjófnaði o.s.frv. með því að vísa til þess að þessar athafnir hafi veitt meiri hamingju en óhamingju?

  • Hver er réttur einstaklingsins gagnvart útreikningum af þessu tæi?

    • Má fórna einstaklingum fyrir heill fjöldans?


  • Gagnr ni n ingsverk frh

    Gagnrýni – Níðingsverk (frh.)

    • Svar nytjastefnunnar:

      • Dæmi um siðferðileg vandamál af þessum toga eru fátíð og ekki er réttlátt að ætlast til þess af nokkurri kenningu að hún eigi svör við öfgafyllstu vandamálunum

  • Reglunytjastefna:

    • Að öllu jöfnu skulu athafnir metnar eftir afleiðingum en þó skal hafa vissar reglur til hliðsjónar. Þessar reglur eru rökstuddar með nytjareglunni, þ.e. hámarks hamingja fyrir sem flesta


  • Kostir nytjastefnunnar

    Kostir nytjastefnunnar

    • Þegar almennt samkomulag er um það hvað er rétt og hvað rang virðist nytjastefnan ganga upp

    • Meginhugmyndin, að hámarka beri hamingju sem flestra, getur gengið upp þó að erfitt geti verið að beita nytjareglunni á einstök atvik


    Hamingjuregla mills

    Hamingjuregla Mills

    Þar sem hamingja er það eina sem menn sækjast eftir er hún það eina sem er eftirsóknarvert í sjálfu sér


    Spurningar

    Spurningar

    • Er hamingja það eina sem við sækjumst eftir?

    • Af hverju eru stundvísi, sannsögli og hjálpsemi siðferðileg hugtök?

      • Ef þetta eru dygðir hverjir eru þá lestirnir?

  • Er skynsamlegt að hafa hamingjuna sem markmið siðferðis?

    • Eru til önnur og jafngóð markmið?


  • Si fr i i v

    Siðfræði IV

    Reglusiðfræði Kants


    Skilyr islausa skyldubo i

    Skilyrðislausa skylduboðið

    • Kant leitar að mælikvarða fyrir siðferðilegt gildi athafna

    • Sá mælikvarði sem skynsemin leitar að og finnur er hið skilyrðislausa skylduboð:

      Breyttu aðeins eftir þeirri lífsreglu sem þú vilt að verð að almennu lögmáli


    Skilyr islausa skyldubo i frh

    Skilyrðislausa skylduboðið (frh.)

    • Skylduboðið er...

    • ...tæki til að meta allar þær siðferðislegu reglur sem menn setja sér

      • Dæmi: Ekki stela, ekki ljúga, ekki drepa, ekki meiða, ekki halda framhjá, ekki vanrækja börnin þín...

  • ...ekki bundið reynslu því samkvæmt skilgreiningu getur reynslan ekki gefið okkur neina reglu


  • Tengsl vi ekkingarfr i

    Tengsl við þekkingarfræði


    Markmi sreglan

    Markmiðsreglan

    • Líta má á skilyrðislausa skylduboðið sem bann við því að koma fram við aðra af eigingirni:

      Þú skalt ekki líta á annan mann eingöngu sem verkfæri til þess að ná þínum markmiðum heldur sem markmið í sjálfum sér


    Markmi sreglan frh

    Markmiðsreglan (frh.)

    • Kemur til af því að í hverjum manni býr sú skynsemi sem til þarf til að vera siðferðisvera, þ.e. til að vera fær um að fara eftir hinu skilyrðislausa skylduboði

    • Þar með eru allir menn jafnir og því ber að koma fram við þá sem jafningja, sem markmið í sjálfum sér


    Si fr i v

    Siðfræði V

    Frelsi viljans

    Aðstæðusiðfræði

    Dygðasiðfræði


    Hinn frj lsi vilji

    Hinn frjálsi vilji

    • Er það að viljinn sé frjáls grundvöllur þess að hægt sé að draga menn til siðferðilegrar ábyrgðar?

    • Þó svo að heimurinn sé löggengur (þ.e. lúti ákveðnum, óbreytanlegum lögmálum) getum við samt sem áður haft áhrif á hann

      • Það eru einmitt orsakirnar sem við höfum áhrif á


    Hinn r gbundni vilji

    Hinn rígbundni vilji

    • Viljinn getur ekki verið frjáls því við viljum alltaf eitthvað

    • Vitund okkar, það sem ákvarðar athafnir okkar, er aðeins einn hlekkur í langri orsakakeðju. Því geta þessar athafnir sem vilji okkar birtist í ekki verið frjálsar og þar með getur viljinn ekki talist frjáls


    A st usi fr i

    Aðstæðusiðfræði

    • Allar aðstæður eru í vissum skilningi einstakar

    • Ekki er hægt að einskorða siðferðið annað hvort við reglur eða afleiðingar

    • Því verðum við að treysta á „djúpstæða sannfæringu” sem byggð er á siðferðilegu innsæi


    Dyg asi fr i

    Dygðasiðfræði

    • Byggir á hinni Aristótelísku dygðahugmynd

      • Stundum nefnd „nýaristótelíska siðfræðin”

  • Samkvæmt Aristótelesi eru það hvorki reglur né afleiðingar sem skipta máli heldur einungis þær dygðir sem hver og einn hefur tileinkað sér


  • Dyg asi fr i frh

    Dygðasiðfræði (frh.)

    • Dygðir getum við ræktað með okkur; við getum þjálfað okkur í siðferðilegum efnum

    • Athuganir á afleiðingum og reglum geta verið vafasamar. Það sem okkur ber að gera er að rækta okkar góðu eiginleika – vera góðar manneskjur


    Dyg asi fr i frh1

    Dygðasiðfræði (frh.)

    • Ef að þetta er hið almenna viðmið í siðferðilegum efnum er skynsamlegt að gera ráð fyrir að heimurinn verði betri

    • Færir siðferðilega ábyrgð á hendur einstaklingsins – við berum ábyrgð á eigin siðmennt

    • Hvernig getum við þá fellt siðferðilega dóma um athafnir annarra?


    Stj rnspeki

    Stjórnspeki


    Hva er stj rnspeki

    Hvað er stjórnspeki?

    • Í stjórnspeki er aðferðum heimspekinnar, s.s. hugtaka- og rökgreiningu beitt á grunnhugtök stjórnmálanna

    • Meðal þessara hugtaka eru réttlæti, frelsi, (mann)réttindi, eignarréttur, lýðræði, einræði

    • Stjórnspekin fjallar um þau málefni sem koma til vegna samfélags manna


    Stj rnm l og si fer i

    Stjórnmál og siðferði

    • Á hverju byggjum við skoðanir okkar um stjórnmál?

      • Hefðum?

      • Utanaðkomandi þrýstingi?

      • Almennu gildismati?

      • Siðferðilegu gildismati?


    Stj rnm l og si fer i frh

    Stjórnmál og siðferði (frh.)

    • Getur siðferðilegt gildismat okkar ráðist af stjórnmálaskoðunum?

    • Hafa aðrar hugmyndir okkar um lífið og tilveruna áhrif á stjórnmála-skoðanir?

    • Hefur menningin sem við lifum við áhrif á stjórnmálaskoðanir?


    Stj rnm l og si fer i frh1

    Stjórnmál og siðferði (frh.)

    • Til grundvallar heimspekikenningu um stjórnmál liggur:

      • Frumspekilegt viðhorf

      • Þekkingarfræðilegt viðhorf

      • Viðhorf til sálarfræði

      • Siðfræðileg afstaða


    G w f hegel 1770 1831

    Hughyggja

    Díalektík

    G.W.F. Hegel (1770-1831)


    Hegel frh

    Hegel (frh.)

    • Hegel taldi að raunveruleikinn væri andlegs eðlis, þ.e. að hreyfiafl sögulegrar þróunar sé Andinn (þ. Geist)

      • Andinn er frekar óljóst hugtak en hann má skilja sem Mannsandann í víðasta skilningi

      • Þróun mannsandans á sér stað með ákveðnum hætti: Hin díalektíska aðferð

      • Það sem þróast er hugmyndin (þ. Idea)


    D alekt kin

    Díalektíkin

    Tesa

    Andtesa

    Syntesa


    D alekt kin frh

    Díalektíkin (frh.)

    • Veruleikinn er í eðli sínu díalektískur

      • Tesan: hugtakið, þ.e. röklegt samband hugtaka og hugmynda

      • Andtesan: náttúran, þ.e. það sem fellur undir raungreinar t.d. eðlis- og efnafræði

      • Syntesan: heimspeki andans, þ.e. veruleikinn eins og honum er lýst í heimspeki, sálarfræði, siðfræði, guðfræði og listum


    D alekt kin frh1

    Díalektíkin (frh.)

    • Syntesan varðveitir bæði og eyðir tesunni og andtesunni

    • Því er allt það sem tilheyrir hugtakinu og náttúrunni innifalið í andanum

    • Ekkert eyðist því í hinni sögulegu þróun


    Karl marx 1818 1883

    Söguleg efnishyggja

    Díalektík

    Karl Marx (1818-1883)


    D alekt sk efnishyggja

    Díalektísk efnishyggja

    • Marx tekur upp kenningu Hegels um díalektíska þróun sögunnar

    • Í stað hugmyndarinnar, sem Hegel taldi vera hreyfiafl sögunnar, setti Marx efnisleg skilyrði fólks

    • Marx aðhylltist upprunaefnishyggju

      • Sú kenning að efnið sé uppruni alls og að vitundin eigi rætur sínar í hinu efnislega


    S guleg efnishyggja

    Hin hugmyndafræðilega yfirbygging

    Listir–vísindi–trúarbrögð–siðferði-bókmenntir o.s.frv.

    U n d i r s t a ð a n

    Framleiðsluöflin

    Framleiðsluafstæðurnar

    Söguleg efnishyggja

    • Hvert samfélag byggist upp af þremur grunnþáttum:


    R un s gunnar

    Þróun sögunnar

    • Hið stéttlausa þjóðfélag:

      • Þjóðfélag safnara og veiðimanna þar sem engin átti framleiðslutækin og ekki var um aðrar framleiðsluafstæður að ræða en að geta fætt og klætt sig og sína


    R un s gunnar frh

    Þróun sögunnar (frh.)

    • Stéttaskipt þjóðfélag:

      • Þjóðfélag jarðyrkju og húsdýrahalds

      • Mikil þörf fyrir ódýrt vinnuafl og því kemur þrælahald til sögunnar

      • Tvær stéttir: eigendur framleiðslutækjanna og hinir eignalausu – öreigarnir

      • Framleiðsluafstæðurnar þróuðust út í lénsskipulag og síðar í kapítalisma


    R un s gunnar frh1

    Þróun sögunnar (frh.)

    • Kommúnismi:

      • Framleiðslutækin eru í eigu yfirstéttarinnar (kapítalistanna)

      • Firring: Menn eru firrtir þeim virðisauka sem vinna þeirra hefur í för með sér

      • Bylting: Óánægja magnast meðal öreiganna og endar með byltingu þar sem verkalýðurinn tekur framleiðslutækin í eigin hendur


    R un s gunnar frh2

    Þróun sögunnar (frh.)

    • Ríkisvaldið, sem hefur hingað til verið kúgunartæki kapítalismans, verður nú kúgunartæki öreiganna

    • Framleiðsluöflin eru í örum vexti og að því kemur að leggja má ríkisvaldið niður þar sem hlutverki þess er lokið

    • Með styttri vinnutíma gefst meiri tími til iðkunar heimspeki og lista – sem er það eina sem raunverulegu máli skiptir


    Rj d alekt sk l gm l

    Þrjú díalektísk lögmál

    • Megindabreyting leiðir til eiginda-breytingar

      • Óánægja kraumar undir niðri þar til mælirinn fyllist og öreigarnir gera byltingu

  • Barátta og eining andstæðna

    • Öreigar og kapítalistar eru andstæður en þurfa þó á einingu að halda því að vissu leyti stefna þessir aðlilar að sama marki

  • Neikvæði neikvæðisins

    • þjóðfélagsgerðir eru ávallt neitun á fyrri þjóðfélagsgerð sem aftur eru neitun...


  • John rawls 1921 2002

    Réttlæti sem sanngirni

    John Rawls (1921–2002)


    R ttl ti sem sanngirni

    Réttlæti sem sanngirni

    • Rawls vill komast að því hvaða skilyrði hið ‘réttláta samfélag’ þarf að uppfylla

    • Til þess að komast að því hver þessi skilyrði eru verður að skapa ákveðnar aðstæður

    • Upphafsstaðan: Þar eru einstakling-arnir undir fávísisfeldi (e. veil of ignorance)

      • þeir hafa ekki tiltækar upplýsingar um eigin stöðu, hæfileika eða stétt


    S ttm linn

    Sáttmálinn

    • Upphafstöðunni má lýsa sem málfundi þar sem þáttakendur eru skynsamir og hafa eigin velferð að leiðarljósi

    • Skynsamt fólk með eigin hagsmuni að leiðarljósi mun komast að samkomulagi um tvær meginreglur


    Reglurnar

    Reglurnar

    • Hver maður skal njóta eins mikils frelsis og kostur er svo framarlega sem frelsi hans skerði ekki frelsi annarra

    • Lífsgæðum skal deila jafnt nema önnur skipting komi sér betur fyrir hina verst settu

      • Fyrri reglan (frelsisreglan) hefur forgang fram yfir þá seinni


    Robert nozick 1938 2002

    Lágríkið

    Robert Nozick (1938-2002)


    Eignarr ttur

    Eignarréttur

    • Grundvöllur kenningar Nozick er að einstaklingurinn hafi ákveðin grunn-réttindi m.a. eignarrétt á sjálfum sér

    • Verkefni ríkisins er að tryggja þessi réttindi

    • Skattheimta til fjáröflunar fyrir heilbrigðis-, skóla-, og samgöngu-kerfi er hreint rán


    Eignarr ttur frh

    Eignarréttur (frh.)

    • Hinum skilyrðislausa rétti til eigin lífs fylgir rétturinn til að viðhalda lífinu, þ.e. rétturinn til að nýta auðlindir náttúrunnar

    • Nozick færir rök fyrir því að í kapítalísku markaðshagkerfi sé nýting náttúru-auðlinda með besta móti

      • Því yfirfærist rétturinn til eigin lífs yfir á eignarrétt almennt


    Eignarr ttur frh1

    Eignarréttur (frh.)

    • Hafi menn komist yfir eign á réttmætan hátt í frjálsum viðskiptum, sem gjöf eða sem arf, eru þeir réttmætir eigendur

    • Það er því aðferðin sem notuð er til þess að komast yfir hluti en ekki skipting gæðanna sem er réttlát eða óréttlát


    R kisvald

    Ríkisvald

    • Ríkið hefur tvennskonar hlutverk:

      • Að sjá til þess að menn virði réttindi annarra

      • Að sjá til þess að samningar séu ekki brotnir

    • Allt umfram þetta tvennt er óheimil valdbeiting og gengur gegn grunn-réttindum borgaranna


    R kisvald frh

    Ríkisvald (frh.)

    • Ekki má skylda neinn til þáttöku í ríkinu

      • En þar sem hag manna er best borgið undir verndarvæng þess munu lang flestir sjá sér hag í þátttöku

  • Eðli ríkisvaldsins er það sama og frjálsra félaga enda er hlutverk þess skýrt og afmarkað


  • Tilvist og tilgangur

    Tilvist og tilgangur


    Friedrich nietzsche 1844 1900

    Friedrich Nietzsche(1844-1900)

    • Dauði Guðs og upprisa ofurmennisins


    Umgj r in

    Umgjörðin

    • Nietzsche setti ekki fram heilstætt heimspekikerfi, enda taldi hann alla kerfishugsun vera tilraun til blekkingar

    • Gagnrýni Nietzsches tekur til trúarbragða, siðferðis og frumspeki

    • Gagnrýni á sannleikshugtakið liggur til grundvallar


    D on sos og appollon

    Díonýsos

    Guð hinna óheftu nautna, lífsþrótts og frjósemi

    Vilji, tilfinningar

    Appollon

    Guð skynsemi og skilnings, nautnir eru ofurliði bornar

    Skynsemi

    Díonýsos og Appollon

    • Tilfinningar verða að skipa jafnháan sess og skynseminn

      • Markmiðið er ekki einungis að skilja heiminn heldur að laga hann að vilja sýnum


    Ofurmenni

    Ofurmennið

    • Hinn frjálsi sterki maður – sá sem brýst undan oki hefðanna og skapar sitt eigið siðferði – hann er ofurmennið

    • Þrælasiðferði

      • Gott: samkennd, auðmýkt, umhyggja

      • Illt: drenglyndi, veglyndi

  • Höfðingjasiðferði

    • Gott: drenglyndi, veglyndi

    • Illt: það sem er fyrirlitlegt og ber vott um veiklyndi


  • Ofrumenni frh

    Ofrumennið (frh.)

    Þar með verður í fyrsta sinn til í manninum það sem síðar er kallað ‘sál’ hans. Allur þessi innri heimur lá upphaflega króaður af, eins og milli tveggja skinna. Nú hefur hann þanist út og upp á við og hefur hlotið dýpt, breidd og hæð í samræmi við þær hvatir mannsins sem ekki fengu útrás. Opinber yfirvöld hlaða ógurlega varnargarða gegn hinni fornu frelsisþrá

    Um sifjafræði siðferðisins


    Ofurmenni frh

    Ofurmennið (frh.)

    Forskrift mín að mikilleik manneskjunnar er amor fati: að maður vilji ekkert öðruvísi en það er – hvorki fram á við né aftur á bak, aldrei að eilífu. Ekki bara að afbera hið nauðsynlega, enn síður að hylma yfir það (öll hugsjónarmennska er lygi gagnvart hinu nauðsynlega), heldur elska það

    Ecce Homo

    • Ofurmennið er sá sem „kveður fagnandi já við lífinu”


    Drottnunarviljinn

    Drottnunarviljinn

    • Ofurmennið skapar sitt eigið siðferði með vilja sínum

    • Í því ferli er drottnunarviljinn hið skapandi afl

    • Með því að hafa endaskipti á hinum ríkjandi gildum (t.d. að hafna guði) er botnin dottin úr tilveru mannsins

    • Því þarf hann að sætta sig við tómhyggjuna eða að endurskapa tilveru sína – endurskapa sitt eigið siðferði


  • Login