MEDICINSKA ETIKA
Download
1 / 151

MEDICINSKA ETIKA - PowerPoint PPT Presentation


  • 152 Views
  • Uploaded on

MEDICINSKA ETIKA. Prof.dr Mehmed Avdagić. 1. NAUKA. Nauka predstavlja objedinjeno i dokazima podobno znanje o određenoj pojavi i osnovni je oblik društvene svijesti. Cilj svake nauke je rješavanje nekih praktičnih ili teorijskih problema.

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about ' MEDICINSKA ETIKA' - keely-erickson


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript

MEDICINSKA ETIKA

Prof.dr Mehmed Avdagić


1. NAUKA

  • Nauka predstavlja objedinjeno i dokazima podobno znanje o određenoj pojavi i osnovni je oblik društvene svijesti. Cilj svake nauke je rješavanje nekih praktičnih ili teorijskih problema.

  • Karakteristika nauke je u njenoj univerzalnosti, jer ona nema granica. Zato je nauka važan integrativni faktor u društvu.

  • Nauka nije samo skup postojećih znanja, nego i djelatanost i nastojanje da se ta saznanja prošire i usavrše.


1.1 Prirodne i društvene nauke

  • Prirodne nauke teže da izučavaju anorgansku i organsku prirodu. Društvene nauke su težile da spoznaju prirodu ljudskog društva i mjesto čovjeka i njegovih tvorevina u postojećim odnosima, odnosno uslovima egzistiranja.

  • Društvene pojave se javljaju, razvijaju i nastaju na drugačiji način od prirodnih pojava, pa su potpuno utvrđene i posebne zakonitosti po kojima ove pojave teku. Time je stovrena osnova za odvajanje prirodnih od društvenih nauka.

  • U prirodne nauke spadaju sve nauke koje proučavaju prirodu i pojave u njoj. U društvene nauke ubrajamo grupe nauka koje proučavaju ljudsko društvo i razne pojave u njemu.

  • U prirodnim naukama postoje opšti zakoni koji se odnose na sve pojave iste vrste. To su strogi i neumitni zakoni prirode, dok se u društvenim naukama većina pojava i procesa odvija po određenim društvenim uslovima u kojima su moguća i veća odstupanja, pa i nepredvidivosti.

  • Otkrića do kojih su došle prirodne nauke bitno su uticala na samu strukturu društva, njegov tok, karakter odnosa u njemu i samu poziciju nauke.


1.2 Teorija i naučni metod

  • Sociološki metod se dijeli na opšti, teorijski i konkretni, empirijski dio metoda.

  • Teorijski dio metoda uključuje osnovne postupke naučnog istraživanja (osnovne metode): analitički postupak i sintetički postupak saznanja.

  • Analitički postupak (metod) uključuje: analizu (rastavljanje pojmova, stavova, mišljenja na sastavne dijelove); apstrakciju (odvajanje, izdvajanje pojedinih "čistih" dijelova pojma istraživane pojave, predmeta); specijalizaciju (posebno označavanje nekog dijela); klasifikaciju (razvrstavanje na grupe pojmova, kategorija, predmeta) i dedukciju (izvođenje posebnog zaključka iz opšteg stava).

  • Sintetički postupak (metod) naučnog istraživanja obuhvata: sintezu (spajanje više posebnih dijelova pojave, pojma predmeta u cjelinu); generalizaciju (uopštavanje, primjena opšteg pravila na sve slučajeve); konkretizaciju (prikazati stvarno, opipljivo, formirati konkretan pojam, sud, predmet); spajanje (povezivanje konkretnih dijelova u cjelinu) i indukciju (zaključivanje na osnovu pojedinačnih pojmova, jednog broja slučajeva koji su istiniti, zaključuje se da je to istinito i na nivou cijele klase, odnosno opšteg stanja).


1.3 Društvo i nauka

  • Društvo možemo razumjeti kao organizaciju, zajednicu ljudi, zasnovanu na njihovoj međusobonoj povezanosti i uzajamnoj prozivodnji i životnoj aktivnosti.

  • Prva osnova društva je zapravo sfera zajedničkog korištenja prirodnih dobara, koja se, u savremenom terminološkom smislu, naziva sfera prozivodnje, odnosno sfera proizvodnih odnosa.

  • Drugu osnovu egzistencije društva, kao zajendicu ljudi, bitno određuju prodične i bračne veze, odnosno krvno srodstvo i zajedničko porijeklo.

  • Iz zajedničkog života i stvorenih navika nastaje potreba za udruživanjem i na široj osnovi, što naročito dolazi do izražaja sa podjelom rada i razvojem proizvodne osnovne društva.


  • Najčešće se u razvoju društva spominju stepeni ili osnove iz kojih su nastajali i razvijali se, a to su: pleme, gensi, klanovi, prvobitna društva, primtivna društva, arhaična društva, razvijena društva, industrisjka društva, klasna društva, religijska društva.

  • Svi mnogobrojni elementi ljudskog društva povezani su manje-više u raznovrsne jedinstvene cjeline koje se definišu društvenim pojavama. Naučna saznanja o pojavama mogu se odnositi na jednu ili više pojava, ili na sve društvene pojave. Takva saznanja nazivamo posebnim ili opštim.Tako se nauke o društvu, zavisno od saznanja koje utvrđuju, dijele na dvije osnovne vrste: na posebne i opšte društvene nauke.

  • Društvene, kao i prirodne nauke, dijele se na pojedinačne (historijske) i uopštavajuće (generalizirajuće sa većim stepenom apstrakcije) nauke.

  • Društvene pojave se mogu proučavati kao takve, pojedinačne, kao konkretne pojave u vremenu i prostoru, kao događaji, ili se proučavaju kao vrste, sastavljene iz niza, kontinuiteta, ovakvog broja pojedinačnih događaja.


  • Podjeli društvenih nauka prema stepenu naučne apstrakcije odgovara i prethodi odnos pojedinačnog (konkretnog), posebnog i opšteg. Ekonomika preduzeća, primjera radi, je pojedinačna naučna disciplina koja se bavi konkretnom ekonomskom činjenicom.

  • Politička ekonomija je opšta društvena nauka u odnosu na ekonomiku preduzeća kao pojedinačne nauke i na nacionalnu ekonomiju kao posebnu nauku, no u odnosu na sociologiju, koja posjeduje veći stepen naučne apstrakcije, politička ekonomija je posebna naučna disciplina.

  • Nauka koja proučava cijelo ljudsko društvo tokom cjelokupnog ljudskog razvoja naziva se istorijom. Istorija je u obliku posebnih istorija pojedinih društava i pojedinih društvenih pojava bila istovremeno i prva društvena nauka uopšte.

  • Istorija se kao opšta i pojedinačna nauka, logički i po svom predmetu istraživanja, povezuje sa jednom opštom, uopštavajućom društvenom naukom koja se naziva sociologijom


2. odgovara i prethodi odnos pojedinačnog (konkretnog)POJAM, PREDMET, PODJELA I ODNOS SOCIOLOGIJE I DRUGIH NAUKA

  • Termin sociologija nastao je spajanjem dvije riječi, latinske societas (društvo) i grčke logos (govor, nauka), da bi se njime označila jedna nova nauka koja se bavi proučavanjem društva, njegovih pojava, odnosa i strukture. Pojam sociologija prvi put pominje Ogist Kont 1839. godine u djelu Kurs pozitivne filozofije, izražavajući tako potrebu da se formira nauka koja bi proučavala ljudsko društvo kao cjelinu.

  • Sociologija se određuje kao opšta, teorijska, objektivna i sistematična nauka o društvu .

  • Prvo, sociologija proučava ono što je opšte zajedničko svim društvenim pojavama. Pošto su već prethodno društvene nauke definisale iz pojedinačnih konkretnih događaja ono što je zajedničko pojavama određenih vrsta, sociologija definiše ono što je zajedničko svim tim vrstama. Sociologija na taj način vrši sintezu i uopštavanje rezultata posebnih društvenih nauka.

  • Drugi dio sociologije proučava i definiše društvenu dinamiku (odnose, veze), međusobnu uslovljenostdruštva i vandruštvenih pojava (priroda, čovjek kao prirodno biće), a, sa druge strane, društvo u cjelini i njegove sastavne elemente i, najzad, međuakciju i funkcionalnost samih tih elemenata.


  • Sociologija istražuje društvenu mobilnost (pokretljivost), ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama.


2.1 Podjela sociologije ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama.

  • Podjela sociologije počinje od opšte sociologije, koja proučava opšte karakteristike društva kao cjeline, zatim se širi na grupu posebnih sociologija koje proučavaju neku posebnu vrstu pojava ili procesa u društvu (sociologija rada, sociologija kulture, sociologija politike, sociologija naselja, sociologija porodice). Lepeza socioloških disciplina širi se dalje na taj način što se svaka posebna sociologija grana u više pojedinačnih sociologija, socioloških grana ili mikrosociologija


2.2 Odnos sociologije i drugih društvenih nauka ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama.

  • Sociologija ne može bez posebnih društvenih nauka, jer joj one pružaju neophodnu građu. Sociologija tu građu analizira i prerađuje, da bi na kraju sintezirala ono što je opšte, zakonito za sve posebne pojave.

  • Pretpostavka sociologije jeste postojanje razvijenih posebnih društvenih nauka koje omogućuju njeno postojanje i razvoj.

  • Odnos sociologije i posebnih, pojedinačnih, društvenih nauka je dvosmjeran. Sociologija prerađuje građu koju joj daju rezultati ovih nauka kako bi došla do svojih opštih saznanja. Kroz sistem uopštavanja ove građe, sociologija, adekvatno promijenjenom istorijskom iskustvu, vremenu, prostoru, mora uvijek iznova da provjerava svoje opšte zakonitosti na novoj građi, utvrđujući eventualna odstupanja.

  • Pojedinačne nauke se oslanjaju na opšte društvene nauke, koje im pružaju potreban materijal da utvrde suštinu i zakonitost konkretnog događaja koji proučavaju.


3. NASTANAK I RAZVOJ SOCIOLOGIJE ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama.

  • Sociologija se kao posebna nauka u društvu mogla razviti tek kada je ljudska društvena praksa dovoljno napredovala tako da su ljudi mogli u izvjesnoj mjeri zagospodariti tokom društvenog razvoja i time doći do izvjesnih tačnih saznanja o društvu.

  • U toku razvoja ljudskog mišljenja o društvu i prije pojave sociologije bilo je otkriveno dosta značajnih istina, koje su predstavljale osnovu kasnijih naučnih dostignuća.


3.1. Naučne i društvene pretpostavke nastanka sociologije ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama.

  • U antičkoj Grčkoj, jednoj od prvih kolijevki kulture i civilizacije, filozofije, nauke i umjetnosti, počeli su prvi impulsi i stvoreni dragocjeni rezultati spoznaje o društvu i državi. Vrhunske rezultate na planu socijalno-političke misli dali su Platon, Aristotel i sofisti.

  • Misao o društvu, kao i sve druge naučne discipline koje su se kasnije izdvojile u samostalne nauke, nastale su i obliku filozofije grčke rijeći philosophy, koje znači ljubav prema mudrosti


3.1.1.1. Platon (427-347. P.n ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. .e.)

  • Po sadržaju svoje misli, Platon je idealistički utopist. U svojim temeljnim djelima Država i Zakoni nastojao je da definiše idealno društvo i državu, «pravednu državu», kako sam kaže, odnosno takvu državu i društvo kakvi ne postoje u stvarnosti, već kakvi treba da budu kao produkt svjesne djelatnosti ljudi.

  • U Državi, Platon stvara idealnu sliku društva, čiju strukturu čine tri osnovne klase: upravljači-filozofi, vojnici-čuvari i proizvođači-robovi, od kojih prve dvije, više klase, ne mogu posjedovati privatnu svojinu ni imati porodicu. Sve građane vaspitava država. Država je osnovni regulator cjeline ispoljavanja života pojedinca i naroda. Ona reguliše proizvodnju, sklapanje braka, rađanje i odgoj djece.

  • Prvi je mislilac koji je otkrio podjelu rada i uočio njen veliki značaj za društvo i čovjeka.

  • Platonov idealizam se ne očituje samo u tvrdnji da je društvo proizvod, rezultat ideje, nego po koncipiranju idealnih socijalnih tvorevina (države, društva) kakve bi trebale da budu u odnosu na stvarno stanje. Ideal savršene države, koncipiran u Platonovoj filozofskoj uobrazilji, imaginaciji, savršena je forma idealizma. Da bi se realizovao taj ideal, potrebna je voljna snaga ljudi vaspitanih u tom pravcu.


3.1.1.2. Aristotel (384-332. P.n ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. .e.)

  • Platonov učenik Aristotel, iako je stvorio sličnu utopiju (idealnog društva, države), više je bio okrenut ovozemaljskim pitanjima antičkog društva. Aristotelov realizam se ogleda u tome što je utvrdio da ne postoji apsolutno najbolja država, odnosno društvo. Postoji samo relativno najbolja država u odnosu na postojeće društveno stanje. Idealno društvo je ono u kojem postoje dvije klase – jedna upravljačka, čija je djelatnost prevashodno intelektualna i koja upravlja društvom, i druga – manuelnih radnika, tj. robova. Robovi su to po svojoj prirodi, a ne što ih takvim čini društveni odnos. Dakle, ljudska priroda u svojoj nepatvorenoj suštini je, prema Aristotelu, onaj faktor koji reprodukuje ljude kao robove i gospodare. U ovom Aristotelovom stajalištu sadržana je, u najgrubljoj formi, rasna teorija društva;

  • Za razliku od Aristotela, koji je opisivao postojeće države (u tu svrhu je skupio i analizirao 158 ustava grčkih država), njihovo uređenje, njihove institucije, Platon se bavio idealno-utopijskim problemima uređenja društva i države;

  • Aristotel je, osim toga, začetnik evolucionog poimanja i određenja društva u tzv. organističkom obliku. On upoređuje državu sa živim bićem koje ima svoju evoluciju, zakonitost postanka-rođenja, rasta i propadanja-smrti.


3.1.1.3. ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. Sofisti

  • Grčki sofisti su bili prvi spretni učitelji govorništva, zastupnici stranaka pred vlastima, originalni mislioci ;

  • U suštini filozofskog posmatranja svijeta, sofisti su među prvim definisali teoriju prirodnog prava, društvenog ugovora, istorijskog porijekla čovjeka;

  • Da bi se izbjegla opšta nesigurnost, samovolja individua, ljudi su se opredijelili da stvore društvo, zajednicu u kojoj će svi biti podvrgnuti obaveznim pravilima, jednakim za sve. Društveni ugovor, kojim je društvo stvoreno, sadrži u potpunosti pravila o zajedničkom društvenom životu.


3.1. ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. 2. Rimska socijalna misao

  • U sferi ljudskog duha rimska misao nije donijela ništa originalno, već je preuzela duhovne tekovine grčke filozofije (naročito stoičke), prilagodivši ih funkcionalnim potrebama Rimske imperije.

  • Najznačajnija duhovna tvorevina rimske misli jeste Rimsko privatno pravo, koje je postalo uzorom i modelom savremenog građanskog privatnog prava, čiju ekonomsku osnovu čini robno-novčana privreda.

  • U periodu propadanja Rimske robovlasničke imperije, pojavljuje se hrišćanstvo kao monoteistička religija.

  • Najznačajniji mislilac prvobitnog hrišćanstva jeste Aurelije Avgustin ( Augustinus Aurelius) bio je biskup iz Hipona. Njegovo je osnovno djelo O božjoj državi ( De civitate Dei). Ono je postalo paradigmom razvoja hrišćanske socijalno-političke misli. U djelu je Avgustin objasnio osvajanje Rima 410. god. To je bio događaj koji je gromoglasno zaprepastio ondašnji svijet, jer Rim je bio « vječnim gradom». Avgustin ovaj događaj objašnjava Božjom kaznom. On cijelu istoriju dijeli na šest etapa, počinjući sa stvaranjem čovjeka, izganjanjem iz raja itd. Cjelina istorije nije ništa drugo nego vječita borba između Božje države, koju čine pravednici i anđeli i zemaljske, đavolje države, koju čine grešnici i đavoli. Rim je đavolja država, pa je zato morao propasti.


3.1. ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. 3. Srednjovjekovna i renesansa shvatanja o društvu

  • Izgrađena je politička doktrina o razlici dviju država: svjetovne države, koja je od zla-proizvod Sotone, i Božja država sa funkcionalnim značenjem, koja hrišćane treba da ujedini u vječnu zajednicu blaženstva. Najsvestraniji mislilac razvijenog feudalizma bio je Toma Akvinski.


3.1. ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. 3.1.Toma Aktivinski (1227-1274)

  • U njegovoj socijalno-političkoj doktrini društvo je samo sredstvo pomoću kojeg čovjek treba da postigne konačni cilj-spasenje.

  • Kategorija nepravde i nejednakosti među ljudima u ropstvu i kmetstvu su posljedica prvobitnog grijeha, te su od koristi i robu i kmetu i njihovim gospodarima.

  • Socijalno-političko mišljenje je bilo oduzeto jednostranom teologijom, a etički i socijalni problemi ostali su još udaljeniji nego prirodni fenomeni od vidokruga filozofa.

  • Toma Akvinski svjetsku državu posmatra nužnim članom svijetskog života. Čovjek je po svojoj prirodi određen za život u državi, kao što nam to dokazuje jezik, potreba za međusobnom pomoći pojedinaca i društveni nagon.

  • Državna zajednica je, ustvari, samo priprema za višu zajednicu, zajednicu Božje države.


3.1. ukupnu dinamiku (i statiku) društva, to jest ona istražuje šta utiče na ubrzavanje i usporavanje društvenih procesa i pojava, kakve to ima posljedice na ljude i njihove zajednice, ali i to kako stalne promjene (ekonomske, tehničke, socijalne, političke, kulturne) utiču na čovjeka, njegov položaj u društvenim grupama i odnos prema tim promjenama. 3.2.Ibh Haldum (1332-1406)

  • Njegovo osnovno djelo Muqaddima (Mukadima), što u prevodu znači Uvod, Prolegomena, Predgovor...

  • Ibn Haldun je prvi naučnik koji je definisao oblast sociologije, diferencirao je od drugih nauka. Njegova analiza odnosa istorije i društva, odnosno sociologije, kao da je proizvod XX, a ne XIV vijeka.

  • Ibn Haldun je prvi naučnik u istoriji socijalne i političke misli čiji je predmet proučavanja ljudsko društvo u cjelini i svi oblici ispoljavanja njegove društvenosti. On društvo obuhvata i shvata univerzalno, neredukujući ga na istorijske oblike državnosti, niti na arapsko društvo. Aristotelovo ishodište - čovjek je društveno biće, odnosno politička životinja, Haldun prihvata kao metodološko uporište u izučavanju socijalnih fenomena.

  • U spoznaji društva kao istorijsko-kulturne i socijalno-političke činjenice, Ibn Haldun polazi od ekonomske strukture društva, pod kojom podrazumijeva radnu teoriju vrijednosti, zakon ponude i potražnje i sociološki aspekt društvene podjele rada.


  • Osnovna dva tipa društva koja analizira Haldun su nomadi i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.3.3.Tomas Morus (148-11535)

  • Tomas Mor bio je Engleski državnik, utopist i humanist. U istoriji socijalne i političke misli ostao je poznat po svome djelu Utopija (grč.-uthopos, mjesto, ostrvo kojeg nema). U ovom djelu, Mor oštro kritikuje postojeće društvene odnose u Engleskoj i zamišlja viziju idealne države na nekom usamljenom, nepostojećem otoku, u kojoj nema klasne podjele društva, privatnog vlasništva, nejednakosti.


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.3.4.Tomaso Camapanela (1568-1639)

  • Tomaso Kampanela talijanski je renesansni filozof i društveni teoretičar, čije glavno djelo, značajno za istoriju socijalne i političke misli, nosi naziv, Sunčana država.

  • U Kampanelinoj Sunčanoj državi sve je, do u detalje, također, pedantno uređeno: od nacrta buduće socijalističke države, u kojoj nema nasilja zajednice nad pojedincem, plana grada-države u kome je sve matematički, odnosno geometrijski, raspoređeno, podjele vremena na sate dnevnog rada i časove odmora (uživanje-dokolice), astrološki istraženog i utvrđenog vremena (dana-sati), porođaja, raznih aktivnosti itd. Sve se događa i odvija shodno državnoj regulativi, a za opšte dobro, dobrobit društva i zajednice kao kolektiva. Društveni sistem osniva se hijerarhijski prema kriterijumu znanja-onaj ko više zna zauzima i veće mjesto na ljestvici društvene hijerarhije i priznanja.


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.3.5.Niccolo Machiaveli ( 1469-1527)

  • Nikolo Makijeveli bio je italijanski političar, teoretičar države i prava i književnik. Glavna su mu djela: Vladalac (1532 ), Rasprava o prvoj dekadi Tita Livija ( 1502 ), Istorija Firence, književna komedija Mandragola i dr.

  • Kroz njegovu kritiku papinsko-cezarističke vlasti, nazire se zahtjev za nezavisnošću države od crkve i težnja ka stvaranju moderne nacionalne države. Država se, od strane Makijavelija, ne definiše više teološki. Ona se određuje naturalistički, kao rezultat potreba i interesa njenih građana –državljana, u prvom redu potreba i interesa vlasti i vladajuće elite.

  • Makijeveli se prepoznaje kao jedan od prvih rodonačelnika shvatanja politike kao tehnike vladanja. Makijavelizam, kao sinonim za tehniku vladanja u kojoj cilj opravdava sva sredstva za njegovo ostvarenje, postao je, i održao se do današnjeg dana, simbolom politike shvaćene kao tehnike vladanja ljudima i narodima.


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.3.6.Jean Boden (1530-1596)- Teorija suverniteta

  • Žan Boden je Francuski politički mislilac, filozof i ekonomist, njegovo je najpoznatije djelo Republika, u socijalno-političkoj i pravnoj misli ostao je poznat kao jedan od prvih tvoraca i osnivača teorije suvereniteta. Suverenitet, suverenost (prvi, najviši, onaj koji nad svima vlada), za Bodena je određujući pojam za državu i državni ustav.

  • Bodenov pojam suvereniteta izvire iz jedne vrste ugovorne teorije o društvu, odnosno ugovora između naroda i vladara (tzv. društvenog, vladalačkog ugovora).


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.4.Prelaz u novi vijek

  • Država se počela posmatrati sa aspekta ovozemaljskog reda stvari, promijenio se i odnos čovjeka prema Bogu i došlo je do sekularizacije (odvajanja) države od religije i obratno. Država postaje sve više javna, a religija sve više privatna stvar. Odnos čovjeka prema religiji prestaje kao državna obaveza i započinje kao individualna (privatna) stvar.

  • Tomas Mor je u svom djelu Utopija prvi proklamovao princip tolerancije. Stanovnici sretnog otoka Utopije su pripadnici različitih konfesija, te jedni pored drugih, nezavisno od konfesionalne pripadnosti, zajednički žive. Različitosti konfesija u koncipiranju Utopije nije se pridavalo nikakvo političko značenje.

  • Duh renesanse je bio nadahnut svijetskim interesom, podržan naučnim otkrićima. On je sebi postavio zadatak da cjelokupno stanje ljudskog društva, usmjereno na prirodno životne uslove, preoblikuje novim spoznajama. Taj duh sa svojim idealom ugodnosti života zasnivat će se na savladavanju prirode koju je omogućila nauka.


3.1. i sjedioci. Nomadi i sjedioci oblikuju sliku dinamike i strukturu istorijskog toka u cjelini. Kriterijum razlikovanja ova dva tipa Haldun vidi u načinu proizvodnje, što njegovoj teoriji društva daje naučni dignitet. Haldun kaže:“ Znaj da razlika u obliku života ljudi zavisi od načina dobijanja sredstava za život“. Dakle, način produkcije života ljudi određuje i osnovne oblike društvenosti i ispoljavanja njihovog života.5.Novovjekovni razvoj socijalne i političke misli

  • Sve do kraja XVIII vijeka misao o državi i društvu razvijala se u okviru filozofije. Znameniti filozofi, po čijoj snazi intelektualnog stvaranja su stvoreni i filozofski sistemi, Galileo Galilej, Rene Dekart, Tomas Hobs, Džon Lok, Baruh de Spinoza, Gotfrid Lajbnic, Francuski prosvjetitelji i u okviru filozofije dali su osnovna, viša saznanja o društvu i čovjeku.

  • Još će Dekart, iako matematičar, u prelazu iz srednjeg vijeka u novu epohu, spoznati da su neka naučna otkrića (kompas, štamparija, barut) dovoljna da ljudskom životu daju novi pokret, šire dimenzije, snažniji razvoj.

  • Sve do Žan Žaka Rusoa, Imanuela Kanta i Johana Gotliba Fihtea, prevladavale su u filozofskom državnom pravu mišljenja o vladalačkom i društvenom ugovoru. Najodlučnije ih je izrazio Hobs, stapajući istovremeno oba ugovora. Na društveni ugovor, po kojem se individue iz straha i potrebe za mirom ujedinjuju u interesnu zajednicu, nadovezuje se ugovor vladara-vladalački ugovor potčinjavanja, u kojem su pojedinci prenijeli svoje pravo i svoju moć na vladajući vrh.

  • Najradikalnije mišljenje realne politike zbog svog religijskog indiferentizma imao je Hobsov stav: religija je privatno uvjerenje i javno važenje ima samo ona religija koju propisuje država. Hobs propovijeda slobodu misli protiv svake prisile.

  • U tome se Hobsu priključuje i Spinoza, koji se svom snagom borio protiv političkog prestiža konfesionalnog vlastoljublja.


  • Kod Hobsa egoizam postao principom cjelokupne praktične filozofije. Ako nagon za samoodržanjem individue treba da bude ograničen i reduciran zapoviješću države, onda je država najsavršenija forma od svih uređenja koju je proizveo egoizam da bi ispunio svoje zadovoljenje.

  • Prirodno stanje u kojem obitava egoizam svakog protiv svih drugih je borba svih protiv sviju. Da bi se borba svih protiv sviju izbjegla, formirana je država iz potrebe za mirom, kao ugovor za međusobnu garanciju samoodržanja.

  • Proces diferenciranja sociologije od filozofije ima svoje ishodište i u rezultatima političke ekonomije koja se formalno konstituisala kao samostalna naučna disciplina 1625. godine sa djelom Rasprava o političkoj ekonomiji, autora Ade Mokretjea (1575 – 1621).

  • Osnivač Engleske klasične političke ekonomske nauke, Adam Smit (1723 – 1790), smatrao je da su sve privredne pojave rezultat spontanih težnji čovjekove prirode koja određuje mehanizme privrednog života. Značaj rezultata političke ekonomske misli fiziokrata i Adama Smita za sociologiju leži u tome što su u sferi privrede, društvenog karaktera rada vidjeli temelj odnosa i veza između društvenih pojava i društva kao cjeline.


3.1. filozofije. Ako nagon za samoodržanjem individue treba da bude ograničen i reduciran zapoviješću države, onda je država najsavršenija forma od svih uređenja koju je proizveo egoizam da bi ispunio svoje zadovoljenje.5.1.Njemačka klasična filozofija

3.1.5.1.1. Imanel Kant ( 1724-1804)

  • Svojim moralnim rigorizmom, posebno prema svijetu politike, Kant je ne samo demistificirao, nego je oštro osudio makijavelistička načela i principe vladanja. Svojim kategoričnim moralnim imperativima („gledaj u drugome čovjeku uvijek cilj, a nikada sredstvo za ostvarenje vlastite svrhe“), on je osnovao etiku odgovornosti koja treba da bude osnovna i prava politika.

  • Prosvjetiteljstvo i Francuska revolucija su u središtu Kantovog istorijskog, naučnog i političkog promišljanja. Prosvjetiteljstvo se definiše kao sticanje svijesti o pravoj biti čovjeka, tj. o samostalnosti njegovog uma i sposobnosti da se njime služi kao vodičem, oslobođen spoljnih autoritarnih sila. Sa prosvjetiteljstvom se ostvaruje punoljetstvo čovjeka, prevazilazi stanje „maloljetnosti“ koje on sam sebi mora upisati u grijeh.

  • Država koja nema druge svrhe osim da garantuje pravni život i koja je podređena pravnim normama je za Kanta racionalna država. Kant, ustvari, koncipira idealnu državu koja treba da bude norma stvarnim postojećim državama. U takvoj idealnoj i racionalnoj državi Kant razlikuje tri vrste vlasti: vrhovnu vlast, izvršnu vlast i sudsku vlast. Vrhovna vlast je ona koja stvara zakone, a „pripada kolektivnoj volji naroda“.


  • Demokratski karakter države ima svoju granicu u ekonomskom karakteru. Samo nezavisni građani, tj. ekonomski samostalni ljudi, imaju pravo glasa. Njih Kant naziva „aktivni građani“.

  • Odnosi između država po Kantu su analogni odnosima između pojedinaca koji su u situaciji potencijalnog rata, tj. „prirodnom stanju“ u kojem pravo nije prisilno. Poput pojedinca i države, moraju izaći iz ovog „prirodnog“ stanja i preći u stanje uređeno pravom. Stanje uređeno pravom je stanje „vječnog mira“ , koji bi uključivao savez država nad kojima bi morala postojati jedna nad-država-„država naroda“. Kant je zalaganjem za organizaciju odnosa između država postao preteča osnivanju Lige naroda, odnosno Ujedinjenih nacija.


3.1. vlast despotska ako vrhovno-zakonodavna i izvršna vlast nisu odvojene, tj. ako je vlada ujedno i zakonodavac. 5.1.2Johann Gottlieb Fichte

(1762 – 1814)

  • Analogno Kantu, i kod Fihtea, u njegovoj političkoj filozofiji, politika je strogo podređena moralu. Svrha političkog života je ostvarivanje moralnog svijeta projiciranog Božjeg grada, gdje nestaje svaki faktor prisile i manipulacije, a slobodni pojedinci, daleko od toga da dođu u sukob sa svojim razvojem, međusobno se prožimaju i dopunjuju.

  • Država osnovana na povlasticama i na potčinjavanju ne samo da reprodukuje rat, već je i u suprotnosti sa racionalnom državom čija je svrha kultura. Njegova koncepcija kulture nije ništa drugo nego progresivno oslobađanje čovjeka koji ne poznaje privilegije.

  • Dakle, politički život prethodi moralnom životu isto kao što je građansko društvo pretpostavka, sredstvo za novu supstancu moralnog djelovanja individua. Ujedinjeni narod nije samo nosilac državnog suvereniteta, nego je uporište i izvor političke mudrosti, jer „narod je de facto i de jure najviša vlast iznad koje nema drugih vlasti i izvor je svih drugih vlasti i odgovoran je samo pred Bogom“.


3.1. vlast despotska ako vrhovno-zakonodavna i izvršna vlast nisu odvojene, tj. ako je vlada ujedno i zakonodavac. 5.1.3Georg Wilheim Friedrich Hegel

  • Hegel je jedna od najvećih ličnosti u istoriji filozofije uopšte i glavni predstavnik Njemačke klasične filozofije-objektivnog idealizma. Rođen je u Štutgartu, a umro u Berlinu.

  • Među najvažnija djela spadaju: Fenomenologija duha, Filozofija istorije, Istorija filozofije, Osnovne crte filozofije prava, Logika,..itd.

  • Hegel smisao istorijskog razvoja vidi u postepenom oslobađanju čovječanstva : samo je jedan slobodan u istočnom svijetu (istočnjački despotizam), nekolicina su slobodni u Grka, Rimljana i svi su slobodni u hrišćansko-germanskom svijetu. To postepeno razvijanje slobode jeste napredovanje svijesti: istočnjaci su bili svjesni da je samo jedan slobodan, i to se pretvaralo u despotizam. Grci i Rimljani su znali da je nekolicina slobodna, odatle distinkcija između Grka i Varvara, Rimljana i nerimljana kroz opravdanje ropstva kao prirodne pojave. Sa hrišćanstvom, posebno protestantskim, nastaje svijest da je čovjek, kao takav, slobodan. Samo su institucije koje su rezultat prosvjetiteljstva i Francuske revolucije u skladu sa hrišćanskim shvatanjem slobode čovjeka. Revoluciji i prosvjetiteljstvu Hegel suprotstavlja reformaciju, katoličkim zemljama protestantske, u kojima je upravo zbog reformacije ostvaren najpoželjniji politički poredak, tj. najsavršeniji organski poredak koji ne sadrži nedostatke koje imaju katoličke zemlje u kojima nije riješen sukob između principa autoriteta sa katoličkim porijeklom i principa slobode volje.


  • Smisao istorijskog razvoja nalazi se u razvoju duha. Taj duh, kao efikasna manifestacijaljudske slobode, jeste savremeno hrišćansko-germanska činjenica. Sa protestantizmom i sa Francuskom revolucijom duh postaje svjetovan. Nastaje razlika između svetog i svjetovnog, onostranog i ovostranog svijeta, religijskih i etičkih vrlina, naroda i sveštenstva. Moderna država o kojoj govori Hegel je ostvarenje između svetog i svjetovnog jedinstva, prirodno mjesto realizacije slobode i slobodnog razvoja pojedinca.

  • Država kao takva je nužan oblik racionalnog, jer predstavlja princip organizacije nasuprot nasilnim, divljačkim, partikularističkim težnjama pojedinaca ili grupa. Kad Hegel kaže da je država ulazak Boga u svijet, time on želi potvrditi da je država racionalni princip, te da individualni život u njoj nalazi svoju autentičnu ekspanziju. Hegelova država je etička država s obzirom na to da se etički život odvija u njoj, hraneći se tradicijom, običajima i zakonima.


  • Da bi opravdao monarhistički oblik države koju zastupa, Hegel prihvata jedan tradicionalni dokaz: sam suverenitet je nešto jedinstveno, i prema tome, njegovo najbolje utjelovljenje jeste upravo monarh. Hegel u Filozofiji istorije naročito podsjeća na političko djelo Njemačkog monarha Fridriha II, kojeg hvali i slavi.

  • Efektivna vlast u Hegelijanskoj državi jeste vlast koju imaju funkcioneri. Oni čine opštu klasu. Sudska i policijska vlast ulaze u tu opštu klasu. Zakonodavnu vlast čine dva doma: gornji dom, u kojem su predstavnici klase zemljoposjednika, i donji dom, gdje su predstavnici drugih dviju klasa.


3.1.5.2. Charles Fourier (1772 – 1837) Hegel prihvata jedan tradicionalni dokaz: sam suverenitet je nešto jedinstveno, i prema tome, njegovo najbolje utjelovljenje jeste upravo monarh. Hegel u Filozofiji istorije naročito podsjeća na političko djelo Njemačkog monarha Fridriha II, kojeg hvali i slavi.

  • Slobodno tržište u Furijerovoj doktrini ne samo da me proizvodi blagostanje za sve, već vodi u moralno-psihološku dekadenciju i pretvara se u svoju suprotnost, tj. rezultira u monopolima koji su prpreka ekonomske slobode i stvaraju tlo siromaštvu većine, uprkos obilju proizvoda.

  • Anarhija proizvodnje rezultira smanjenjem plata radnika, uzrokovanih time da se proizvodi po sve manjim cijenama, što dovodi do ropskog položaja siromašne radne klase društva.

  • Toj ekonomsko-socijalnoj neprirodnosti kapitalističkog pokreta odgovara određena moralno - psihološka neprirodnost.

  • Gledano kroz političku prizmu, Furijeova socijalna organizacija društva je decentralizovana. Svaka karika u lancu je sposobna da donosi odluke. Postoji vrhovno vijeće industrije, ali samo savjetodavnog karaktera. U suštini, politika je prevladana novom socijalnom organizacijom rada, a državu je društvo apsorbovalo u svoje strukture. Ovdje nije riječ o lomovima, političkim prevratima, nego o sukcesivnom organskom procesu promjene političke sfere, države u društvo.


3.1.6.1. Auguste Comte (1798-1857) Hegel prihvata jedan tradicionalni dokaz: sam suverenitet je nešto jedinstveno, i prema tome, njegovo najbolje utjelovljenje jeste upravo monarh. Hegel u Filozofiji istorije naročito podsjeća na političko djelo Njemačkog monarha Fridriha II, kojeg hvali i slavi.

  • Francuski filozof, sociolog,Ogist Kont rođen je Monpeljeu, a umro u Parizu. Jedan je od najvećih sociologa u istoriji ove nauke.

  • Pozitivističku doktrinu Kont je izložio u svome djelu Tečaj pozitivne filozofije.

  • Pozitivistički um Ogista Konta jeste um prožet «naučnim duhom», zasnovan na činjenicama, a društvo koje htio osnovati istovremeno je primjereno tome umu i osnova je tog racionalnog uma. Za razliku od pozitivizma koji taj pojam nosi u svom izvornom određenju, Kontov pozitivizam se završava na prihvatanju činjenica, ali i na njihovom provjeravanju, na hipotezi i na predviđanju.

  • Naučne pretenzije Konta su prvenstveno zasnovane na zahtjevu da se utemelji novo intelektualno, po svemu praktično ponašanje, kao ponašanje naučnika prema objektu koji proučava. Kada se kaže naučnik, onda se misli na metodološke pouke pozitivizma, na osnovu kojih je istraživanje usmjereno isključivo prema određivanju zakona koji upravljaju pojavama. Karakteristika naučne metode određena je pragmatičkim karakterom istraživanja, jer znanje nije samo sebi svrha. Pozitivne nauke moraju imati i društvenu svrhu.


  • Kont formuliše čuveni zakon triju stadija, koji vrlo dobro sažima njegov pozitivistički stav. Zakon triju stadija sastoji se u ovome: «Svako do naših glavnih shvatanja, svaka grana naših spoznaja, prolazi uzastopno kroz tri različita stadija: teološki, ili fiktivni stadij, metafizički, ili apstraktni stadij i naučni, ili pozitivni stadij».

  • Filozofija istorije nije ništa drugo nego primjena zakona triju stadija.

  • Trima stadijima odgovaraju tri načina praktične aktivnosti:

    • 1) osvajanje (teološkom stadiju),

    • 2) odbrana (metafizičkom stadiju),

    • 3) rad (pozitivnom stadiju).

    • U pozitivističkom stadiju pravo vlasništva ostaje netaknuto. Porodica se učvršćuje (Kont je protivan razvodu), a razlikovanje klasa i dalje traje. Ali sve je to moralizirano pomoću pozitivističkog vaspitanja i pomoću razumnog vladanja, što je nova misija čovječanstva. Tri su osnovna oblika društvene vlasti: prvo, materijalna koja pripada velikim i bogatim; drugo, intelektualna što pripada-sveštenicima, filozofima i treća; moralna vlast koja pripada ženama. One odgovaraju snazi, razumu i osjećaju. Upravljačka je vlast najvažnija. To je duhovna, ili teorijska, vlast, analogna nervnom sistemu biološkog organizma. Pripadaju joj najistaknutiji ljudi, subjekti opštih ideja (prava teorija je uvijek opšta), čiji je zadatak upravljanje društvom, pridajući svakom članu dužnost koja mu najviše pristaje u službi čovječanstva. Na vrhu piramide ove intelektualno-svešteničke klase jeste veliki sveštenik čovječanstva. Novo sveštenstvo ima etičku funkciju. Svjesno je krajnjih ciljeva društva.


  • Ta je vlast moralno-duhovnog karaktera, a oblikovana je po uzoru srednjovjekovnog papinstva, od kojeg Kont po

  • vlastitom priznanju, dobiva inspiracije. Kontova je pozitivistička filozofija preparirani izraz hrišćansko-katoličke socijalne doktrine, prilagođene pozitivističkoj konstrukciji. Ispod duhovne vlasti je vremensko-politička vlast, sa svojim osnovnim subjektom, industrijalcima, bankarima, trgovcima, poljoprivrednicima. Taj subjekt je probavni sistem biološkog organizma. Kont kaže, vladat će bankari koji će činiti trijumf za svaku pozitivnu republiku. Ovdje se očito daje prednost finansijskom kapitalu, daje se premoć bankarima nad industrijalcima. Iznad bankara stoji samo filozof-sveštenik sa svojom moralnom vlašću.


3.1.6.2. Herbert uzoru srednjovjekovnog papinstva, od kojeg Kont poSpencer (1820-1903)

  • Herbert Spenser, Engleski filozof i sociolog, drugi je značajni predstavnik pozitivističke struje sociologije. U svom određenju društva imao je organicioni stav. Spenser je utvrdio dva tipa društva: vojničko i industrijsko društvo. Vojnička društva karakterišu odbrambeno-napadačke strukture, povezane sličnim ciljevima. Industrijska društva određena su strukturama usmjerenim na održavanje-opstanak. U vojničkom društvu pojedinac je u službi društva, tu vlada prisilna saradnja, sila centralizma. S pravom se može reći da ovdje dominira sila-država sa svojim autoritetom. U industrijskim društvima je obrnut slučaj-društvo je u službi pojedinca sa društvenom vladavinom proizvodne i trgovačke djelatnosti, razmjene roba i po sebi razumljivih individualnih sloboda utemeljenih u trgovačkim ugovorima. Dakle, suprotno vojničkom i industrijskom društvu, država se apsorbira u društvo.


  • Očito da industrijsko društvo potiče iz vojničkog društva i ovdje je riječ o savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire, laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja izražava interese industrijskog buržoaskog društva.


3.1.7. Marksizam društva i ovdje je riječ o savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire, laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja izražava interese industrijskog buržoaskog društva.

  • Marksizam, kao jedna cjelovita, sveobuhvatna, teorija o društvu i državi predstavlja sintezu mnogih socijalno-ekonomskih i političkih učenja i njihovu specifičnu redukciju sa aspekta potreba i interesa čovjeka i društva XIX i XX vijeka. Tvorci ovoga teorijskog pravca su Karl Marks i Fridrih Engels


3.1.7.1. Marksizam društva i ovdje je riječ o savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire, laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja izražava interese industrijskog buržoaskog društva.

  • Karl Marks rođen je u bogatoj jevrejskoj advokatskoj porodici u Triru u Njemačkoj, a umro je u Londonu u Engleskoj. Studirao je pravne nauke u Bonu i Berlinu, a zatim se opredijelio za studij-filozofije, nakon čijeg je uspješnog okončanja, doktorirao iz iste nauke na temu '' Razlika između prirodno-filozofskih shvatanja Demokrita i Epikura''. U Parizu se upoznao sa Fridrihom Engelsom, sa kojim uspostavlja dugogodišnje iskreno prijateljstvo. Godine 1844. obojica, kao istomišljenici, postaju članovi Njemačkog udruženja radnika pod nazivom, '' Savez pravednih'', koji će, na njihovu zajedničku inicijativu, prerasti kasnije u Savez komunista. Vodeću parolu, '' Svi su ljudi braća'' Saveza pravednih, Marks i Engels će pretvoriti u parolu, ''Proleteri svih zemalja ujedinite se'', koja će postati geslom komunista ispisanim na programskom dokumentu Manifest Komunističke partije čiji su autori Marks i Engels.

  • Ekonomska, socijalno-politička i filozofska istraživanja su, najvećim dijelom, predstavljena u djelima: Kapital (tri toma, prvi tom objavljen za njegova života, ostala dva posthumno u redakciji, F. Engelsa), Temelji slobode, Ekonomsko-filozofski manuskript itd.


3.1.7.2. Fridrich Engels (1820-1895) društva i ovdje je riječ o savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire, laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja izražava interese industrijskog buržoaskog društva.

  • Jedan je od najznačajnijih teoretičara socijalizma, Marksov lični prijatelj i saborac, teorijski istomišljenik. Rođen je u porodici imućnog poslovnog čovjeka (fabrikanta) u Barmenu (Njemačka), a umro je također u Londonu (Engleska). Do kraja života, jedan od najoduševljenijih Marksovih pristalica i duhovnih sljedbenika. Jedno je vrijeme, čak i materijalno pomagao Marksa, a nakon njegove smrti pomagao je njegovu porodicu i obezbijedio posthumno objavljivanje nekih Marksovih djela. Među glavna Engelsova djela ubrajaju se: Porijeklo porodice, privatne svojine i države, Dijalektika prirode, Antidiring i dr. Glavna zajednička djela Marksa i Engelsa predstavljaju : Manifest Komunističke partije, Njemačka ideologija itd.


3.1.7.3. Markistička terija društva društva i ovdje je riječ o savremenom društvu koje se još u potpunosti nije potvrdilo. Krajnji domet Spenserovske revolucije nije industrijsko društvo, već je riječ o trećoj vrsti društva, koje označava pomirenje pojedinca sa samim sobom i sa drugim kroz prevladavanje animalnih, neposrednih potreba. Sa procvatom intelektualne i estetske kulture u definisanju industrijskog društva, kod Spensera nailazimo na snažna anti-etatistički nadzor i jedan oblik liberalizma koji se zasniva na ekstremnom tumačenju načela, ,,laissez faire, laissez passer,, što doslovno znači: ,,Pustite neka svako čini što hoće i neka sve ide svojim tokom,,. Ovo je bila deviza ekonomskog liberalizma koja izražava interese industrijskog buržoaskog društva.

  • Trajna pažnja Marksa prema ekonomskoj uslovljenosti istorijskih fenomena odredila je bit marksizma. Osnovna ideja Marksa da je ekonomska proizvodnja osnova političkoj intelektualnoj istoriji (istorija kao istorija klasnih borbi), gdje je oslobođenje proletarijata čovječanstva opisano 1848. god. u Komunističkom manifestu, sa metodološkog aspekta je razrađena u Kapitalu. Marksistička nauka u Kapitalu, obilježena je, osim strogim kvantitativnim postupcima i posebnim metodološkim načinom, davanjem prvenstva ekonomskim činiocima u istorijskom i dijalektičnom istraživanju.

  • Marks i Engels objavljuju svoje prve radove kad i Kont. Uporedo sa nastankom sociologije, javlja se i marksizam sa drugačijim shvatanjem čoveka, društva i društvenog razvoja. Marksizam se nastavlja na njemačku klasičnu filozofiju, klasičnu englesku političku ekonomiju i francuski utopijski socijalizam. Marksistička teorija društva ne može se svesti na sociološku teoriju, jer obuhvata filozofska, antropološka i ekonomska područja. Marks i Engels nisu stvorili cjelovit sociološki sistem poput Kontovog, već se elementi društvene teorije nalaze u njihovim istraživanjima čovjeka, društva i istorije.

  • Dijalektika (grč.-dialego; razgovaram, raspravljam, vještina iznalaženja istine kroz proces i borbu suprotnosti), u marksističkoj doktrini se definiše kao dijalektički materijalizam-filozofija marksizma, što znači znanje o opštim zakonima razvoja prirode, društva i ljudskog mišljenja. Dijalektičkom metodom Marks će doći do opšteg rezultata poimanja društva kojeg će izraziti u Predgovoru djela Prilog kritici političke ekonomije, gdje kaže: „ne određuje svijest ljudi njihovo biće, već, obrnuto, njihovo društveno biće određuje njihovu svijest''.


  • Iako je motiv ''prvenstva'' ekonomske strukture u odnosu na nadgradnju društva (politika država, pravo, religija, moral, itd.) bio predmetom mnogih rasprava, nezavisno od toga što je Marks bio sasvim jasan, Engels je više puta bio u situaciji da naglasi stav da to prvenstvo ne može biti definisano kao vanjski odnos uzrok-posljedica (ekonomska struktura kao uzrok nadgradnje), već je riječ o recipročnom djelovanju, pa, prema tome, i uticaju nadgradnje na ekonomsku strukturu, naprimjer uticaju pravnih i političkih propisa na ekonomski život.

  • Osnovni zakon društvenog razvoja Marks otkriva u protivriječnostima do kojih dolazi između razvoja proizvodnih snaga i postojećih odnosa u proizvodnji koji sputavaju dalji razvoj tih snaga. Ta protivriječnost se razriješava socijalnom revolucijom.

  • Marks je u podjeli rada viđo jedan od osnovnih zakona formiranja i razvoja dosadašnjih oblika društvenog života.


3.1.8. Sociologizam Emila Dirkema- Emil Dikem ( 1858-1917) nadgradnju društva (politika država, pravo, religija, moral, itd.) bio predmetom mnogih rasprava, nezavisno od toga što je Marks bio sasvim jasan, Engels je više puta bio u situaciji da naglasi stav da to prvenstvo ne može biti definisano kao vanjski odnos uzrok-posljedica (ekonomska struktura kao uzrok nadgradnje), već je riječ o recipročnom djelovanju, pa, prema tome, i uticaju nadgradnje na ekonomsku strukturu, naprimjer uticaju pravnih i političkih propisa na ekonomski život.

  • Među prvima je organizovao planska, ekipna sociološka istraživanja.

  • Da bi se obezbijedila naučna objektivnost, sociolog ne smije da počne sa koncepcijama, već sa opipljivim činjenicama. Činjenice će mu dati elemente za definicije. Sociolog mora da pronađe neki ''objektivni'' skup činjenica. Postoje takva tri reda činjenica, koje su više kolektivne nego individualne, a to su: pravni kodeksi, društvene statistike i vjerske dogme.

  • Ako Dirkem kaže da društvene činjenice moramo tretirati kao ''stvari'', pojam ''stvar'' je klasificirao u četiri značenja:

  • 1. kao entitet sa određenim karakteristikama, nezavisnim od ljudskog ponašanja,

  • 2. kao entitet, koji se jedino može saznati aposteriori,

  • 3. kao entitet, čije je postojanje nezavisno od ljudske volje, i

  • 4. kao entitet, koji se može saznati samo ''spoljnom'' opservacijom.

  • Njegova sociologija se prvenstveno bavi problemima društvene kontrole i negativno je raspoložena prema kategoriji društvenog konflikta, klasnoj borbi, socijalnim promjenama, kao i odstupanju pojedinca od oficijelnih društvenih normi. To je sociologija stvari kao društvenih činjenica statističko-monoteističkog tipa, u kojoj nema adekvatnog objašnjenja društvene promjene, dinamike društva


3.1.9. Gabriel de Tarde (1843-1904) nadgradnju društva (politika država, pravo, religija, moral, itd.) bio predmetom mnogih rasprava, nezavisno od toga što je Marks bio sasvim jasan, Engels je više puta bio u situaciji da naglasi stav da to prvenstvo ne može biti definisano kao vanjski odnos uzrok-posljedica (ekonomska struktura kao uzrok nadgradnje), već je riječ o recipročnom djelovanju, pa, prema tome, i uticaju nadgradnje na ekonomsku strukturu, naprimjer uticaju pravnih i političkih propisa na ekonomski život.

  • Francuski mislilac Gabrijel Tard smatra se jednim od rodonačelnika psihologističke sociologije. On je u potpunosti razradio psihološku i sociološku važnost imitacije koja je osnova njegove socijalne doktrine.

  • Tard je u svoj psihološko-socijalni koncept unio kategoriju invencije (invencija lat. invenire-naći, otkriti, izmisliti, domišljatost, izumiteljski dar, mašta, stvaralačka fantazija, sposobnost iznalaženja, pronalazak, izum, otkriće) kao izvora svakog progresa. Imitacija, opozicija i adaptacija su uglavnom značajni u širenju već postojećih i stvaranju novih invencija kroz oprečne talase imitacije. Tard smatra da su ova tri principa: imitacija, opozicija i adaptacija osnova jedne kozmetičke filozofije, kao i zasnivanja jednog sociološkog sistema. Ovi principi su tri glavna faktora u razvoju svih nauka i svih fenomena.


3.1.10. Max Weber (1864-1920) nadgradnju društva (politika država, pravo, religija, moral, itd.) bio predmetom mnogih rasprava, nezavisno od toga što je Marks bio sasvim jasan, Engels je više puta bio u situaciji da naglasi stav da to prvenstvo ne može biti definisano kao vanjski odnos uzrok-posljedica (ekonomska struktura kao uzrok nadgradnje), već je riječ o recipročnom djelovanju, pa, prema tome, i uticaju nadgradnje na ekonomsku strukturu, naprimjer uticaju pravnih i političkih propisa na ekonomski život.

  • Nijemac Max Weber, po snazi i originalnosti intelektualnog stvaranja je najznačajniji socijalni mislilac XX vijeka. Njegova djela, u cjelini su u ovom vijeku najviše podstakla razvoj sociologije i izvršila najveći uticaj na razvoj društvene misli. Gotovo i nema pravca teorijskog mišljenja koji nije u određenoj naučnoj relaciji prema Veberovom djelu.

  • Razumijevanje je osnovna kategorija Veberovog shvatanja sociologije, koja hoće društveno djelovanje, kao i objašnjenje njegovog toka i učinaka. Metodom razumijevanja dopire se samo do naučnih hipoteza. Empirijskim provjeravanjem i eventualnom korekcijom hipoteza, na taj metod se nadovezuje uzročno razjašnjavanje koje ostaje glavnim sredstvom dostizanja naučnog saznanja u sociologiji.

  • Najvažnijakonstrukcija u naučnom metodu je tzv. ''idealni tip''.

  • Karl Marks, smatra Weber, idealno-tipskog su karaktera.

  • Tvrdio je da su bili potrebni mnogi međusobno nezavisni uslovi-faktori da bi došlo do razvoja modernog kapitalizma.

  • Veber je dakle tvrdio da je protestantska etika bila samo jedan od potrebnih uslova i da bi bez nje razvoj kapitalizma, u osnovi, imao drugačije tokove.

  • Na samom početku analize Protestantske etike... Veber je pretjerano naglašavao aktivnost sticanja, kao što je pretjerano naglašavao i značaj široke birokratske organizacije


  • Pošto je djelatnost sticanja bila samo jedna od prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • U oblasti institucionalizacije vlasti Veber razlikuje tri osnovna tipa: racionalno-pravni, tradicionalni i harizmatski.

  • Kod racionalno-pravnog tipa vlasti, vlast funkcioniše na osnovu zvanične dužnosti i u pravnom kodeksu.

  • Tradicionalni tip vlasti je određen funkcionisanjem vlasti na osnovu položaja, čiji je status utvrđen tradicijom. Ovaj status je definisan u formi tradicionalnog poretka koji je ozakonio preuzimanje vlasti, a na određen način definiše i njen djelokrug. Bitna konstanta tradicionalne vlasti jeste da postoji sfera samovolje pojedinca izražena u kategoriji prestiža i statusa.

  • Treću kategoriju čini harizmatska vlast, koju Veber ne uzima kao postojeću rutinsku instituciju, već kao obrazac uzet u kretanju promjena kao takvih. Harizmatski vođa traži zakonitost zahtjeva koje je postavio drugim ljudima na bazi svog ličnog autoriteta, koji je u jednoj vrsti specifičnog sukoba sa uspostavljenim poretkom.


4. TEORIJSKI PRAVCI U SOCIOLOGIJI prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Za nastanak sociologije kao nauke, pored društveno-istorijskih uslova, bilo je značajno i postojanje bogatog fonda dotadašnjih teorisjkih promišljanja o društvu iz kojih je neposredno uslijedila potreba o zasnivanju samostalne nauke o društvu. Ogist Kont (prva polovina XIX vijeka) je sistematizovao brojna shvatanja prethodnika i formalno ostao zaslužan za konstituisanje samostalne nauke o društvu, kojoj je dao ime sociologija. Ovu riječ je prvi put upotrijebio u svom djelu Kurs pozitivne filozofije, a formirao je od latinske riječi – societas - društvo, i grčke riječi – logos – učenost.

  • Proistekle su dvije različite teorijske orjentacije, građanska i marksistička, koje će od nastanka sociologije, pa sve do savremenog doba, označavati različit sociološki pristup, baziran na klasno-ideološkoj osnovi.


4.1 Od mehanicizma do strukturalizma prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

4.1.2. Pozitivna sociologija Ogista Konta

  • Kont smatra da treba učvrstiti društveni red i poredak na postojećoj klasnoj i ekonomskoj osnovi. Kako revolucionarni duh ne može donijeti stabilnost, potrebna je duhovna reorganizacija društva, koju najbolje može provesti nauka.Ta nauka je sociologija, koja ima teorijski izvor u pozitivnoj filozofiji, a praktični u potrebama društva. On je znači sociologiji namjenio i saznajnu ulogu u teorijskom promišljanju i analizi društva i praktičnu ulogu, tj. u vezi sa politikom u učvršćivanju poretka.

  • Pozitivizam je teorijski i metodološki pravac prema kome se duštvo proučava kakvo jeste na osnovu stvarnih – pozitivnih činjenica u društvu.


4.1.3 Naturalitičke teorije društva prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • S obzirom na faktor kome je davana prednost, u okviru ovog teorijskog pravca, razlikujemo veći broj teorijskih prilaza, a najznačajniji su biologistički i mehanicistički.

  • Po biologističkompristupu, društvo se posmatra kao poseban oblik organizma. U biološkom tumačenju društvenih pojava traže sličnosti i razlike između individualnog organizma - organskog svijeta i društva.

  • Poslije Spensera, biološka teorija društva razvila se u posebnoj, socijaldarvinističkoj varijanti. Ovo shvatanje društva polazilo je od Darvinovog zakona borbe za opstanak, po kome preživljavaju najsposobniji jer se prilagođavaju uslovima. Darvinova organska evolucija nekritički je prenijeta na društveni plan i podrazumijevala je da i u opstanku društva i njegovog razvoja ključnu ulogu imaju borbe društvenih grupa, od kojih neke uspijevaju, jer pobjeđuju slabije.


4.1.4 Mehanicitičke teorije prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Mehanicističke teorije u sociologiji primjenjuju metode koji se koriste u fizici – mehnici i hemiji, jer smatraju da se sve pojave nalaze u međusobniom jedinstvu, te da nema kvalitativne razlike između prirode i društva. Mehanicističko objašnjenje čovjeka i društva bilo je reakcija na dotadašnja teološka tumačenja.

  • Zastupnici ove teorije dijele se s obzirom na to sa kog metodološkog aspekta objašnjavaju društvena zbivanja: sa aspekta fizike, tj. mehanike, energetike ili matematike.


4.1.5 Formalno-sociološke teorije prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Formalizam u sociologiji nastao je kao suprotna tendencija do tada afirmisanim teorijskim pravcima, koji su pažnju usmjeravali ka sadržaju društvenih pojava. Druge društvene nauke treba da se bave sadržinom, a sociologija kao nauka treba da se bavi formom, oblicima društvenih pojava, tj. njihovim opisom. Smatrajući odvojenim oblik ispoljavanja i sadržaj, oni su smatrali da je zadatak sociologije da utvrdi nepromjenljive oblike ljudskih odnosa, ne upuštajući se u sadržaj tih odnosa. Sociologiju prvenstveno interesuje ono što je društveno, a ne sama sadržina društva.


4.1.6 Psihološke teorije prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Osnovna karakteristika psiholoških teorija je da društvo i društvene pojave tumače psihičkim činiocima. One su nakon naturalizma, skrenule pažnju na ulogu svijesti pojedinaca ili grupa, kao onu posebnost koja pokreće ljudske aktivnosti i na osnovu koje može da se objasni društveni život.

  • Individualno-psihološke teorije su najranije nastale i njihovu osnovu čini shvatanje da se induvidualnom sviješću pojedinaca mogu objasniti društvene pojave.

  • Kolektivno-psihologističke teorije smatraju da kolektivna svijest, različita od individualne, ima svoje posebne zakonitosti koje su odlučujuće za karakter društva i njegov razvoj.

  • Socijalno-psihološke teorije su premostile jednostranost čistih psiholoških teorija jer su istraživanje usmjerile na povezanost ljudske psihe-svijesti i društva kao cjeline, tj. povezanost psihičkih i društvenih pojava

  • Bihejvioristička teorija u osnovi je pokušaj objašnjenja društva preko pojedinaca i njohovog ponašanja.

  • Ona empirijskim putem nastoji da utvrde reakcije pojedinaca na društvene uslove, društvenu sredinu i na ponašanje drugih lica.


4.1.7 Marksistička teorija društva prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Osnove marksističke teorije društva postavili su klasici marksizma Karl Marks i Fridrih Engels.

  • Učenje o društvu u djelima klasika marksizma označava se kao istorijski materijalizam, jer je odlučujuća pokretačka snaga istorijskih događaja ekonomski razvoj i podjela društva na klase i klasna borba. Društvo posmatraju kroz istorijski razvoj i svaka slijedeća etapa tog razvoja uslovljena je prethodnim istorijskim procesom. Tako se sagledava povezanost cjeline ljudskog stvaranja kako u materijalnoj proizvodnji, tako i u intelektualnoj sferi.

  • Marksistička sociologija je šira od istorijskog materijalizma, jer obuhvata i stavove sadržane u drugim misaonim kompleksima marksizma. Marksistička teorija je obilježila čitav XX vijek, a realizovana je i u praksi mnogih zemalja. Kritike upućene ovoj teoriji odnose se na nesistematičnost izloženih stavova u okviru teorijskog koncepta i na ideološku usmjerenost.


4.1.8. Kritička teorija društva prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

( Frankfurtska škola )

  • Kritička teorija je za svoje geslo uzela kritiku prepoznatljivu iz marksizma, ali su ih društvena zbivanja u vrijeme njihovog djelovanja udaljavala od marksizma. Sagledali su poraznost fašizma u Njemačkoj i totalitarizam staljinizma, a u kapitalističkim zemljama socijalistička revolucija nije bila ni na vidiku. Sa druge strane, razvijeno industrijsko društvo je pokazalo oblik dominacije nad pojedincima, pretvarajući ih u puke proizvođače i potrošače sa prividom slobode, jer su oni, ustvari, objekti svjesne manipulacije. Tako moderna tehnička civilizacija postaje predmet kritike, jer postaje prijetnja za čovjekov duhovni život. U savremenom kapitalističkom društvu, klasne podjele više nisu odlučujuće, već dominacija društva nad pojedincem, i da je glavni uzrok tome u upotrebi nauke za održanje postojećeg poretka.

  • Kritička teorija se zalaže za buduću zajednicu slobodnih ljudi, ali društvo može da se promjeni samo na načelima uma, koji treba sagledati u cjelini društvenih procesa koji ga određuju. Ova teorija nije pronašla realne snage koje mogu da ostvare ovaj preobražaj u društvu.


4.1.9. Funkcionalizam prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Između 40-tih i 60-tih godina XX vijeka funkcionalizam je bio dominantan sociološki pravac. Nastao je u Americi, a za osnivača se smatra Pasons (korjeni od Hobsa, preko Konta i Marksa do Vebera i Dirkhema).

  • Funkcionalisti posmatraju i analiziraju društvo kao stabilan socijalni sistem u okviru koga su dijelovi skladno povezani i integrisani. Svaki dio sistema, svaki pojedinac, vrši određenu funkciju kao određenu vrstu djelatnosti pomoću koje se održava i razvija sistem.


4.1.10. Strukturalizam prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Strukturalisti smatraju da se društvene pojave mogu objasniti ukoliko se pođe od toga da je društvo jedna stabilna struktura elemenata, između kojih postoji uzajamni odnos. Osnovni zadatak je da se otkriju strukturni elementi društva, jer oni određuju ponašanje ljudi i čitav društveni život. Tako je čovjek uslovljen strukturom i nema mjesta njgovom individualizmu.


5. DRUŠTVO prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Koji su to elementi društva koje se vide na prvi pogled? Najprije se vide ljudi, pojedinci, a zatim izvjesni materijalni predmeti. Ovi predmeti, dijelovi fizičkog svijeta, razlikuju se od prirodnih predmeta i spadaju u društvene predmete po tome što ih je čovjek u potpunosti izradio ili preradio (iako je, ustvari, svaka izrada samo takođe prerada predmeta uzetih iz prirode) uzimajući ih iz prirode.

  • Ovo nas navodi da zapazimo još i jedan element u društvu – to su ljudske radnje, postupci, ponašanje. Ove radnje su ili fizičke (tjelesni pokreti, odnosno držanje) ili psihičke, odnosno umne, no najčešće su one povezane. Zapažajući ljudske radnje, zapazićemo i da su one često, više ili manje, među sobom povezane.

  • Najzad, zapaziće se da se ovim radnjama ne stvaraju samo društveni materijalni predmeti, oduzeti od prirode i prerađeni za ljudsku upotrebu, već da postoji i niz drugih ljudskih tvorevina koje nisu materijalne, već duhovne prirode.


5.1. Priroda i ljudsko dr prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma. uštvo

  • Svjestan rad je, ustvari, stvorio čovjeka i ljudsko društvo, a njega u životinji nema. Ukoliko i postoje njegovi začeci, oni se ne razvijaju, već ostaju uvijek isti.

  • Međutim, iako je odvojeno od prirode, ljudsko društvo je ipak i vezano sa njom. Prije svega, ono je, kao i čovjek, samo dio prirode u širem smislu riječi. I čovjek i njegovo društvo su samo prerađena priroda. Čovjek je radom, suprotstavljajući se prirodi, ovu preradio i dotjerao je za svoju upotrebu, a time je i sebe preradio. Ali, prerađujući prirodu, on je morao da joj se pokorava. Njegova sloboda u odnosu na prirodu je samo pokoravanje prirodi, a njegovo stvaralaštvo nije ništa drugo do kombinovanje prirodnih zakona tako da posluže ostvarenju njegovih ciljeva.


5.2. Čovjek kao društveno biće prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Nužnost materijalne proizvodnje i nužnost svijesti, koje neposredno ističu iz jegove biološke prirode, ujedno su osnov čovjekove društvenosti, jer je materijalna proizvodnja nužno društvena, a stvaranje svijesti kao posljedica ove proizvodnje nužno je takođe društvena. Tako se, dakle, pokazuje da je čovjekovo prirodno biće, ustvari, korjen i uzrok njegovog društvenog bića, da su priroda i društvo nerazdvojno povezani. Čovjek prirodu očovječuje pomoću društva, društvo omogućuje postojanje čovjeka kao prirodnog bića. Društvo je prirodna stepenica i veza između prirode i čovjeka, tj. između životinje i misaonog čovjeka.


5.3. Zajednica i društvo prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Pojam zajednice može se vezati za njene tri osnovne dimenzije

  • Prvo, pod zajednicom se podrazumijeva određeni i ograničeni teritorij, odnosno geografski prostor. S tim u vezi, pojam zajednice dodatno se određuje prefiksom “lokalna” i kao takav bitno je označen nadležnošću lokalne uprave kao najnižeg nosioca političke vlasti.

  • Drugo, pod pojmom zajednica se mogu podrazumijevati svi oni pojedinci i grupe koje povezuje određena pripadnost zajedničkim funkcijama koje obavljaju tokom svog života i koje bitno utiču na njihov svakodnevni život. Obzirom na ovo određenje, pod zajednicom se može smatrati npr. školska zajednica, privredna zajednica, religijska zajednica, politička zajednica itd.

  • Treće, pod zajednicom se mogu smatrati sve one kategorije stanovništva koje povezuju obilježja, kao što su to: pol, dob, invaliditet, ili neko slično obilježje. Prema tome, zajednicu mogu činiti žene okupljene u borbi za svoja prava, djeca koja se nastoje na lokalnom nivou izboriti za osnivanje dječijeg parlamenta, oboljeli od cerebralne paralize, pripadnici “treće životne dobi” itd. Što ne mora biti vezano uz pripadnost određenom geografskom području, već dijelovi takve zajednice mogu egzistirati nezavisno o njemu.


6. STRUKTURA DRUŠTVA prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Društvena struktura je i cjelina svih ustanova, društvenih grupa i organizacija. Tako govorimo o ukupnoj društvenoj strukturi, ili opštoj strukturi društva, koja uključuje odnose između ekonomije, socijalnog stanja, politike i kulture u društvu. Zatim govorimo o strukturi pojedinih dijelova, segmenata društva (socijalna, ekonomska, demografska, obrazovna, polna ili neka druga struktura).


6.1. Društvena strukturacija i klasna diferencijacija prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

6.1.1. Onovni pojmovi o klasi

  • Klase su društvene grupe koje svojim postojanjem ukazuju na društvene nejednakosti, na postojanje različitih socijalnih uslova, šansi, kao i polaznih pozicija u kojim se čovjek nalazi.

  • Mogu se odrediti kao društvene grupe čiju osnovu čine isti i sličan položaj u društvenoj podjeli rada, stepen ekonomskog bogatstva, određeni socijalni status, vrsta i nivo obrazovanja, blizina centrima političke moći, kulturni tokovi, sistem vrijednosti, stil i način života, te, prema tome, i određena svijest o svojoj socijalnoj grupi, određeni nivo klasne svijesti.

  • U sociologiji su se izdvojila dva modela shvatanja i proučavanja klasa. Prvi je klasni model (najizrazitije primjenjen u marksističkoj teoriji) koji polazi od stava da je društvo podjeljeno na dvije osnovne klase (buržoazija i radnička klasa) koje su međusobno potpuno udaljene i suprotstavljene, čiji kontakt se odvija kroz klasnu borbu. Između njih postoje određeni prelazni slojevi. Drugi model je stratifikacijski model proučavanja klasa koji govori da je društvo podjeljeno na mnoštvo socijalnih stratuma (slojeva), koji se međusobno prožimaju i gdje postoji socijalna dinamika.


6.1.2. Savremeno shvatanje klasa prihvatljivih djelatnosti, odnosno poziva, ona nije centralna osnova Veberovog stava, već samo jedna manifestacija duha kapitalizma.

  • Iz savremenog teorijskog okvira iščezla je stara slika (posebno marksistička) klasnog društva. Ta slika je prikazivala strukturu društva podjeljenu na dvije klase, unutar sebe homogene, a međusobno krajnje suprotstavljene – buržoaziju i radničku klasu.

  • Posljednjih decenija XX vijeka dolazi do “rastakanja klasa kao socijalnih bića, kao društvenih sredina i kulturnih realnosti, i širenja klasnih odnosa kao principa analize društvenih sukoba”.

  • Ono što je posebno uticalo na klasnu strukturu savremenog društva jeste izmjena u strukturi vlasništva. Razvojem transnacionalnih kompanija i širenjem akcionarskih preduzeća, dolazi do odvajanja privatnog vlasništva od realnog, odnosno ekonomskog, kao i do odvajanja procesa upravljanja od vlasništva.

  • Razvoj novih tehnologija (elektronika, informatika, telekomunikacije, biotehnologije) stvara potrebu za drugačijom raspodjelom i preraspodjelom kapitala i radne snage. Uvođenje mikroelektronike, kompjutera, robota i lasera u proizvodni proces izazvalo je ubrzanu transformaciju u kvalifikacionoj strukturi radne snage i dovelo do njenog ukupnog smanjenja.


  • Značajno je napomenuti da dolazi do promjene u samom odnosu kapital – rad. Novi vidovi centralizacije, integracije i internacionalizacije kapitala (posebno finansijskog) dovode do međunarodne podjele rada i internacionalizacije procesa eksploatacije u okviru koga se pojavljuje stepenasta podjela i hijerarhijski odnos najamnih i eksploatisanih klasa i slojeva.

  • Klasa je, prije svega, teorijski okvir u kome se vrši razvrstavanje mjesta i uloge pojedinaca i grupa (socijalnih položaja i uloga), a potom i mogućnost empirijskog raspoznavanja. Pored klase, postoji i pojam sloj kojim se označava uža i homogenija društvena grupa ili skupina socio-ekonomskih karakteristika i položaja, nego što je to klasa.


6.1.3. Klasna struktura savremenog društva kapital – rad. Novi vidovi centralizacije, integracije i internacionalizacije kapitala (posebno finansijskog) dovode do međunarodne podjele rada i internacionalizacije procesa eksploatacije u okviru koga se pojavljuje stepenasta podjela i hijerarhijski odnos najamnih i eksploatisanih klasa i slojeva.

  • Moguće je razlikovati četiri velike klase (četiri teorijska okvira razvrstavanja): višu klasu (buržoaziju), srednju klasu, poljoprivrednu klasu (seljaštvo) i radničku klasu.

  • Pod terminom viša ili buržoaska klasa (staro obilježje) podrazumjevaju se oni socijalni slojevi i segmenti nosilaca kapitala koji imaju dominantan, neposredan uticaj na glavne ekonomske i naučno-tehnološke tokove razvijenih industrijskih i postindustrijskih zemalja, a preko toga posredno i značajan uticaj na ostale oblasti društvenog života na nacionalnom i međunarodnom nivou.

  • Klasa poljoprivrednika (seljaštvo) obuhvata neposredne poljoprivrednike (sitni vlasnici zemlje koju sami obrađuju), krupne i srednje vlasnike zemljišta (zapošljavaju drugu radnu snagu),. stručnjake u poljoprivredi (menadžeri, agroinženjeri, veterinari) i radnike koji su stalno zaposleni u poljoprivredi. Ova klasa se prema statističkim pokazateljima nalazi u stalnom opadanju.


  • Možda najveće promjene u sadašnjoj fazi razvoja društva na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Pod srednjom klasom se podrazumijevaju urbani socijalni slojevi koji uključuju vlasnike u proizvodnim i tercijarnim djelatnostima, kao i specifične nevlasničke kategorije zanimanja i djelatnosti koji imaju visok stepen slobode i samostalnosti u radu (najčešće sami odlučuju o njegovom obimu, intenzitetu i svrsi). Njihova djelatnost se odlikuje kreativnošću i specifičnošću u zahtjevima mjerenim posebnošću, vještinom, obrazovanjem, stručnošću, informacijama i idejama.


6.2. Društvene grupe na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Društvene grupe se mogu odrediti kao skup manjeg ili većeg broja ljudi povezanih određenim potrebama i interesima, koje vrše određene funkcije i uspostavljaju određene odnose.

  • Sociološki posmatrano, postoje dva osnovna načina formiranja grupa. Prvo su grupe nastale od nekog spoljašnjeg interesa. To su “grupe po sebi”, čiji članovi nemaju zajedničke potrebe i interese, odnosno oni ih ne osjećaju kao takve, nisu ih svjesni. Takva grupa je grupa TV-gledalaca je. drugi način formiranja društvene grupe zbog ostvarenja nekih zajedničkih potreba i interesa.Ljudi se udružuju u grupu, svjesni svojih uloga, obaveza i odgovornosti.

  • Nekada se, zaista, termin zajednica i termin grupa poklapaju, a na drugoj strani, termin zajednica može da uključuje više društvenih grupa, kao što je to slučaj sa nekom regionalnom zajednicom, koja uključuje više sela i gradova kao teritorijalnih grupa.


6.2.1. Struktura grupa na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Prvi elemenat u strukturi grupe predstavljaju ljudi, ličnosti sa svojim ambicijama, sklonostima i težnjama. Ljudi stupaju u određene, nužne ili dobrovoljne, međusobne odnose i na taj način započinju formiranje grupe kao forme koja oblikuje i zadržava te odnose. Veličina, struktura, karakter i trajnost grupe zavise od potreba, interesa, želja i ambicija ljudi koji je sačinjavaju. Čovjek ne može da ostvari svoj potencijal, niti svoje želje i potrebe kao usamljeno, izolovano biće. On to može jedino preko jedne ili više grupa u koje se uključuje. Dakle, grupa je nužan i primaran uslov ostvarenja čovjeka kao društvenog bića.

  • Potrebe su osnovni uzrok nastanka i razvoja neke grupe.

  • U grupi se uspostavljaju određeni odnosi (saradnje, pomoći, podrške) koji predstavljaju početak artikulacije potreba i njihovo pretvaranje u interese.

  • Svaka grupa mora da uspostavi određene norme i pravila da bi mogla funkcionisati i obavljati svoju osnovnu ulogu, odnosno da bi mogla zadovoljiti potrebe i interese svojih članova, kao i uže i šire sredine.

  • Bitan elemenat u strukturi grupe jeste njena unutrašnja organizacija, odnosno podjela zadataka i uloga među članovima grupe.

  • Svaka društvena grupa mora postići, ostvariti i imati određeni rezultat svog djelovanja.

  • Na kraju dolazi veličina grupe i njen sastav (polni, starosni, obrazovni), kao rezultat postojanja i funkcionisanja svih prethodno pomenutih elemenata.


6.2.2. Podjela društvenih grupa na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Prema kriteriju bliskosti, grupe se dijele na primarne (porodica, rodbina, vršnjaci, radna grupa) i sekundarne (klase, partije, sindikati, udruženja).

  • Prema unutrašnjoj strukturi, postoje strukturisane (formalne, uređene) grupe (porodica, politička partija, sindikat) i nestrukturisane (neformalne) grupe (publika, masa, gomila).

  • Prema veličini, grupe se klasifikuju na velike (klase, nacije, vjerske grupe, tv-gledaoci, publika) i male grupe (porodica, vršnjaci, trijade).

  • Prema vremenu trajanja, grupe se mogu podjeliti na ad hoc (privremene, trenutne) grupe (publika, masa, gomila) i na trajne (trajnije) društvene grupe (porodica, etnička grupa, vjerska grupa, sindikat, profesionalno udruženje).


6.2.3. Odnosi u grupi i među grupama na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Svaki čovjek mora pripadati određenom broju grupa, jer je to uslov njegove egzistencije i ostvarenja njegovih potencijala.

  • Porodica je prva, osnovna i neizbježna grupa kojoj pojedinac pripada. Već tu on počinje da stiče određena znanja, informacije, potrebe i navike. Zbog toga je veoma bitno sa kakvim će navikama i ambicijama pojedinac "krenuti" iz porodice kroz mrežu društvenih grupa, u potrazi za sredstvima, uslovima i načinima svoje afirmacije u društvu

  • Odnosi u grupi su veoma složeni i zavise od velikog broja faktora. Najprije od sastava grupe, zatim od njenih interesa i ciljeva, pa od mjesta i položaja grupe u društvu, kao i od stepena razvijenosti i ukupnog stanja društva, odnosno uslova i stanja u svijetu. Odnosi u grupi mogu biti dobri (zasnovani na racionalnim, solidarnim i tolerantnim principima), ali i loši (počivaju na zavisti, manipulaciji, sukobima).


6.3. Porodica na svim meridijanima doživljava radnička klasa. U razvijenim zemljama dolazi do stalnog opadanja klasične radničke klase (industrija, rudarstvo). Nova tehnologija zahtjeva obrazovanje, stručne kvalifikacije i sve manji broj radnika u proizvodnom procesu. Uporedo sa tim, raste broj zaposlenih radnika u uslužnim djelatnostima.

  • Porodica je univerzalna društvena institucija i nerazdvojni pratilac ljudskog društva i čovjekovog postojanja. Spada u red osnovnih, najstarijih i najtrajnijih društvenih grupa. Zasniva se na braku i odnosima srodstva, čiji članovi, po pravilu, žive u zajednici. Porodica je ljudska tvorevina i ima svoju veoma složenu istoriju. Dakle, to je društvena grupa vezana krvnim srodstvom i vezama koje su različite prirode, od običajno-vjerskih do pravno-ekonomskih. Ona je i funkcionalna zajednica, sa ciljem zadovoljavanja bioloških, socijalno-ekonomskih i kulurnih veza i odnosa.

  • Na razvoj i samu fizionomiju porodice uticalo je mnogo faktora. Među najznačajnijim su, svakako, društvene prilike, ekonomsko-socijalni uslovi i vjerska, običajna i kulturna tradicija.

  • Društveni uslovi, odnosno okruženje u kome ona nastaje i razvija se, određuje, prije svega, dio karaktera porodice.

  • Kao zajednička osnova svih društava, bila je težnja i nastojanje da se porodici, a prije svega braku kao njenoj osnovi, da veliki društveni značaj.


  • Od najranijih oblika organizovanja države do danas, susrećemo njenu intervenciju, odnosno funkciju kod sklapanja braka.

  • Dakle, porodica i brak su objekt državne intervencije i otuda se razgranalo kao veoma razvijenio i stalno pravo, koje se najčešće naziva porodično ili nasljedno pravo.

  • Uslovi egzistencije, odnosno privredna aktivnost, kao i razvoj društava, takođe bitno utiču na sam karakter porodice, njenu organizaciju i funkciju. U patrijarhalnim seoskim porodicama, koje su imale proizvodni karakter, organizacija, pa i podjela rada u porodici, bila je prilagođena tim uslovima, a brakovi su imali cilj očuvanje i širenje posjeda. Ta razlika se i danas zadržala i zato se često govori o seoskoj i gradskoj porodici, o razlikama u staleškom i imovnskom statusu.

  • Vjerska, običajna i kulturna tradicija su trajni pratilac porodice i braka. Na njihovim osnovama i stavovima uspostavljene su moralne norme, običaji, kao i zakonodavstvo. Religija na sebi svojstven način uspostavlja kriterij dopuštenosti braka, stavove o vjernosti, preljubi, rastavi braka, odonosima prema djeci, djece prema roditeljima, pravu nasljedstva imovine itd.


6.3.1 Tipovi porodice susrećemo njenu intervenciju, odnosno funkciju kod sklapanja braka.

  • Potomstvo se određuje po materinskoj liniji.

  • Totemski klan je najstariji oblik porodičnog života. Taj tip porodice i danas postoji u nekim australijskim plemenima. U njoj postoji zajedničko genetičko ime svih pripadnika roda. Pripadnici plemena nemaju pojednična imena.

  • Velika porodica je najrasprostranjenija kod indoevropskih naroda i danas je u izumiranju i nestanku.U nekim dijelovima svijeta ona je bila matrijarhalnog karaktera, a u nekim dijelovima i sredinama patrijarhalnog.

  • Patrijarhalna porodica je najrasprostanjeniji oblik porodične organizacije u istoriji. Njene elemente nalazimo i u velikoj porodici. Egzistencija je najuže vezana sa ekonomskom osnovu porodice, tj. da li se radi o seoskoj ili gradskoj porodici

  • Inkosna, ili industrijska porodica. Tu porodicu u pravilu čine muž, žena i njihova djeca.

  • To je faza u kojoj se konstituiše indusrijski tip porodice i u kojoj porodica ostvaruje reproduktivne i emotive funkcije, dok sve druge preuzima društvo.


  • Ono zajedničko svim tipovima porodice ogleda se u tome da je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Sa društvenim i tehničko-tehnološkim napretkom, ali i demokratskim i humaniziranim odnosima u društvu, porodica sve više gubi nekad dominantne prerogative, ali neke njene funkcije zadobijaju nova svojstva i sadržaje i tako porodicu ponovo uzdižu u temeljne ljudske potrebe i osnovu egzistiranja društva.


6.4. Narod je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

6.4.1. Plemenska ili prvobitna društva- organizacija

  • Ujedinjavanje većeg broja plemena, u prvom redu radi odbrane ili napada, te njihova identifikacija sa većom grupom i teritorijom doprinijelo je nastajanju naroda.


6.4.2. Narod, proces nastanka, identifikacija i organizacija je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Narod se pojavljuje istorijski u periodu raspada plemenske zajednice i njihovog okupljanja u veće društvene grupe. Raspadanje plemenskih ili rodovskih zajednica i njihovo udruživanje uslovljeno je društvenim razvojem, širenjem teritorija i sredstava rada, širenjem kulturnih i civilizacijskih tradicija.

  • Narod posebna društvena grupa, nastala na određenom stepenu društvenog razvoja, koja najčešće ima zajedničko porijeklo, teritoriju, jezik, kulturu, običaje i tradiciju.


6.5. Nacija je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

6.5.1. Pojam i istorijski razvoj

  • To je društvena grupa nastala na određenom istorijskom stepenu razvoja proizvodnje i podjele rada (robnonovčane privrede), kao zajednica koja u sebi integriše kulturne, političke i ekonomske uslove života i zauzima određenu teritoriju. Nacija je nastala u periodu prelaska iz feudalizma u kapitalizam.

  • Buržoaske revolucije samom svojom prirodom, zahtjevima i aktivnostima pokreću nacionalno pitanje. Potreba za širenjem ekonomskog prostora, odnosno šire tržište i brojna radna snaga postaju prioritet, prvo u Engleskoj, Francuskoj i Španiji, kasnije u Italiji (Savojska dinastija kao pokretač ujedinjenja), zatim u Njemačkoj (poznato Bizmarkovo ujedinjenje nacije “odozgo”) i Skandinavskim zemljama.


6.5.2. Konstituivni elementi nacije je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Nacija je nastala kao izraz zajedničke svijesti o istoj istorijskoj sudbini (mitovi, legende, junaci), o kolektivnim crtama karaktera i mentaliteta, zajedničkim i sličnim običajima, porodičnoj tradiciji. Sve to se uobličavalo kroz određena idejna stremljenja, kroz želje za proširenjem u etničkom i teritorijalnom smislu, kroz politički život i političku kulturu, pa i religiju. Jezička i kulturna bliskost etničkih grupa bili su važan momenat za uspješnije širenje tržišta i snažniji nastup industrijskog i kapitalističkog načina proizvodnje. Ekonomski razvoj i širenje tržišta podudaraju se sa težnjom za etničkim širenjem i homogenizacijom stanovništva. Jezik je bio jedan od instrumenata ostvarenja te obostrane težnje.


7. POLITIKA je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Društveni proces koji se sastoji u izvjesnom usmjeravanju društvenog života putem donošenja i izvršavanja izvjesnih odluka koje važe za cijelinu, naziva se politikom, odnosno političkim procesom. Zadatak politike je usklađivanje mnogobrojinh društvenih procesa i interesa, predupređivanjem i pomirenjem sukoba, predupređivanje, regulisanje i ugušivanje borbi u društvu, usmjeravanje ponašanja članova društva u pravcu koji se želi.

  • Politika kao društvena pojava sastoji se iz tri elementa. Prvi je politička ideologija, koja je sastavni dio odgovarajuće klasne ideologije i sastoji iz sistema ideja kako društvo i država treba da budu udređeni. Drugi element čine političke organizacije koji su subjekti politike. Najzad, treći element je politička djeltanost organizacija i pojedinaca ili neorganizovanih masa.


7.1. Država je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Država je istorijska kategorija, što znači da je nastala na određenom stepenu razvoja ljudskog društva. U prvobitnoj zajednici nije postojala još nikakva organizovana vlast, odnosno država. Razvojem materijalnih proizvodnih snaga, podjelom rada, proširenjem razmjene i formiranjem tržišta, pojavom privatnog vlasništva i cijepanjem plemenskih organizacija na vlasnike (bogate) i nevlasnike (siromašne), odnosno na ruševinama starih plemenskih zajednica izrasta nova društvena organizacija. Dakle, država ja izraz nužnosti opstanka ljudi, ali i izraz prisilnoga udruživanja i potčinjavanja plemena i naroda određenoj društvenoj organizaciji i njenim pravilima. U svojim najranijim oblicima egzistencije država ja oblik uspostavljanja i posredovanja u ostvarivanju zajedničkih interesa svih članova zajednice, u interesu zajedničkog opstanka.

  • Za provedbu zajedničkog normativno-vrijednosnog poretka u najranijim fazama organizacije države starale su se plemenske starješine, a kasnije vladari sa svojim aparatom prinude. Država ja tako postala nužan oblik organizacije zajedničkog života, interesa, običaja i obaveza, kako prema vlastitim pripadnicima, tako i prema drugim plemenima, narodima i državama.

  • U istoriji su države nastajale na različite načine. Neke su nastale ujedinjavanjem naroda.Veliki dio plemena činio ja to iz potrebe za opstankom tako što ja napuštao svoj nomadski život. Druge su, pak, nastale ujedinjavanjem naroda u strahu ili otporu od najezde trećeg.


7.2. Vlast u društvu je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Vlast je institucionalna moć, a zasnovana je na normativnim pretpostavkama koje imaju za sobom autoritet koji proizilazi iz volje građana ili društvene organizacije. Normativni poredak je osnova konstituisanja vlasti. Bez organizacije nema vlasti. Vlast je legitimni oblik moći. Gdje je vlast tu su uspostavljeni odnosi između prava i dužnosti njenih nosilaca, ali i onih koji su joj potčinjeni.

  • Postoje razni oblici vlasti i državnog uređenja.

  • - Prema obliku vladavine. U ovu podjelu spada: monarhija, diktatura, republika i hilafet.

  • - Prema državnom uređenju. Razlikujemo jednostavne države i složene države;

  • - Prema stepenu centralizacije. U centralističkim državama lokalni organi imaju malu samostalnost

  • U decentralizovanim državama lokalni organi imaju samostalnost.


7.2.1. Zakonodavna, izvršna i sudska vlast je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Zakonodavna vlast ili legislativa je naziv za nivo vlasti čija je funkcija donošenje zakona, a ovaj dio vlasti nalazi se u rukama predstavničkog tijela, tj. Parlamenta.

  • Izvršna vlast (egzekutiva) predstavlja vrh vlasti u političkom sistemu na kojem se kreira politika i kroz koji se ta politika provodi. Osnovna funkcija ove vlasti jeste izvršavanje zakona.

  • Sudska vlast je treći nivo vlasti. Posao sudske vlasti jeste da interpretira i primjenjuje zakone koje je donijela zakonodavna vlast.


7.3. Demokratija i ljudska prava je ona specifična ljudska zajednica, nezamjenjiva u ljudskom nastanku i razvoju, da je postojala u svim društvima i epohama ljudske civilizacije, te je nezamjenjiv činilac čovjekove svijesti, načina mišljenja i ponašanja, njegove kulture i tradicije, njegovih normi i vrijednosti.

  • Pojam demokratija označava oblik vlasti u kojem sve odluke neke države donosi direktno ili indirektno većina njenih građana kroz poštene izbore. Kad su ti uslovi ispunjeni, vlast se može opisati kao demokratska. To vrijedi za razne sisteme upravljanja, jer se ti pojmovi mogu kombinovati i sa drugim vrstama vlasti. Pojam „demokratija“ potiče iz stare Atine u 5. vijeku p.n.e.. Demokratija – grčki demos – narod i kratia – vladati.

  • Postoje dvije vrste demokratija: direktna demokratija i reprezentativna demokratija. Direktna demokratija je bila u staroj Atini, kada su svi slobodni ljudi izlazili na gradski trg i odlučivali o raznim stvarima. Pošto je tako nešto nemoguće postići danas, nastala je reprezentativna (predstavnička) demokratija. Tu ljudi na izborima biraju svoje predstavnike u parlamentu i daju im autoritet da donose odluke u njihovo ime.

  • Ideja ljudskih prava potiče od shvatanja o urođenom čovjekovom dostojanstvu iz koga proističu neka osnovna i neotuđiva prava i slobode koje nikakva vlast ne daruje niti može da uzme. Zato je načelo nediskriminacije toliko važno za uvažavanje ljudskih prava. Ono se svodi na to da čovjeku ne mogu biti uskraćena njegova prava samo zato što posjeduje neko urođeno svojstvo, kao što su npr.: rasa, boja kože, spol i drugo, ili zato što objektivno spada u neku društvenu grupu bez velike mogućnosti izbora, kao što su npr.: nacionalnost ili religija, ili što je to njegovo svojstvo plod slobodnog opredjeljenja, kao što je npr. filozofsko ili političko uvjerenje.


  • Moderni dokumenti o ljudskim pravima se vraćaju kriteriju demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.


7.3.1. Javo mnenje i demokratija demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Ono što je zajedničko svim shvatanjima javnog mnenja, to je činjenica da ga svi tretiraju kao oformljeno, usaglašeno mišljenje pripadnika određene globalne društvene zajednice o nekim bitnim društvenim pitanjima, koja obično podrazumijevaju iniciranje ili pokretanje određene društvene aktivnosti.

  • Javno mnenje ima dva osnovna elementa – javnost i mišljenje. Javnost znači da je mišljenje izašlo iz unutrašnjosti individue u javnost, da je izgovoreno, da je saopšteno nekome, odnosno, da je konfrotirano sa nekim i da je procesom konfrontacije postalo zajedničko mišljenje određene sredine, grupe, zajednice.

  • Javno mnenje postaje neotuđiva tekovina društvenog života, bitan element demokratije. Ono daje sudove o svemu što ima javni, društveni karakter. Zbog toga, svako ko želi afirmaciju pravih vrijednosti, brz i stalan razvoj društva, mora da se bori za stvaranje pravog, zdravog, demokratskog javnog mnenja, oslobodjenog svih barijera i monopola. Prvi i jedan od navažnijih uslova za to je slobodan razvoj sredstava masovnog komuniciranja u društvu.


7.4. Totalitarizam demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Totalitarizam je "način vladanja, u kojem država uzima pod svoju kontrolu sve pojave javnog i kulturnog života i strogim mjerama sprečava svaku privatnu inicijativu".

  • Sve totalitarne diktature imaju slijedeća obilježja:

  • 1. Razrađenu službenu ideologiju

  • 2. Jedna jedina masovna stranka koju redovno vodi jedan čovjek, 'diktator',

  • 3. Sistem terora na fizičkoj ili psihičkoj osnovi, koji se ostvaruje partijskim nadzorom i kontrolom tajne policije, ali koji istovremeno nadzire partiju za potrebe vođe,

  • 4. Tehnološki uslovljen, skoro potpuni partijski i državni monopol nadzora svih sredstava efikasnog masovnog komuniciranja, poput novina, radija, TV i filma;

  • 5. Podjednako tehnološki uslovljen, skoro potpuni monopol nad efikasnom upotrebom oružja;

  • 6. Centralni nadzor i upravljanje ukupnom privredom


8. KULTURA I DRUŠTVO demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Pojam kultura, označava ukupnost materijalnih i duhovnih vrijednosti koje je stvorio čovjek u svojoj društveno-istorijskoj praksi

  • Kulturu određuju brojni faktori nekog društva, od istorije i religije, do geografskih uslova življenja, zatim jezik, običaji, način mišljenja, vjerovanja. Kultura je istovremeno način življenja neke grupe, ali i duhovna dobra koja je ta grupa stvorila tokom zajedničkog života.


8.1. Civilizacija i kultura demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Civilizacija je skup svih oblika materijalne kulture ljudskog društva, ili jednog naroda na određenom stepenu društvenog razvoja, ona je istorijska faza u razvoju kulture, iako je ona viša etapa u razvoju čovječanstva


8.2. Elitna kultura demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Elitna kultura pretpostavlja fenomen koji znači visoku, suptilnu kulturu, sa specifičnim obilježjima.


8.3. Masovna kultura demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Savremeno društvo je stvorilo masovnu kulturu koja se prenosi masama putem masovnih komunikacija (štampa, televizija, radio, film, kompjuteri).


8.4. Kultura postindustrijskog društva demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Novi društveni oblik, osim "društva znanja", koristi se i nazivom "informatičko društvo". Po ovoj koncepciji proizvodnja i promet informacija shvataju se kao osnovna društvena djelatnost,

  • U svakodnevnoj komunikaciji susrećemo se pojmom multikultura. Ovaj fenomen može označavati egzistenciju više kultura na jednom prostoru, odnosno zajedničku egzistenciju više kultura u jednoj zajednici. Interkulturalizam znači ravnopravno uzajamno povezivanje među različitim kulturama jednog društva. To je suodnos, međusobno povezivanje između dviju ili više kultura, uključujući i poštivanje različitosti svake od zasebnih kultura.


9. DRUŠTVENA SVIJEST demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Najrasprostranjenije i najsnažnije manifestacije društvene svijesti reflektuju se kroz religiju, moral, pravo, nauku, umjetnost, filozofiju i ideologiju.


9.1. Religija. Pojam i elementi demokratije tako što dopuštaju samo ona ograničenja koja su proglašena zakonom/ustavom i koja za cilj imaju prava drugih ljudi, zaštitu morala, javnog poretka i opšteg blagostanja u demokratskom društvu. Ljudska prava i demokratija su tako međusobno uslovljeni i ograničeni. Na taj način klasičan katalog prava čovjeka i državljanina postaje sastavnim dijelom većine ustava u kojima je tako uvedena druga generacija prava, prije svega socijalnih i ekonomskih, npr. pravo na zaposlenje ili pravo na obrazovanje.

  • Religiju bismo mogli shvatiti kao ljudsku aktivnost u najjopštijem smislu. To je stvar čovjekovog uvjerenja i njegovo prihvatanje natprirodnog kao stvarnog.

  • Sociologija kao nauka o društvu religiju posmatra kao društveno uslovljenu tvorevinu, odnosno uticaj društva na religiju i religije na društvo, dakle, njenu društvenu dimenziju.

  • Bez obzira na subjektivnost religije, ona je ujedno i iskustvena činjenica koju svaka osoba uključuje i unosi sa sobom u neku religiju, tj. u neke kolektivne religijske institucije. Religija se uklapa u globalnu društvenu stvarnost i iz istorije nam je poznato da ona predstavlja jedan od dijelova i dimenzija društvenoga razvoja. Međutim, religija je takođe uslovljena i društvenom stvarnošću, ne samo spoljašnošću, već i u svojim strukturalnim i kulutnim elementima.

  • Natprirodna dimenzija religije ogleda se u prihvatanju nečeg izvanjskog i nedostižnog, kao stvarnog. Za čovjekovo vjerovanje nije dovoljno da natprirodno egzistira, već da ga sam shvati kao realnost i da ono ima uticaj na njegovo socijalno ponašanje. Putem obreda i običaja i načina vjerovanja, vjernik utiče na ono što je izvan i iznad njega i u čije postojanje ne sumnja. Dakle, religija je put za prihvatanje određenih vrijednosti i modela ponašanja. One vrijednosti koje ga povezuju sa nadprirodnim ili svetim jesu religijske vrijednosti.


  • Dakle, religija je izraz čovjekovoga vjerovanja i u silu izvan njega, a koje, po njegovom ubjeđenju, utiču na ljudsku sudbinu. Religija nije samo lični doživljaj i individualno vjerovanje, već uspostavljanjem normativnog postaje i kolektivni čin vjerovanja, odnosno izvjesni ritual koji zadobija i društvenu dimenziju. Religije su postojale u svakom društvu i one su, mogli bismo slobodno konstatovati, nosioci kontinuiteta društvene transformacije i preobražaja

  • Omogućava čovjeku da proširi pojmove o samom sebi, da nađe svoj mir i da ispuni svoje praznine, da pobjegne od tegoba svakodnevnog života i društvenog okruženja. Vjerovanje pruža čovjeku, ustvari, posve drugi smisao pogleda na moć i na riješenja koja mu daju nadu u natprirodno i nevidljivo biće, dakle ono što je sveto.


9.1.1 Istorijski razvoj religije izvan njega, a koje, po njegovom ubjeđenju, utiču na ljudsku sudbinu. Religija nije samo lični doživljaj i individualno vjerovanje, već uspostavljanjem normativnog postaje i kolektivni čin vjerovanja, odnosno izvjesni ritual koji zadobija i društvenu dimenziju. Religije su postojale u svakom društvu i one su, mogli bismo slobodno konstatovati, nosioci kontinuiteta društvene transformacije i preobražaja

  • Karakteristično za sve religije je shvatanje da postoje određene sile koje upravljaju svijetom i pojavama u njemu, kao i vjerovanje da uporedo sa objektivno postojećim svijetom, postoji i drugi, zagrobni svijet. Takođe, zajedničko svim oblicima religije je da one predstavljaju nestvarni, mistični odražaj objektivno postojećeg svijeta i odnosa u njemu, a specifičnost je u načinu na koji su to činile.

  • Sve religije možemo podjeliti na prirodne i objavljenje. U prirodne religije spadaju animizam, totemizam i kult prirode, a u objavljene – teizam, koji se djeli na politeizam i monoteizam

  • Animizam je prva faza u razvoju religije, to je vjerovanje svaki predmet, svaka pojava ima svoju dušu (od latinske riječi „anima“ – duša).

  • Već na ovom stepenu razvoja religije javlja se magija kao sastavni element animizma i ona je jedini aktivni element religije.

  • Totemizam je druga prirodna religija. Pojavljuje se na višem nivou divljaštva, kada lov i ribolov postaju osnovna ljudska djelatnost. Suština totemizma je u vjerovanju primitivnih ljudi da potiču od nekog pretka (totema) koji ih štiti i pomaže im u borbi sa prirodnim stihijama.


  • Teizam nastaje na višem stepenu razvoja ljudske svijesti, kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Politeizam je vera u više bogova, od kojih su jedni dobri, a drugi zli.

  • Monoteizam je faza u razvoju religije i vjerovanja u jednog Boga.

  • Od monoteističkih religija najznačajnije su hrišćanstvo, islam i budizam i one su tzv. velike religije. Nastale su u različitim vremenima i na različitim prostorima.


9.2. Moral, pojam elementi morala kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Moral predstavlja sistem spontano nastalih i dobrovoljno prihvaćenih principa i normi ponašanja ljudi u društvu, i to, kako pojedinaca međusobno, tako i pojedinaca prema društvu, kao i društvene zajednice prema pojedincima. Osnovni elementi morala su moralne norme, moralno ponašanje, moralni sud i moralne sankcije.


9.2.1. Nastanak morala kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Prema religioznom shvatanju, moral je stvorila viša sila, te se on zato i shvata kao poruka ili zapovjest nekog višeg bića.

  • Po marksističkom shvatanju, moral je društveno – istorijska kategorija. Nastaje u društvu kao rezultat određenog stepena razvoja ljudske svijesti i shvatanja nužne upućenosti i međuzavisnosti ljudi jednih od drugih, u određenoj ljudskoj zajednici.


9.2.2. Društvene pretpostavke morala kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Moral je društvena kategorija. Iako individualni čin i postupak, način mišljenja i djelovanja društveno je uslovljeno šta se smatra moralnim, poželjnim, vrijednim, a šta je nedopušteno u odnosu prema sebi, drugome, ali i samim članovima društvene zajednice.


9.2.3. Kulturne pretpostavke morala kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • I čovjek i njegova kultura su povezani i uslovljeni. Čovjek usvaja kulturu, ona ga oblikuje, prihvata njene vrijednosti koje su istorijski provjerene i koje mu daju uputstva za život u zajednici. Kultura oblikuje čovjeka, a čovjek praktikuje i prenosi vlastitu kulturu na dolazeće generacije. Čovjek i kultura su strogo povezani i nerazdvojni. Čovjek se oblikuje i socijalizira putem prihvatanja kulturnih obrazaca.

  • Unutrašnji obrasci su vrijednosti mišljenja, postupanja, vrednovanja, ponašanja, dok u vanjske ubrajamo opšteprihvaćene vrijednosti koje su zajedničke za sve članove društva, ili pojedine njegove dijelove. Društvena funkcija morala predpostavlja da je svaki čovjek moralno biće. Čovjekova moralnost podrazumijeva da je on slobodan u izboru načina života i svoje kulture.


9.2.4. Uticaj ekonomskih procesa na moral kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Posredno ili neposredno, ekonomski procesi djeluju i utiču na moralni poredak jednog društva. Činjenica je da je moralni život čovjeka direktno vezan za materijalne uslove u kojima živi i stvara.

  • Uzajamni uticaji ekonomskih procesa i morala su veoma složeni, posebno zato što moralni problemi mogu značajno uticati na odnos ljudi prema radnoj aktivnosti


9.3. Pravo kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Pravo reguliše društvene odnose u okviru jedne društvene jedinice u kojoj je moguće da dođe do povrede zajedničkog interesa, pa je potrebna prinuda kojom će oni biti zaštićeni.

  • Od najranijih vremena, dakle u vrijeme koje se smatra „besklasnim“, izdvajaju se i nameću vođe (akcione i idejne), izdvajaju se grupe zaštitnika i štićenih, da bi se kasnije došlo do stvaranja države i s njom prava. Dakle, svakom pravu (državnom pravu) prethodi običaj i običajno pravo.


9.4. Nauka, pojam i karakteristike kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Društvena funkcija nauke se ogleda u potrebi ljudi da ovladaju prirodnim i društvenim silama i da ljudi mogu da ih koriste u određene svrhe.

  • Nauka nije samo istinit, provjeren, već i koherentan, povezan, intrigalan, osmišljen sistem saznanja, ona predstavlja sistem saznanja o objektivnoj stvarnosti koji nije nikada konačan i potpun.


9.4.1. Podjela nauka kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Ako se kao kriterijum za podjelu nauka uzme svrha, odnosno praktična primjenljivost, one se mogu podjeliti na teorijske ili fundamentalne - prirodne, društvene i humanističke) i na primjenjene (tehnika, medicina).


9.4.2. Nastanak i razvoj nauke kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Proces izdvajanja pojedinih nauka iz filozofije počeo je u ranoj antici, snažnije se odvijao u helenističkom periodu grčke istorije da bi se dovršio krajem XVIII i u toku XIX vijeka. Na to su uticala naročito neka krupna otkrića u prirodnim naukama, kao štoje Kant – Laplasova teorija, Darvinova teorija evolucije i sl. Nastanak pojedinih nauka kroz njihovo izdvajanje iz filozofije bio je uslovljen potrebom riješavanja određenih praktičnih problema. Najprije su se izdvojile prirodne i primjenjene nauke, a mnogo kasnije društvene i humanističke nauke.


9.4.3. Značaj nauke kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Savremenu epohu mnogi nazivaju „naučnom civilizacijom“, jer su samo za posljednjih stotinjak godina ostvareni značajniji rezultati nego za čitav prethodni period ljudske istorije, i to naročito u prirodnim i tehničkim naukama. Ovakvi rezultati ostvaruju se u formi naučno – tehničke revolucije.

  • U budućnosti će manji problem biti stvoriti nešto novo, a veći kako upravljati time. Zbog toga tehnološka pitanja ne traže samo tehnološke odgovore. To su i politička pitanja, koja će više zaokupljati društvo, nego bilo koja druga.


9.5. Filozofija kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Filozofija kao poseban oblik društvene svijesti predstavlja sistem saznanja o najopštijim, najsveobuhvatnijim i najapstraktnijim zakonitostima razvoja prirode, ljudskog društva i mišljenja. Predmet filozofije je objektivna stvarnost u cjelini.


9.5.1. Nastanak i razvoj filozofije kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Nastanak filozofije se vezuje za nastanak klasnog društva. Osnovne pretpostavke za njeno diferenciranje bile su određen stepen razvoja proizvodnih snaga, nastanak viška proizvoda i podjele rada na umni i fizički. Na osnovu toga su određene individue i određene društvene grupe mogle da egzistiraju bez obaveze rada u materijalnoj proizvodnji.


9.5.2. Osnovni filozofski pravci kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Oni filozofi koji tvrde da je materija primarna, te da ona postoji nezavisno od mišljenja, kao i da samo mišljenje predstavlja proizvod materije, pripadaju materijalističkom pravcu, i oni zastupaju materijalistički pogled na svijet, dok oni filozofi koji tvrde da duh ima primat, kao i da je sam materijalni svijet proizvod duha, pripadaju idealističkom pravcu, i oni prihvataju idealističko tumačenje svijeta


9.6. Umjetnost, pojam kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Umjetnost je obilk društvene svesti koja na specifičan način, pomoću različitih simbola – predmeta, pokreta, ritmova, boja, riječi itd., izražava određenu stvarnost, tj. ponašanje, želje i osećanja pojedinaca i grupa u određenim prirodnim i društvenim uslovima.


9.6.1. Nastanak umjetnosti kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Najstarija sačuvana umjetnička djela, koja datiraju još iz najstarijih perioda prvobitne zajednice, pripadaju slikarstvu i vajarstvu.

  • Smatra se da su i prije mlađeg paleolita postojale pjesme i igre vezane za lov i magiju, ali nisu sačuvane pošto nisu materijalizovane.


9.6.2. Funkcije umjetnosti kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Ne postoje uskladjena mišljenja o osnovnim funkcijama umjetnosti, ali se većina slaže da je osnovna funcija estetsko – emotivna. Zapravo, zadatak umjetnosti je da u ljudima izaziva osjećanja lijepog, prijatnog, uživanja, da ih zabavi, razonodi, relaksira.

  • Umjetnost ima i saznajnu funkciju. I ona, kao i ostali oblici društvene svijesti, ima zadatak da prati, da proučava, da saznaje određenu stvarnost. Razlika je samo u načinu saopštavanja saznanja. Iz ove funkcije proističe i moralno – vaspitna funkcija.

  • Umjetnost je i društveno uslovljena, jer se oblikuje pod uticajem društva koje na nju djeluje.


9.7. Ideologija, pojam kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Ideologija predstavlja više ili manje koherentan,zainteresovani sistem mišljenja, u čiju se istinitost vjeruje bez rezerve, a koja izražava interese i stremljenja odredjenih partija,klasa ili većeg dijela društva

  • Zvaničnu ideologiju u društvu stvaraju teoretičari, ideolozi vladajuće klase, nastojeći da kroz nju izraze interese te klase. Ali, ideologiju stvaraju i teoretičari eksploatisane klase, izražavajući kroz nju njen položaj u društvu, njene interese, ideje, stremljenja, njenu psihologiju i klasnu svijest.


9.7.1. Nastanak ideologije kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Nastanak ideologije je uslovljen određenim društveno – ekonomskim preduslovima, prije svega, određenim stepenom razvoja proizvodnih snaga i nastankom viška vrijednosti rada, odnosno, viška proizvoda.

  • Ne postoji ideologija društva uopšte, već samo ideologija pojedinih klasa, partija ili šireg dijela (ali ne i cjeline) društva.


10. PROMJENE I RAZVOJ DRUŠTVA kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Ako želimo označiti promjene u društvu ili samih društava, onda kažemo da se radi o njihovoj transformaciji. Transformacija je proces promjena koji se odvija u različitom vremenskom trajanju i značenju. Neki procesi započeti već ranije imaju svoje tokove i refleksije koje se odvijaju u dužem vremenskom i generacijskom periodu, ili se neki ponavljaju. Oni imaju različito značenje, zavisno od društvene pojave koja ja predmet, odnosno sadržaj procesa koji doprinosi promjeni određenog stanja ili odnosa.


10.1. Revolucija kada ljudi stiču sposobnost uopštavanja. Tada oni uočavaju da postoji grupa srodnih pojava i vjeruju da njima upravljaju nadprorodna bića, koja više ne žive u pojedinim predmetima, već žive na pojedinim nepristupačnim mjestima, a kasnije ih dižu čak i na nebo. Ovako zamišljeni duhovi dobijaju naziv bogovi. Dvije su osnovne faze u razvoju teizma, a to su politeizam i monoteizam.

  • Ako se radi o promjenama sistema, i to masovnim učešćem ljudi u tom procesu, i uz pomoć sredstava nasilja, onda kažemo da se radi o revolucijama.

  • Revolucija dovodi do velikih socijalnih promjena koje vrši određena društvena grupa ili pokret. U svojoj aktivnosti upotrebljavaju ili se služe kombinacijom sile i političkog pritiska, kako bi jedan poredak ili sistem vlasti i vladu zamijenili drugim.


10.2. Pojam, oblici i uzroci društveno - istorijskog kretanja

  • Evolucionisticka teorija se temelji na ideji da se društvo i pojave u njemu stalno mjenjaju i da se promjene nužno odvijaju od nižih ka višim oblicima organizacije društvenog života.

  • Ciklična teorija polazi od pretpostavke da društveno-istorijsko kretanje ima karakter zatvorenog kruga istorijskih zbivanja u kome se društva stalno vraćaju na početni oblik razvoja.

  • Difuzionističke teorije polaze od ideje da sve značajnije promjene nastaju u jednom svijetskom središtu kao odlučujućem za istorijski razvoj čovječanstva.

  • Društveni progres se odvija uglavnom u dva oblika, kao evolucija i revolucija. One se razlikuju po korjenitosti društvenih promjena, sredstvima kojima se ljudi služe radi njihovog izvođenja i brzini promjene.


10.3. Društvena pokretljivost kretanja

  • U sociologiji se obično razlikuju tri vida ili dimenzije društvene pokretljivosti: horizontalna, vertikalna i prostorna.

  • Pod horizontalnom pokretljivošću podrazumijeva se svaki prelazak pojedinca iz jedne grane društvene djelatnosti u drugu, što je praćeno promjenom zanimanja, odnosno tipa društvene uloge.

  • Pod vertikalnom pokretljivošću podrazumijeva se pomjeranje pojedinaca i društvenih grupa u njihovom društvenom položaju.

  • Pod prostornom pokretljivošću podrazumijeva se individualno ili kolektivno pomjeranje u geografskom prostoru


10.4. Peoriodizacija istorijskog kretanja kretanja

  • Marks u cjelokupnoj istoriji razlikuje pet društveno-ekonomskih formacija: prvobitnu zajednicu, robovlasnicko drustvo, feudalizam, kapitalizam i komunizam.

  • Prisutna je periodizacija istorijskih kretanja po kojoj se razvoj odvija kroz tri osnovne etape: predindustrijsku, industrijsku i postindustrijsku.

  • Predindustrijsko društvo označava fazu u kojoj preovlađuje primarni sektor djelatnosti-poljoprivreda.

  • Industrijsko društvo je ono gdje preovlađuje mašinski način proizvodnje, mehanizacija i automatizacija i sve veća specijalizacija proizvodnje.

  • Postindustrijskim društvom naziva se faza najrazvijenijih društava Postindustrijsko društvo je “društvo znanja”


10.5. Globalizacija kretanja

  • Pod globalizacijom se podrazumjeva stvaranje jedinstvenog ekonomskog i političkog prostranstva, kretanje naroda unutar i između kontinenata, trgovina među različitim državama koje se nalaze na velikim udaljenostima, odnosi se na velike svijetske religije nastale tokom seoba naroda, na širenje tehnologije, označava povećanje međunarodnog udjela u trgovini robe, rast transnacionalnih kompanija, porast direktnih inostranih investicija, porast brzine i obima finansijskih transakcija

  • Globalizacija se određuje kao stalno rastući i razvijajući proces međusobnog povezivanja različitih faktora međunarodnog značaja, pri čemu se misli na tijesne ekonomske i političke veze, na kulturne i informacione promjene u društvenoj djelatnosti raznih država. Jedan od najznačajnijih faktora globalizacije je ekonomski faktor.


11. SOCIOLOŠKA ISTRAŽIVANJA kretanja

11.1. Faze naučnog istraživanja

  • Teorijsko, logičko odabiranje teme za istraživanje i analizu

  • 2. Određenje predmeta istraživanja i istraživačkog problema

  • 3. Postavljanje hipotetičkog okvira za istraživanje.

  • 4. Prikupljanje naučne građe i podataka na bazi predmeta istraživanja i postavljenog hipotetičkog okvira

  • 5. Naučni opis pojave koja se istražuje

  • 6. Naučno objašnjenje istraživane pojave

  • 7. Uključivanje dobijenih naučnih rezultata u naučnu teoriju i sistem nauke.


11.2. Metode sociološkog istraživanja kretanja

  • Posmatranje je postupak prikupljanja podataka o pojavama na osnovu njihovog čulnog doživljaja

  • 2. Razgovor i upitnik.

  • 3. Klasifikacija i mjerenje (skaliranje).

  • 4. Statistička analiza (metod) mjeri učestalost i rasprostranjenost određene pojave ili dijelova pojave, odnosno određenih osobina

  • 5. Eksperiment.

  • 6. Uporedna analiza je postupak u kome se pojedine vrste društvenih pojava posmatraju, analiziraju i proučavaju u što različitijim oblicima i uslovima ispoljavanja, na različitim mjestima i u različitim vremenskim periodima, u različitim društveno-istorijskim uslovima, poredeći te osobine i izvlačeći neke karakteristične stavove i zakonitosti razvoja pojave, procesa, tvorevine.

  • 7. Analiza sadržaja je postupak prikupljanja podataka koji se odnosi

  • na analizu nekih dokumenata i poruka.


8. Studija slučaja je specifičan postupak prikupljanja podataka u istraživanju neke pojave, procesa i odnosa. Ovim postupkom se analizira jedna cjelina društvene stvarnosti, nešto što je izdvojeno i zaokruženo u vremenu i prostoru (događaj, institucija, kompanija, nastajanje, funkcionisanje i transformacija nečega).


12.1. Sindikat kao predmet nauke podataka u istraživanju neke pojave, procesa i odnosa. Ovim postupkom se analizira jedna cjelina društvene stvarnosti, nešto što je izdvojeno i zaokruženo u vremenu i prostoru (događaj, institucija, kompanija, nastajanje, funkcionisanje i transformacija nečega).

  • Možemo reći da je sindikat društvena pojava, pa je kao takav predmet tretmana društvenih nauka. On može biti predmet usputnih interesovanja pojedinih naučnih disciplina, a može biti predmet opšte sociologije i to onog dijela koji se odnosi na društvene grupe ili grupacije. Međutim, sindikat u izravnom smislu može biti predmet posebne nauke u društvu, naročito sociologije,

  • - sociološke društvene nauke proučavaju društvene pojave, a sindikat je društvena pojava par ekselans, dakle imaju svoj predmet proučavanja;

  • - sociološko društvene nauke proučavaju sastav ili strukturu društva, a sindikat ima svoj sastav, svoju strukturu i organizaciju – član, sindikalna organizacija, granski sindikati, opštine, okruzi i sl.;

  • - sociološke društvene nauke proučavaju funkciju određenih pojava, a sindikat ima polazno polje djelovanja i funkciju u društvu koju treba da vrši;

  • - nauka ispituje određene procese među društvenim pojavama, a u sindikatu se dešavaju procesi i rezultati koji su osnov formiranja i djelovanja (procesi saradnje, solidarnost, borba i sl.);

  • - društvene nauke pridaju veliki značaj pravilima ponašanja i djelovanja, a sindikat ima svoja pravila ponašanja i djelovanja koja sam utvrđuje i provodi;

  • - društvene nauke proučavaju horizontalnu i vertikalnu slojevitost društva, a sindikat u svojoj organizaciji ima i jedno i drugo;


- društvene nauke proučavaju kretanje ili dinamiku u razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

- društvene nauke se bave i predviđanjem društvenih pojava, što je i za sindikat veoma značajno;

- društvene nauke imaju svoj metod istraživanja, bilo posebne metode ili, pak, neke iz drugih nauka istovremeno, kao što su posmatranje, eksperimenti, sociometrija, statistički metodi, ankete, testovi, «metoda vlastite kože», mjerenje i dr.


12.2. Sindikat kao nužnost i kao slučajnost razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

  • Postojanje jedne organizacije koja bi štitila interese radnika bila je nužnost, odnosno da ona je nužan produkt razvoja kapitalističkog društva i uopšte pozicije rada u ljudskom društvu. Mogli bismo reći da je sindikat nastao kao zakonita pojava u razvoju ljudskog društva.

  • Ova organizacija rada ima etimološko porijeklo od grčke riječi sindikos, što znači zaštitnik, advokat, branilac nekoga. Mogla se uzeti i latinska riječi advocatus, što znači i sindikat – advokat, zaštitnik, branilac nekoga.


12.3. Predmet sociologije sindikata razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

- Predmet nauke o sindikatu mogao bi da bude isti kao i kod drugih društvenih nauka opšteg ili posebnog karaktera, a to su:

Istorija rada i sindikata;

Funkcije određene pojave, u ovom slučaju sindikata, radi čega je i nastala u društvu;

Pitanje strukture sindikata kao društvene pojave,

Svaku društvenu grupu karakterišu određeni oblici organizacije koju ima i sindikat.

Svaka društvena grupa ima odnose sa drugim društvenim grupama i institucijama, u kom smislu se govori o sindikatu u društvenom kontekstu;

Svaka nauka se bavi pitanjima perspektive i budućnosti određene pojave, pa time i nauka o sindikatu.

Naprijed navedeni elementi, u globalu, predstavljaju predmet nauke o sindikatu koje još nema, ali koja je moguća.


12.4. Ime organizacije razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

  • Svi se slažu da riječ sindikat potiče od grčke riječi sindik koji znači osoba koja nekome pomaže u pravu, koja je opunomoćenik nekoga, ili, pak, advokat, a oraganizacija koja se bavi tim pitanjem naziva se Sindikos.


12.5. Definicija sindikata razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

  • Sindikat je prva, najmasovnija, najuniverzalnija i najneposrednija organizacija radnika i kao takva predstavlja snagu organizovanog rada, sa prvenstvenom funkcijom u zaštiti društveno-ekonomskih interesa radnika.


12.6. Sindikat kao društvena grupa razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

  • Sindikat je društvena grupa u koju dobrovoljno, ali iz interesa, ulaze radnici radi zaštite svojih interesa. To se još bolje vidi iz najčešće definicije društvene grupe kao manjeg ili većeg broja ljudi koji su «međusobno povezani trajnim ili privremenim vezama»


12.7. Moć, položaj i ugled razvoju pojave, a sindikat ima svoj razvoj, dinamiku i kretanje;

  • U sferi rada se susreću tri sfere moći: Moć države, poslodavaca i moć sindikata,

  • kontrolom.

  • Moć radnika je sadržana u njihovom umijeću, vještinama i znanju koje im daje mogućnost da sadržaj procesa rada drže pod svojom

  • U borbi između poslodavca i sindikata održava se ravnoteža rada i kapitala, borbe i mira, plime i osjeke u toj borbi

  • Sindikat kao moć najbliži je političkoj moći i institucionalno i neformalno, jer je on ovlašten da utiče na rad parlamenata, vlada i poslodavaca.


  • Iz izloženog proizilazi da pojam sindikata određuju slijedeći elementi:

  • Sindikat je najneposredniji oblik organizovanja radnika, jer se on u određenom obliku javlja tamo gdje radnik radi i živi – u svom preduzeću, mjesnoj lokalnoj zajednici.

  • Sindikat je oblik organizovanja nastao polovinom 19.vijeka, nešto ranije od političkih partija;

  • Sindikat je najmasovniji oblik organizovanja radnika, što znači da u globalu nijedna druga organizacija ne može imati radnika u svom sastavu više od sindikata.

  • Sindikat je najopštiji oblik organizovanja radnika i javlja se u najvećem broju zemalja u svijetu u raznim oblicima političkog i drugog organizovanja

  • - Sindikat je najneposredniji oblik organizovanja radnika, jer se on u određenom obliku javlja tamo gdje radnik radi i živi – u svom preduzeću, mjesnoj lokalnoj zajednici.


12.8. Sindikat kao interesna grupa slijedeći elementi:

  • U savremenom društvu sindikati predstavljaju najznačajnije interesne grupe. Borba za veću nadnicu, bolje uslove rada i kraće radno vrijeme bila su glavne intencije radničkog pokreta.


12.9. Sindikat i društveni determinizmi (uzroci) slijedeći elementi:

  • Geografski determinizam nas uči da su mnoge društvene organizacije i razvoj društva određeni geografskim faktorom. I sindikat mora da uvažava taj geografski faktor i podneblje u kojem razvija svoju organizaciju i djelovanje.

  • Ekonomski determinizam nas uči o tome da položaj radnika u jednom društvu ne zavisi samo od borbe radnika i sindikata, već i od ekonomskog razvoja datog društva koji može da zadovolji određene potrebe radnika.

  • Tehnički determinizam polazi od shvatanja da oslobađanje rada i čovjeka sve više zavisi od napretka nauke i tehnike, a manje od subjektivnih faktora.

  • Politički determinizam prenaglašava ulogu političkog faktora u društvenom životu i razvoju društva pod uticajem države i političkih stranaka.


12.10. Sindikat i otuđenje slijedeći elementi:

  • Otuđenje radnika je neposredan izvor nastanka sindikata, kao što je i rad praizvor svake dijalektike pa time i sindikalne (V. Rus). Sindikat kao pokret i organizacija usmjeren je na ukidanje otuđenja kao izvora i posljedica eksploatacije radnika


12.11. Ideologija i sindikat slijedeći elementi:

  • Stanje ideologije zavisi od razvijenosti društva i ekonomskog položaja radnika. U pravilu, razvijenim društvima pripada ideologija radničkog pokreta reformističkog tipa.

  • Ideološke napetosti slabe srazmjerno napretku u materijalnom položaju radnika, stepenu priznavanja sindikalnih sloboda, spremnosti na dijalog sa sindikatom. To su ne samo napetosti na praktičnom, već i na ideološkom polju. Te napetosti se manifestuju sukobima radnika i vlasti, progonima sindikalaca, ubijanjem i sl.


12.12. Sindikat i filozofija slijedeći elementi:

  • Bez poznavanja filozofije ne može se shvatiti suština ljudskog rada za koji je vezan sindikat, problem otuđenja, suština udruživanja, konflikt u radu, metafizika organizovanja i djelovanja i sl.


12.13. Sociologija sindikata, društvene nauke i teorije slijedeći elementi:

  • Sociologija sindikata može biti u posebnoj relaciji sa opštom sociologijom, sociologijom rada, ekonomijom, pravnim naukama, političkim naukama, socijalnom psihologijom i sl.


12.13.1. Opšta sociologija i sociologija sindikata slijedeći elementi:

  • Najbliža veza i najveći značaj za sociologiju sindikata ima opšta sociologija koja predstavlja fundament svake posebne društvene nauke. Bez poznavanja opšte strukture i razvoja društva, odnosa među ljudima uopšte, ne mogu se razumijeti bilo koje društvene grupe i organizacije, pa time ni sindikat.


12.13.2. Odnos ekonomske nauke i sindikata slijedeći elementi:

  • Sindikat može vršiti svoju ulogu tek onda kada poznaje osnovne ekonomske odnose i kategorije, kao što su: proizvodnja, raspodjela, profit, razmjena i potrošnja, problem robe i novca, uloge tržišta, cijene radne snage, i sl.


12.13.3. Odnos pravnih nauka i sociologije sindikata slijedeći elementi:

  • Nauka o sindikatu bi mogla biti povezana sa pravnim naukama jer sindikat treba da razumije kako aktuelno pravo, tako i pravo u istoriji, da bi se moglo objasniti određene sindikalne odnose i procese. I sam sindikat ima pravnu osnovu djelovanja, kao što su: zakoni, kolektivni ugovori, statut kao pravni akt.


12.13.4. Odnos sociologije rada i slijedeći elementi:

sociologije sindikata

  • Sociologija rada je najbliža sociologiji sindikata i međusobno se dopunjuju. Dok se sociologija rada bavi aspektima rada, prvenstveno društvenim odnosima u procesu rada, dotle se nauka o sindikatu bavi problemom sindikalnog organizovanja i djelovanja radnika u zaštiti prava i interesa. Radni odnosi su u tom smislu širi od sindikalnih, koji predstavljaju dio ukupnih odnosa radnika u radu.


12.13.5. Političke nauke i sociologija sindikata slijedeći elementi:

  • Političke nauke proučavaju istoriju politike i političkih teorija, političke ustanove, partije, grupe, javno mnenje i sl. Društvena moć i vlast su takođe bitan sadržaj političkih nauka. U tom smislu političke nauke bi mogle biti širi pojam od nauke o sindikatu, koja se bazira na odnosima i procesima u zaštiti prava i interesa radnika.


12.13.6. Odnos ideologije i sociologije sindikata slijedeći elementi:

  • Sociologija sindikata u našoj verziji ima značajne elemente ideologije samim tim što polazi od pozitivnih postulata o ulozi radnika i sindikata u oslobođenju rada i društva u cjelini.


12.13.7. Odnos socijalne psihologije i slijedeći elementi:

sociologije sindikata

  • Socijalna psihologija se bavi proučavanjem ponašanja ljudi, i to onih koji su bitni za društvene odnose. Ona želi da utvrdi uslovljenost određenih oblika ponašanja ljudi u datim okolnostima, kao što su položaj, uloga, socijalna i druga pripadnost ljudi.


12.13.8. Pedagoške nauke i sociologija sindikata slijedeći elementi:

  • Jedna od bitnih funkcija sindikata predstavlja edukacija sindikalnih kadrova i članstva da bi mogli vršiti svoju funkciju, jer sindikat predstavlja «posebno umijeće» za koje se ljudi ne osposobljavaju u toku školovanja

  • Zato je saradnja nauke o sindikatu sa pedagoškim naukama od velikog značaja.


12.13.9. Sindikat i neke društvene teorije slijedeći elementi:

  • Poznavanje psiholoških teorija može da nam pomogne u shvatanju uloge psihičkih faktora na sindikalne odnose i procese.

  • Organske teorije hoće da izjednače društvo sa biološkom jedinkom, ističući da i društvo, u ovom slučaju i sindikat, djeluju kao jedan organizam međusobno povezanih dijelova

  • Teorija sile polazi od toga da svaka društvena organizacija treba da ima određenu moć i snagu, odnosno silu da utiče na određene odnose i procese. U tom smislu i sindikat ima svoju kolektivnu moć koja se realizuje u vidu kolektivnih akcija, kao što su: štrajkovi, protesti, bojkoti i drugi vidovi sindikalne borbe. Uticaj sindikata srazmjeran je sili kojom raspolaže – geslo je ove teorije.

  • Teorija elite dijeli svaku organizaciju na članstvo i rukovodstvo, na elitu i masu, ističući da članstvo uglavnom služi da bi se elita izabrala na vlast Te činjenice moraju biti svjesni i sindikalci da se ne bi otuđili od članstva i da ne bi svoj odnos prema eliti manifestovali masovnim izlaskom, pisanjem peticija i javnim protestima protiv svoje organizacije


  • Solidarističke teorije polaze od činjenice da u društvu postoje različiti slojevi i klase po svom društvenom položaju. Ova teorija polazi od moralnih načela potrebe za saradnjom u zaštiti zajedničkih interesa koji su u interesu većine stanovništva u odnosu na privilegovanu manjinu. Ova teorija je izraz želje masovnog društva da od bogatih slojeva uzme dio bogatstva radi podjele siromašnima. S obzirom da sindikat zastupa interese mase koja je ekonomski siromašnija i koja je najčešće pod udarom zakidanja određenih prava, princip solidarnosti treba da bude jedan od vodećih principa sindikata kao organizacije. U tom smislu su principe solidarističke teorije većina sindikata ugradila u svoje programe.

  • Iz teorije društvenog ugovora (Ruso, Lok) proizašli su mnogi ugovori između socijalnih grupacija, uključujući i kolektivne ugovore koje zaključuju sindikati sa predstavnicima kompanija i vlasti. Ovi ugovori počivaju na principima dobrovoljnosti i ekvivalentnosti prava i dužnosti učesnika kolektivnog pregovaranja.

  • Pravne teorije polaze od shvatanja da su društveni odnosi realni tek onda kada dobiju određenu pravnu formu.

  • Ove i druge teorije svakako mogu da doprinesu boljem razumijevanju društvenih odnosa koji su značajni za sindikalno organizovanje i djelovanje.


ad