Slenskar b kmenntir 1550 1900 b kmenntir 1550 1750 bls 47 53
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 21

Íslenskar bókmenntir 1550-1900 Bókmenntir 1550-1750, bls. 47-53 PowerPoint PPT Presentation


  • 155 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Íslenskar bókmenntir 1550-1900 Bókmenntir 1550-1750, bls. 47-53. Framhaldsskólinn á Húsavík Ísl 403 Herdís Þ. Sigurðardóttir. Galdrar. Á 17. öld var mikið um ofsóknir á hendur mönnum vegna galdra , jafnt á Íslandi sem annars staðar í Evrópu.

Download Presentation

Íslenskar bókmenntir 1550-1900 Bókmenntir 1550-1750, bls. 47-53

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Slenskar b kmenntir 1550 1900 b kmenntir 1550 1750 bls 47 53

Íslenskar bókmenntir 1550-1900Bókmenntir 1550-1750, bls. 47-53

Framhaldsskólinn á Húsavík

Ísl 403

Herdís Þ. Sigurðardóttir


Galdrar

Galdrar

  • Á 17. öld var mikið um ofsóknir á hendur mönnum vegna galdra, jafnt á Íslandi sem annars staðar í Evrópu.

  • Erlendis beindust ofsóknirnar einkum að konum en hér á landi var þessu öfugt farið.

  • Tala þeirra sem brenndir voru hér á landi vegna galdra er á reiki.

  • Þó er talið að 20-24 karlmenn hafi verið teknir af lífi hér á landi vegna galdra auk einnar konu.

  • Sá fyrsti var tekinn af lífi 1625 en hin á árunum 1654-85.


Sn rum dj fulsins

Á snærum djöfulsins?

  • Með siðaskiptunum jókst áherslan á helvíti.

  • Því var trúað að menn gætu haft samskipti við djöfulinn og stundað galdra með hans fulltingi (svartagaldur).

  • Líklega hefur galdur alltaf verið stundaður að einhverju marki, oftast til varnar (hvítagaldur).

  • Á 17. öld var galdur hins vegar tengdur fjandanum.

  • Með því að brenna galdramenn var reynt að draga úr þeim refsingum sem þeir áttu í vændum eftir dauðann.


Vi br g

Viðbrögð?

  • Misjafnt var hvernig kirkjunnar menn tóku á galdramálum.

  • Séra Páll Björnsson prestur í Selárdal var einn þeirra sem gengu hvað harðast fram í galdramálum á Vestfjörðum.

  • Hann var einn lærðasti guðfræðingur síns tíma.

  • Hann gaf út fræðirit um galdra undir nafninu Kennimark Kölska.

  • Auk þess var hann vel að sér í náttúrufræði og tungumálum. T.d. reiknaði hann út hnattstöðu Bjargtanga og skrifaði um náttúru Íslands í ensk rit.


Vi br g1

Viðbrögð?

  • Brynjólfur Sveinsson biskup í Skálholti var hins vegar á móti ofsóknum á hendur galdramönnum.

  • Hann gerði lítið úr þeim galdramálum sem upp komu í biskupsdæmi hans.

  • Hann virðist ekki hafa verið eins sannfærður og ýmsir aðrir um mátt djöfulsins; hafði meiri trú á að kristilegt líferni væri besta svarið gegn áhrifum djöfulsins.


Spretta einhverjar b kmenntir af essu

Spretta einhverjar bókmenntir af þessu?

  • Árið 1655 veiktist séra Jón Magnússon (1610-1696) prestur að Eyri við Skutilsfjörð (þar sem nú er Ísafjarðarkaupstaður).

  • Sjúkdómur hans lýsti sér í miklum kvölum á sál og líkama.

  • Heimilisfólkið varð einnig fyrir svipuðum hremmingum.

  • Jón taldi að um galdur væri að ræða og kenndi feðgum á bæ í nágrenninu um að ásækja sig með galdri.


Spretta einhverjar b kmenntir af essu frh

Spretta einhverjar bókmenntir af þessu?, frh.

  • Feðgarnir gátu ekki varið sig; játuðu reyndar ýmsa smágaldra, og svo fór að þeir voru brenndir 1656.

  • Jóni batnaði þó ekki alveg við þetta og taldi að að dóttirin á bænum héldi ofsóknum á hendur sér áfram.

  • Hún kærði Jón fyrir ofsóknir og illmæli.

  • Árin 1658-59 skrifaði Jón frásögn af þeim „hræðilegu plágum og píslum“ sem yfir hann höfðu gengið.

  • Ritið er af hálfu Jóns varnarskjal í málinu gegn dótturinni og ákæra á hendur henni.

  • Þar réttlætir hann eigin verk og skammar yfirvaldið fyrir dugleysi í þessum málum.


Spretta einhverjar b kmenntir af essu frh1

Spretta einhverjar bókmenntir af þessu?, frh.

  • Jón er stílfimur og frásögn hans kyngimögnuð.

  • Hann lýsir þjáningum sínum nákvæmlega og dregur ekkert undan.

  • Píslarsaga Jóns Magnússonar var skrifuð á 17. öld en ekki gefin út fyrr en á þeirri 20.

  • Skáldsagan Dauðamenn eftir Njörð P. Njarðvík fjallar um feðgana sem voru brenndir.


J n l r i

Jón lærði

  • Jón Guðmundsson (1574-1658) er einn fárra manna sem hlotið hefur viðurnefnið „lærði“.

  • Hann ólst upp norður á Ströndum, var mjög fróður en að öllu leyti sjálfmenntaður.

  • Hann ólst upp á þeim tíma þar sem hvítagaldur þótti ekki alslæmur.

  • Sjálfur taldi Jón að hvítagaldur væri fullkomlega réttlætanlegur en svartagaldur taldi hann óhæfan.


J n l r i frh

Jón lærði, frh.

  • Jón velti m.a. fyrir sér eðli landsins og gruflaði í læknisfræði sem ásamt meðferð lyfja nálgaðist það að teljast hvítagaldur.

  • Auk þess var Jón góður smiður, málari, skrifari og oft var hann fenginn tila ð koma fyrir draugum.

  • Jón orti kvæðið Fjandafælu um reimleika á Snæfjallaströnd við norðanvert Ísafjarðardjúp en hann er talinn hafa losað byggðina við reimleika.


J n l r i frh1

Jón lærði, frh.

  • Á árunum 1615-16 stunduðu Spánverjar hvalveiðar fyrir vestan land.

  • Í apríl 1615 var samþykkt á alþingi að allir Spánverjar og aðrir útlendingar sem færu meðn ránum um landið væru réttdræpir.

  • Sumarið 1615 brotnaði spánskt skip vestur á fjörðum og komust skipverjar í land.

  • Sýslumaður Vestfirðinga, Ari Magnússon í Ögri, lét fara á eftir þeim og fór svo að allir Spánverjarnir voru drepnir.


J n l r i frh2

Jón lærði, frh.

  • Jón lærði taldi þetta mikið níðingsverk.

  • Hann hafði kynnst Spánverjunum og hjálpað þeim og samdi rit þar sem samúðin lá hjá Spánverjunum.

  • Eftir þetta var Jóni ólíft á Vestfjörðum.

  • Það sem eftir lifði ævi hans hraktist hann ásamt konu sinni um landið með viðkomu í Kaupmannahöfn.


J n l r i frh3

Jón lærði, frh.

  • Jón var ákaflega fróðleiksþyrstur maður.

  • Hann viðaði að sér öllum fróðleik sem hann komst yfir, jafnt í fornum íslenskum fræðum sem náttúrufræði.

  • Hann skrifaði um ættfræði, útilegumenn og álfa, um Spánverjavígin, orti ævidrápu og ákvæðavísur, samdi orða- og skáldskaparskýringar og skrifaði fyrsta ritið á íslensku um náttúru landsins:

    • Um Íslands aðskiljanlegar náttúrur.


Heims deilur heims s mar

Heimsádeilur – heimsósómar

  • Á 17. öldinni voru heimsádeilur, eða heimsósómar, mjög vinsæll kveðskapur.

  • Eins og nafnið bendir til er þar deilt á ástandið í heiminum og bent á ósómann sem ríkir.

  • Heimurinn var ekki eins og hann átti að vera.


Hver var fyrstur

Hver var fyrstur?

  • Fyrsta heimsádeilan sem vitað er um hérlendis er Heimsósómi eftir Skáld-Svein.

  • Guðbrandur biskup Þorláksson birti hana í Vísnabók sinni.

  • Ekkert er vitað um höfundinn Skáld-Svein en kvæðið er frá seinni hluta 15. aldar.

  • Þar er deilt harkalega á spillingu höfðingja og ranglæti.

    • Sjá erindi á bls. 50.


Hva var deilt

Á hvað var deilt?

  • Í heimsádeilum er gerðar strangar siðakröfur og er gagnrýninni mjög gjarnan beint að:

    • ágirnd

    • mútum

    • leti

    • óhófi

  • Stundum er allt samfélagið tekið fyrir og það borið saman við fyrri tíma.

  • Stundum er einn löstur tekinn fyrir.

  • Stundum beinist ádeilan að stéttum: Allir valdsmenn sakaðir um græðgi og eiginhagsmunapot eða þá almúgi um leti.


En var ekki allt betra gamla daga

En var ekki allt betra í gamla daga?

  • Þegar samtíminn var borinn saman við fyrri tíma var niðurstaðan yfirleitt sú að flestu hefði hrakað.

  • Í Aldarhætti bar Hallgrímur Pétursson samtíð sína saman við þann tíma „þá allt stóð í blóma“ og Ísland átti „völ manna“.

  • Aldarháttur er eitt merkasta ádeilukvæði lærdómsaldar enda er það langþekktast þeirra.

  • Í kvæðinu er þjóðleg heimsádeila; ekki kristileg.

  • Bragarháttur kvæðisins er hexametur (hetjuljóð):

    • Hver braglína er sex bragliðir.

    • Þessi bragarháttur er á Hómerskviðu.

  • Sjá ádeilu á ungdóm landsins á bls. 51.


Hva me a rar breytingar

Hvað með aðrar breytingar?

  • Önnur athyglisverð heimsádeila þar sem tvennir tímar eru bornir saman er Aldasöngur eftir Bjarna Borgfirðingaskáld (um 1560-1640).

  • Þar er tíminn eftir siðaskipti borinn saman við kaþólskan tíma og er niðurstaðan sú að öllu hafi heldur hrakað.

  • Þessi niðurstaða er með ólíkindum af því að kvæðið er ort á tímum lúthersk rétttrúnaðar.


Hva me a rar breytingar frh

Hvað með aðrar breytingar?, frh.

  • Aldarsöngur er þannig byggður:

    • Fyrst lýsir skáldið yfir trú á Jesúm.

    • Svo lýsir skáldið bágu ástandi samtímans.

    • Að því loknu er því lýst yfir að þessu hafi verið öðruvísi farið á kaþólskum tíma (sjá bls. 52).

    • Að lokum er aftur horfið til samtímans og lýsing á slæmu ástandi hefst (sjá bls. 52)


Voru menn nokku gr ugir gamla daga

Voru menn nokkuð gráðugir í gamla daga?

  • Tveimur orðum bregður fyrir aftur og aftur í ádeilum:

    • ágirnd

    • mútur

  • Sjá erindi úr Heimsósóma, Ágirnd og aurasafni og Passíusálmum á bls. 53.


En var f lk ekki duglegt a vinna

En var fólk ekki duglegt að vinna’

  • Stundum var í heimsádeilum ort um almúgann (vinnuhjú, kotunga og húsgang) sem engu nennti, var heimtufrekur, latur, fullur af hégóma, hortugur og óforsjáll.

    • Sjá bls. 53.

  • Svo vill til að þessi tegund ádeilu var mest áberandi hjá „ausfirsku skáldunum“ svokölluðu sem flest voru afkomendur sr. Einars Sigurðssonar í Heydölum.

    • Nánar fjallað um austfirsku skáldin í næsta tíma!


  • Login