Www odevdunyasi com devlerimiz bir t k tede t rk en n sesler ve zell kler
Download
1 / 50

odevdunyasi Ödevlerimiz bir tık ötede! TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ - PowerPoint PPT Presentation


  • 296 Views
  • Uploaded on

www.odevdunyasi.com Ödevlerimiz bir tık ötede! TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ. Türkçede İstanbul ağzına göre konuşmayı sağlayan 29 ses saptanmıştır. Bunların 8 tanesi sesli(ünlü) 21 tanesi sessiz (ünsüz) dir. Sesliler (Ünlüler)

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about ' odevdunyasi Ödevlerimiz bir tık ötede! TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ' - guido


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
Www odevdunyasi com devlerimiz bir t k tede t rk en n sesler ve zell kler

www.odevdunyasi.comÖdevlerimiz bir tık ötede!TÜRKÇENİN SESLERİ VE ÖZELLİKLERİ

Türkçede İstanbul ağzına göre konuşmayı sağlayan 29 ses saptanmıştır. Bunların 8 tanesi sesli(ünlü) 21 tanesi sessiz (ünsüz) dir.

Sesliler (Ünlüler)

Ses organlarının ortaklaşa oluşturduğu, bir engele uğramadan çıkan; büyük dil, alt çene ve dudakların hareketleriyle biçimlenen seslerdir. Kalınlık-incelik ve düzlük — yuvarlaklık özelliğine göre sınıflandırılırlar. Düz ve yuvarlak sesliler, genişlik veya darlık özelliği de taşırlar. Bunlardan sekizi ünlüdür: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

Yirmi biri ünsüzdür: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.


T rk edeki nl lerin zellikleri
Türkçedeki Ünlülerin Özellikleri

  • Dilimizde sekiz ünlü vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü. Sesliler dilin, ses yolunun aldığı duruma ya da kendi ses özelliklerine göre üç grupta toplanabilir.

    Kalın-ince ünlü:

  • Bazılarını çıkarırken dil kalındır bazılarında ise incedir. Dilimiz kalınken “a, ı, o, u” seslerini çıkarırız, inceyken “e, i, ö, ü” seslerini çıkarırız.

    Geniş-dar ünlü:

  • Alt çene “ a, e, o, ö” seslerini çıkarırken aşağı açılmıştır yani iki çene arası geniştir. “ı, i, u, ü” seslerini çıkarırken de alt çene fazla açılmamıştır, iki çene arası dardır.

    Düz-yuvarlak ünlü:

  • “a, e, ı, i” seslerini çıkarırken dudaklar hafif aralıdır, yuvarlaklaşmamıştır, düzdür. Dudaklar “o, ö, u, ü” seslerini çıkarırken ise yuvarlak şekil alır.

  • İşte bu özelliklerine göre ünlüleri aşağıdaki gibi gruplarız.



B y k nl uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Türkçe kelimelerde büyük oranda görüldüğü için bu adı almıştır.

Kelimedeki ilk hecede kalın ünlü varsa diğer hecelerde de kalın ünlü bulunur; ince ünlü varsa diğer hecelerde de ince ünlü bulunur.

“Gelecek günler bize başarı getirsin.” cümlesinde tüm kelimeler bu uyuma uyar.

Büyük ünlü uyumu sadece Türkçe kelimelerde görüldüğü için yabancı kelimeler bu uyuma uymak zorunda değildir.

Türkçe olup da bu uyuma uymayan kelimeler de olabilir. Bunların çoğunun aslı büyük ünlü uyumuna uyar. Değişiklikler dilin sonraki dönemlerinde olmuştur: hangi (kangı), anne (ana), elma (alma), kardeş (kardaş, karındaş)


Küçük Ünlü UyumuTürkçe kelimelerde diğerinden daha az oranda görüldüğü için bu adı almıştır. İki alt kuraldan oluşur:a) Kelimenin ilk hecesinde düz sesli varsa diğer hecelere de düz sesli gelir. Kısaca “a, e, ı, i”den sonra yine “a, e, ı, i”seslileri gelir. Arkadaşımın yaman bir kardeşi var.b) Kelimenin ilk hecesinde yuvarlak sesli varsa diğer hecelere ya dar yuvarlak ya da düz geniş sesliler gelir. Kısaca “o, ö, u, ü”den sonra ya “a, e” ya da “u, ü” seslileri gelir.Koşucu orada uzun süre duracak.


Türkçedeki Ünsüzlerin ÖzellikleriÜnsüzler (sessizler) yirmi bir tanedir: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z. Ünsüzler üç grupta toplanabilir.


Ses yolunda çıktıkları yerlere göre Dudak sessizleri: b, f, m, p, vDiş sessizleri: c, ç, d, j, l, n, r, s, ş, t, zDamak sessizleri: g, ğ, k, yGırtlak sessizi: h


Sürekli söylenebilmesine göreSürekli söylenebilenler: f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, zSüreksizler: b, c, ç, d, g, k, p, t


Yumu ak ve sert olanlar yumu ak sessizler b c d g j l m n r v y z sert sessizler f h k p s t

Yumuşak ve sert olanlar

Yumuşak sessizler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

Sert sessizler: ç, f, h, k, p, s, ş, t


ÜNLÜ VE ÜNSÜZLERE İLİŞKİN SES OLAYLARI VE BUNLARLA İLGİLİ KURALLARSesler kelime haline gelirken, kelimelere ekler gelirken, kelimeler birleşirken bazen aşağıdaki gibi ses olayları meydana gelir. Bu kurallara uyulmazsa dil kusuru işlenmiş olur. Yazıda, konuşmada yanlışlıklar yapılır. Bu kuralları iyi öğrenip yerinde kullanmak gerekir.


Ünsüz Yumuşaması ( değişmesi ): İLGİLİ KURALLAR“p, ç, t, k”dan biriyle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelirse “p, ç, t, k” yumuşar, yani “b, c, d, g, ğ” olur. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.borç-u, borcubilek-i, bileğidolap-a, dolabarenk-i, rengitoprak-a, toprağa yamaç-ı, yamacı


2) Ünsüz Benzeşmesi ( uyumu ): İLGİLİ KURALLAR“f, s, t, k, ç, ş, h, p” den biriyle biten kelimeden sonra “c, d, g” geliyorsa bunlar “ç, t, k” ya dönüşür. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.giriş-gen, girişken yurt-daş, yurttaşkanat-dan, kanattangelmiş-di, gelmişti5’de, 5’te


3) Ünlü Daralması: İLGİLİ KURALLAR-yor eki (a, e)’den sonra gelirse bu sesler (ı, i, u, ü)’ye dönüşür. Bu değişim yazıda da konuşmada da böyledir.sakla-yor, saklıyor, gözle-yor, gözlüyor, anlama-yor, anlamıyor, başla-yor, başlıyor


4) Ses Düşmesi: İLGİLİ KURALLARa) Ünlü ( hece ) Düşmesi: Ünlü düşmesi bazen son hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde olur:alın-ı, alnıburun-u, burnuÜnlü düşmesi bazen kelime türetirken olur.oyun-a-mak, oynamakileri-le-mek, ilerlemekÜnlü düşmesi kimi zaman da kelimeler birleşirken görülür.kayıp-etmek, kaybetmekcuma-ertesi, cumartesiÜnlü düşmesi, yazıda da konuşmada da olur.


b) Ünsüz Düşmesi: İLGİLİ KURALLARÜnsüz düşmesi “k” ile biten bazı kelimelere yapım eki geldiğinde görülür. Bu durum yazıda da konuşmada da aynı şekildedir.ufak-cık, ufacık, büyük-cek, büyücek, ufak-almak, ufalmakÜnsüz düşmesi, yazıda da konuşmada da olur.


5) Ses Türemesi: İLGİLİ KURALLARa) Ünsüz Türemesi: Ünsüz türemesi, bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek getirildiğinde görülür.hak-ım, hakkım, sır-ı, sırrı, af-ı, affı, Ünsüz türemesi, kelimeler birleşirken de olur.hal-olmak, hallolmakzan-etmek, zannetmekÜnsüz türemesi, yazıda da konuşmada da olur.


b) Ünlü Türemesi: İLGİLİ KURALLAR

Ünlü türemesi, bazı kelimelere “-cik” eki geldiğinde olur.

bir-cik, biricik,

az-cık, azıcık,

genç-çik, gencecik

Ünlü türemesi, yazıda da konuşmada da olur.


B l nmes gerekl k kavram kayna tirma ns zler ve yardimci ses
BİLİNMESİ GEREKLİ İKİ KAVRAM: İLGİLİ KURALLARKAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ VE YARDIMCI SES


KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ İLGİLİ KURALLARÜnlüyle ünlüyü birleştiren “y, ş, s, n” seslerine denir. Konuşmayı rahatlatır. Heceler arasında yumuşak bir geçiş sağlar.elma-a elmayababa-ın babanınkale-i kalesi yedi-er yedişer


YARDIMCI SES İLGİLİ KURALLAR

Kaynaştırma ünsüzlerine benzer. Bir farkı vardır: İki ünlü arasına değil bir ünlüyle bir ünsüz arasına gelir.

Masasında kelimesindeki “n” yardımcı sestir. “ı” ve “d” sesleri arasına gelmiştir.

“Onun bilgisayarında virüs var.” cümlesinde geçen “bilgisayarında” kelimesindeki “n” de yardımcı sestir.


C yazim ml kurallari
C. YAZIM (İMLÂ) KURALLARI İLGİLİ KURALLAR


Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler İLGİLİ KURALLARBüyük harfler, aşağıda sıralanan yerlerde kullanılır. Burada yazılmayan yerlerde büyük harfler kullanılmaz.Cümle büyük harfle başlar:Sabahleyin gelmişti.Güldünüz.İki noktadan sonra gelen cümleler büyük harfle başlar: Müdür Bey, samimi bir şekilde başladı konuşmasına: Özverili çalışmalarınızı yürekten destekliyorum arkadaşlar!İki noktadan sonra gelen cümle niteliğinde olmayan örnekler büyük harfle başlamaz: Askerin çantasından şunlar çıktı: buruşuk bir mektup kâğıdı, kalem ve bir banknot.


Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük harfle başlamaz:5. Tümen harekete geçti.Mısralar büyük harfle başlar: Ben sana mecburum bilemezsinAdını mıh gibi aklımda tutuyorumBelli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar:19 Mayıs 1919 8 Ekim 1893 Çarşamba günü


Levhalar ve açıklama yazıları büyük harfle başlar: büyük harfle başlamaz: Danışma, Vezne, Başkan Özel adlar büyük harfle başlar. Özel adların ayrıntılı açıklaması aşağıdadır. Kişi adları, soyadları ve takma adlar: Mustafa Kemal Atatürk, Enis Behiç Koryürek, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Demirtaş (Ziya Gökalp), Yahya Kemal Beyatlı, Esra Kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri, unvanlar ve meslek adları:Sayın Musa Ateş, Yzb. Akın Koçak, Prof. Dr. Ahmet Mete Işıkara, Enes Bey


Tarihî kişilerin adlarından önce gelen unvanlar ve lâkaplar da büyük harfle başlar:

Kanunî Sultan Süleyman, Yavuz Sultan Selim, Genç Osman, Avcı Mehmet, Fatih Sultan Mehmet, Deli Petro

Akrabalık bildiren kelime gerçek anlamındaysa küçük, değilse büyük yazılır:

Ayşe teyzemiz, Ali eniştem, Fahriye Ablalar, Ayşe Teyzegil

Resmî yazılarda saygı bildiren sözlerden sonra gelen ve makam, mevki, unvan bildiren kelimeler de büyük harfle başlar:

Sayın Başkan, Sayın Vali


Hayvanlara verilen özel adlar: lâkaplar da büyük harfle başlar: Mırnav, Pamuk, Tekir, Minnoş, Düldül, Karabaş, Sarıkız Millet, boy, oymak adları: Türk, Yunan, Alman, Tatar, Kırgız, Türkmen, Karakeçili. Dil ve lehçe adları: Türkçe, Çekçe, Rusça, Kazakça, Oğuzca, Yakutça. Devlet adları: Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti


Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını anlatan sözler: İslamiyet, Müslüman, Hıristiyanlık, Katolik, Budist, Hanefî, Bektaşî Din ve mitoloji kavramlarını karşılayan özel adlar: Tanrı, Allah, Cebrail, ZeusGezegen ve yıldız adları: Venüs, Neptün, Dünya


Dünya, güneş, ay kelimeleri terimse (coğrafya ve gök bilimiyle ilgili cümlelerde) büyük harfle başlar, gerçek anlamları dışında ise küçük harfle başlar.Dünya Güneş’in çevresinde döner. Akşam seni dünyada bırakmam.Artık bana dünyaları versen de sana kanmam.Yer adları: Anadolu, Avrupa, Bişkek, İstanbul Boğazı, Konya Ovası, Zafer Meydanı, Türk Ocağı Sokağı, Gazi Caddesi, Atatürk Bulvarı


Yer adlarında ilk isimden sonra gelen ve özel ada dâhil olmayan deniz, nehir, göl, dağ, boğaz vb. tür bildiren isimler küçük harfle başlar:Tuna nehri, Erciyes dağı, Marmara deniziAncak ikinci isim özel isme dâhil ise ve ikisi birden o yerin özel adı ise, ikinci isim de büyük harfle başlar:Van Gölü, Konya Ovası, Ağrı Dağı, Tuz Gölü, Çanakkale Boğazı


Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. yapı adlarının bütün kelimeleri büyük harfle başlar:Mevlânâ Müzesi, Topkapı Sarayı, Üretmen Han, Çankaya Köşkü, Mostar Köprüsü, Bilge Kağan AnıtıKurum, kuruluş ve kurul adları:Akın Gıda, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Millî Kütüphane, Atatürk İlköğretim Okulu, Türk Ocağı, Türk Tarih VakfıKurum adlarından yapılan kısaltmalarda her kelimenin ilk harfi araya nokta konmadan yazılır: TARİŞ, THY, TBMM, TC, TCMBÖzel ismin kısaltmasına gelen ekler kısaltmanın okunuşuna göre gelir: TEK’e, GAP’ı, İTÜ’yü, TARİŞ’ten


Kitap, dergi, gazete, tablo, heykel ve hukukla ilgili kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:Nutuk, Yalnızız, Safahat, Suç ve Ceza, Turfanda mı, Turfa mı?, Leylâ ile Mecnun; Türk Yurdu, Türkiye, Halı Dokuyan Kızlar (tablo), Düşünen Adam (heykel), Borçlar Hukuku (kanun) Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler büyük harfle başlamaz:Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Türk Yurdu dergisi


Millî ve dinî bayramların adları: tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:Ramazan Bayramı, Cumhuriyet Bayramı, Nevruz Bayramı Bayram niteliği kazanmış günlerin adları da büyük harfle başlar:Tıp Bayramı, Anneler Günü, Öğretmenler GünüTarihî olay, çağ ve dönem adları: Kurtuluş Savaşı, Millî Edebiyat Dönemi


Özel adlardan türetilen kelimeler: tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:

Türklük, Türkçülük, Türkçe, Konyalı, Türkoloji, Avrupalı, Asyalı

Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik kelimelerde özel adlar:

Hindistan cevizi, Antep fıstığı, İngiliz anahtarı, Van kedisi, Japon gülü, Maraş dondurması


Eklerle lg l kurallar
EKLERLE İLGİLİ KURALLAR tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar:


Soru eki her zaman ayrı yazılır, soru anlamı katıp katmadığına bakılmaz:Öğreniyor musunuz? Ölür müsün, öldürür müsün? Kalem mi? İnsanlık öldü mü?


-ki aitlik eki katmadığına bakılmaz:bitişik yazılır:yarınki, akşamki, yoldaki, yazıdaki, İstanbul’unkiSadece birkaç örnekte ünlü uyumlarına uyarak değişir:bugünkü, dünkü, öbürkü -ken (<iken) eki büyük ünlü uyumuna uymaz. Getirildiği kelimenin ünlüleri kalın da olsa, ekin ünlüsü ince kalır: okurken, yazarken, durgunken, başlarken


Ki ba lac her zaman ayr yaz l r demek ki bilmem ki ge mi zaman olur ki hayali cihan de er
Ki bağlacı her zaman ayrı yazılır: katmadığına bakılmaz:demek ki, bilmem ki,Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer.


Da, de bağlacı ayrı; -de hal eki bitişik yazılır. katmadığına bakılmaz:Bu bağlacın ayrı yazılacağı çoğu kişi tarafından biliniyor ancak bulunma hâli ekiyle karıştırılıyor. Bunları şöyle ayırt edebiliriz:Bağlaç olan da, de’nin -ta, -te şekli yoktur.Bağlaç olan da, de vurgulu okunur. Bir isim, hâl eklerinden sadece birini alabilir. Kelimede hâl eklerinden biri varsa bunu takip eden da, de bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır: Bu soruyu da bildi. Size de selâmı var.Ya sözüyle kullanılan da mutlaka ayrı yazılır(ya da).Araba ya da otomobil, ne bulursan getir.


Hang kel me b t k yazilir

Birleşme sırasında anlam kaymasına uğrayan birleşik kelimeler, bitişik yazılır:

hanımeli,

kaynanadili,

dokuztaş (oyun),

deveboynu (boru),

aslanağzı,

keçiboynuzu,

karagöz (balık),

sıçandişi (dikiş),

kadınbudu (köfte),

dilberdudağı(tatlı),

beştaş (oyun),

yalıçapkını (kuş),

Samanyolu (yıldız kümesi),

Demirkazık (yıldız),

ayşekadın (fasulye),

karafatma (böcek)

HANGİ KELİME BİTİŞİK YAZILIR?


Birleşme sırasında ses olayı görülen birleşik kelimeler bitişik yazılır:kayın ata > kaynata, sütlü aş > sütlaç, ne için > niçin, emir etmek > emretmek, sabır etmek > sabretmek, kayıp olmak > kaybolmak, reddetmek, hissetmek, reddolunmak, affetmek, zannetmek, hiss > his, his-etmek >hissetmek


Kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır: kelimeler bitişik yazılır:alıverdi, düşeyazdı, bakakaldılar, anlayabilirseniz, yazabilirsiniz


Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır: kelimeler bitişik yazılır:

güneybatı, güneydoğu, kuzeydoğu, kuzeybatı

Şu belgisiz kelimeler bitişik yazılır. Biraz, birazı, birkaç, birkaçı, birtakım, birçok, birçoğu, hiçbir, hiçbiri, herhangi


Hane kelimesiyle Farsça kurala göre oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.Birinci kelime sesliyle biterse hane’nin h’si düşer, sessizle biterse h korunur:çayhane, dershane, eczane, hastane, postane, pastane, yemekhane


HANGİ KELİMELER AYRI YAZILIR? kelimeler bitişik yazılır.Deyimler kaç kelimeden oluşursa oluşsun ayrı yazılır:göze girmek, etekleri zil çalmak, ağzı kulaklarına varmak


İkilemeler ayrı yazılır: kelimeler bitişik yazılır.bata çıka, yavaş yavaş, güle oynaya, çoluk çocuk, ev bark,konu komşu, eş dost, kitap mitap, süklüm püklüm, soy sop


Yardımcı fiillerle kurulan birleşik fillerde ses olayı olmuyorsa ayrı yazılır:arz etmek, adam olmak, dans etmek, soracak olmak, not etmek,oyun etmek, sağır olmak, yok olmak, yardım etmek, yarış etmek


Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, kuzeybatı, kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı, aşağı, orta, yukarı, küçük, büyük, eski, yeni, iç, yakın, uzak gibi kelimeler ayrı yazılır:

Orta Asya,

Uzak Doğu,

Güneydoğu Anadolu,

İç Erenköy,


Yer adları: kuzeybatı, kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı, aşağı, orta, yukarı, küçük, büyük, eski, yeni, iç, yakın, uzak gibi kelimeler ayrı yazılır:Yunus Emre Mahallesi, Bahçelievler Mahallesi, Sakarya ırmağı, Van Gölü, İstanbul Boğazı, Erciyes dağı, Ağrı Dağı, İzmir Körfezi, Nene Hatun Caddesi

Şahıs adlarından oluşmuş mahalle, bulvar, cadde, sokak, ilçe, köy vb. yer ve kuruluş adlarında sondaki unvanlar hariç, şahıs adları ayrı yazılır:

Gazi Osmanpaşa Mahallesi,

Gazi Mustafa Kemal Bulvarı,

Sütçü İmam Üniversitesi,

Koca Mustafapaşa


Birden fazla kelimeden olu an say lar ayr yaz l r bin dokuz y z yirmi alt yetmi sekiz k rk bir
Birden fazla kelimeden oluşan sayılar ayrı yazılır: kuzeybatı, kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı, aşağı, orta, yukarı, küçük, büyük, eski, yeni, iç, yakın, uzak gibi kelimeler ayrı yazılır:bin dokuz yüz yirmi altı, yetmiş sekiz, kırk bir


Kanunda bitişik yazılanlar dışında kuruluş adları ayrı yazılır:Türkiye Büyük Millet Meclisi, Devlet Malzeme Ofisi, Türk Dil Kurumu, Yüksek Seçim Kurulu, Emekli Sandığı, Atatürk Orman Çiftliği www.odevdunyasi.comÖdevlerimiz bir tık ötede!(Yazım kurallarının anlatımında, TDK açıklamaları esas alınmıştır.)


ad