1 / 260

Elektriksel Buyukluklerin Olculmesi

Elektriksel Buyukluklerin Olculmesi. İÇİNDEKİLER. GİRİŞ ÖĞRENME FAALİYETİ-1 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 1.1. Ölçmenin Önemi 1.2. Elektriksel Ölçü Aletlerinin Tanıtılması 1.2.1 Yapısına Göre Ölçü Aletleri 1.2.2. Ölçtüğü Büyüklüğü Gösterme Şekline Göre 1.2.3. Kullanım Yerlerine Göre Ölçü Aletleri

guang
Download Presentation

Elektriksel Buyukluklerin Olculmesi

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author. Content is provided to you AS IS for your information and personal use only. Download presentation by click this link. While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server. During download, if you can't get a presentation, the file might be deleted by the publisher.

E N D

Presentation Transcript


  1. Elektriksel Buyukluklerin Olculmesi

  2. İÇİNDEKİLER • GİRİŞ • ÖĞRENME FAALİYETİ-1 • 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.1. Ölçmenin Önemi • 1.2. Elektriksel Ölçü Aletlerinin Tanıtılması • 1.2.1 Yapısına Göre Ölçü Aletleri • 1.2.2. Ölçtüğü Büyüklüğü Gösterme Şekline Göre • 1.2.3. Kullanım Yerlerine Göre Ölçü Aletleri • 1.3. Çeşitli Elektriksel Ölçü Aleti Tanımları • 1.4. Ölçü Aletlerine Ait Terimler • 1.4.1. Doğruluk Derecesi • 1.4.2. Duyarlılık • 1.4.3. Sabite • 1.4.4. Ölçme Sınırı • 1.4.5. Ölçme Alanı • 1.4.6. Ölçü Aletlerinin Enerji Sarfiyatı • 1.4.7. Ölçü Aleti Şeçimi ve Kullanımı 2

  3. İÇİNDEKİLER • 1.5. Analog Ölçü Aletleri • 1.5.1. Analog Ölçü Aletlerinin Ortak Özellikleri • 1.5.2. Analog Ölçü Aletlerinin Mekanik Kısımları • 1.6. Dijital Ölçü Aletlerinin Genel Tanımı • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ-2 • 2. DİRENÇ ÖLÇME • 2.1. Direnç ve İletken • 2.2. İletken Direncini Etkileyen Faktörler • 2.2.1. Direnç Değerinin İletkenin Boyu ile Değişimi • 2.2.2. Direnç Değerinin İletkenin Kesiti ile Değişimi • 2.2.3. Direnç Değerinin İletkenin Cinsi ile Değişimi • 2.2.4. Direncin Sıcaklıkla Değişimi 3

  4. İÇİNDEKİLER • 2.3.1. Ohmmetre ile Direnç Ölçümü • 2.3.2. Analog Ohmmetre ile Ölçme • 2.3.3. Dijital Ohmmetre ile Ölçme • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ-3 • 3. ENDÜKTANS ÖLÇME • 3.1. Bobinin Endüktansı • 3.2. Endüktansı Etkileyen Faktörler • 3.3. Endüktans Değerinin Ölçülmesi • 3.3.1. Lcrmetre ile Endüktans Değerinin Ölçülmesi • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 4

  5. İÇİNDEKİLER • ÖĞRENME FAALİYETİ-4 • 4. KAPASİTE ÖLÇME • 4.1. Kondansatör Kapasitesi • 4.2. Kapasiteyi Etkileyen Faktörler • 4.3. Kapasitesinin Ölçülmesi • 4.3.1. LCR Metre ile Kapasite Ölçümü • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ 5 • 5. AKIM ÖLÇME • 5.1. Elektrik Akımı ve Tanımı 5

  6. İÇİNDEKİLER • 5.2. Doğru ve Alternatif Akım • 5.2.1. Doğru Akım • 5.2.2. Alternatif Akım • 5.3. Ampermetre Yapısı ve Çeşitleri • 5.4. Ampermetreyi Devreye Bağlama ve Akım Ölçme • 5.5. Akım Trafosu Kullanarak Akım Ölçme • 5.5.1. Akım Transformatörleri • 5.6. Pens Ampermetreler • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 6

  7. İÇİNDEKİLER • ÖĞRENME FAALİYETİ-6 • 6. GERİLİM ÖLÇME • 6.1. Gerilimin Tanımı • 6.2. Voltmetrenin Yapısı ve Tanımı • 6.3. Voltmetreyi Devreye Bağlamak ve Gerilim Ölçmek • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ-7 • 7. AVOMETRELER • 7.1. Ölçme İlkesi ve Kullanma Tekniği • 7.2. Analog Avometre ile Ölçüm Yapmak • 7.3. Dijital Avometre ile Ölçüm Yapmak • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME 7

  8. İÇİNDEKİLER • 8. FREKANS ÖLÇME • 8.1. Frekansın Tanımı • 8.2. Frekans Metrenin Yapısı ve Çeşitleri • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ-9 • 9. İŞ VE GÜÇ ÖLÇME • 9.1. Güç Ölçme • 9.1.1. Ampermetre ve Voltmetre Yardımı ile Güç Ölçmek • 9.1.2. Wattmetrelerin Yapısı ve Çeşitleri 8

  9. İÇİNDEKİLER • 9.2. İş Ölçmek • 9.2.1. Sayaçların Yapısı ve Çeşitleri • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME DEĞERLENDİRME • ÖĞRENME FAALİYETİ-10 • 10. OSİLASKOP • 10.1. Osilaskobun Tanıtılması • 10.2. Osilaskop ile Aşağıdaki Değerler Ölçülebilir • 10.3. Osilaskop ile Ölçüm Yapmak • 10.4. Gerilim Ölçmek • 10.5. Frekans Ölçmek • UYGULAMA FAALİYETİ • ÖLÇME DEĞERLENDİRME • CEVAP ANAHTARLARI • MODÜL DEĞERLENDİRME • KAYNAKLAR 9

  10. AÇIKLAMALAR • KOD 522ELK009, 523ELT009 • ALAN Elektrik Elektronik Teknolojisi • DAL/MESLEK Alan Ortak • MODÜLÜN ADI Elektriksel Büyüklüklerin Ölçülmesi • MODÜLÜN TANIMIElektriksel büyüklüklerin doğru ve güvenli bir şekildeölçülmesine yönelik bilgi ve becerilerin kazandırıldığı biröğrenme materyalidir. • SÜRE 40/32 Saat • ÖN KOŞUL Elektriğin Temel Esasları ve Fiziksel Büyüklerin Ölçülmesimodüllerini tamamlamış olmak • YETERLİKElektriksel büyüklüklerin ölçülebilmesi için doğru ölçü aletiseçimi yaparak devreye bağlamak ve ölçü aletlerininekranındaki değeri hatasız okumak. 10

  11. AÇIKLAMALAR • MODÜLÜN AMACI • Genel Amaç • Gerekli ölçü aletleri ve araç gereçler ile donatılmış laboratuarortamında ölçmenin önemi, ölçü aletlerinin ortak özelliklerinikavrayarak, elektriksel büyüklükleri doğru ve güvenli birşekilde farklı ölçü aletleri kullanarak ölçebileceksiniz. 11

  12. AÇIKLAMALAR • Amaçlar • Elektriksel büyüklüklerin hatasız ve güvenli bir şekildeölçümünü sağlayacak özeliklere sahip ölçü aletiniseçebileceksiniz. • Direnç değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarakdirenç ölçümünü ohmmetre ile hatasız yapabileceksiniz • Endüktans değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarakendüktans ölçümünü Lcrmetre ile hatasız olarakyapabileceksiniz. • Kapasite değerinin bağlı olduğu faktörleri kavrayarakkapasite ölçümünü Lcrmetre ile hatasız olarakyapabileceksiniz. • Değişik değerlerdeki akımı, uygun ampermetre ilegerekli bağlantıyı yaparak hatasız ölçebileceksiniz. 12

  13. AÇIKLAMALAR • Değişik değerlerdeki gerilimi, uygun voltmetre ilegerekli bağlantıyı yaparak hatasız ölçebileceksiniz. • Değişik tipteki multimetrelerin (Avometre) gereklibölüm ve kademe ayarlarını yaparak akım, gerilim,direnç, endüktans ve kapasite değerlerini tekniğe uygunve hatasız ölçebileceksiniz. • Gerekli bağlantıyı yaparak frekans ölçümlerini hatasızyapabileceksiniz • Farklı metotlara göre gerekli bağlantıyı yaparak iş vegüç ölçümlerini, hatasız yapabileceksiniz. • Osilaskop ile gerekli ayarlamaları yaparak gerilim vefrekans ölçümlerini, hatasız yapabileceksiniz. 13

  14. AÇIKLAMALAR • EĞİTİM ÖĞRETİMORTAMLARI VEDONANIMLARI • Ölçme laboratuvarı, ölçü aletleri imal edilen işletmelerdegezi, internet ortamında inceleme ve araştırma yapma. • Analog ölçü aletleri, dijital ölçü aletleri, pano tipi ölçüaletleri, ölçü aletleri katalogları, değişik uzunluk kesit vemalzemeden yapılmış iletkenler, analog-dijital ohmmetre,değişik endüktansa sahip bobinler, analog dijital Lcrmetre,değişik kapasitelerde kondansatörler, ampermetreler, pens ampermetre, akım trafosu, voltmetreler, gerilim trafosu,multimetreler (Avometre), frekans metreler, wattmetre,elektrik sayaçları, osilaskop, ayarlı güç kaynağı, frekansjeneratörü, çeşitli güçte alıcılar. 14

  15. AÇIKLAMALAR • ÖLÇME VEDEĞERLENDİRME • Modül ile kazandırılacak yeterliğin,öğrenci tarafındankazanılıp kazanılmadığını ölçen bir uygulama modül sonunakonulmuş olup bu uygulama ile elektriksel büyüklüklerinölçülmesi modülü ile hedeflenen yeterliklere ulaşılma düzeyiölçülebilir. 15

  16. GİRİŞ • Elektrik-elektronik alanında elektriksel büyüklüklerin ölçülmesi son derece önemli biryer tutmaktadır. Günümüzde elektrik enerjisi diğer enerji kaynaklarına göre taşıdığıüstünlükler dolayısı ile son derece yaygın olarak kullanılmaktadır. • Endüstride ve konutlardabirçok araç gereç, makine ve teçhizat elektrik enerjisi ile çalıştırılmaktadır. Özellikle sanayialanlarında elektrik enerjisinin verimli bir şekilde kullanılması, çalışan cihazların çalışmaşekli ve çalışma devamlılığı kadar çalışma güvenliği ve çıkabilecek muhtemel arızalarınönlenmesi üzerinde titizlikle durulan bir konudur. • Bunun içinde çalışan elektrikli cihazlarınuygun elektriksel parametrelerde çalıştırılması gerekmektedir. Bu durum elektrik enerjisineait büyüklüklerin hatasız, doğru ve tekniğine uygun ölçümünü gerektirmektedir.. 16

  17. GİRİŞ • Elektrikselbüyüklüklerin ölçülmesi ve doğru olarak değerlendirilmesi endüstriyel uygulamalardasistemlerin doğru ve güvenli olarak çalışma kontrolünü, hata analizi yapmayı, meydanagelebilecek muhtemel arızalara karşı önlem almayı, oluşmuş arızalarda ise arıza sebebininbulunması ve tekrarının önlenmesini sağlamaktadır. Bu yüzden elektrik-elektronik alanındaçalışan her seviyedeki teknik elemanın nitelikli ölçme, ölçü aletlerini kullanma ve elektrikselölçümleri hatasız yaparak, ölçüm sonuçlarını değerlendirebilmelidir. Aynı zamanda her türlüelektriksel büyüklük için uygun ölçü aletini uygun özelliklerde seçebilmelidir. Ayrıca hertürlü ölçü aletinin bağlantısını yapma ve ölçülen değeri doğru olarak okuma bilgi vebecerisine sahip olmalıdır • Bu modülü başarı ile tamamladığınızda siz de, elektriksel büyüklüklerin ölçümündekullanılan ölçü aletlerini tanıyacak, yapılacak ölçüme uygun ölçü aletini seçebilecek,bağlantılarını tekniğe uygun kurarak ölçümleri hatasız yapabileceksiniz. Bu becerileri tamolarak kazanmanız, alanınızda nitelikli bir teknik eleman olmanız için son derece önemlidir. 17

  18. ÖĞRENME FAALİYETİ-1 • AMAÇ • Elektriksel büyüklüklerin hatasız ve güvenli bir şekilde ölçümünü sağlayacaközeliklere sahip, ölçü aletini seçebileceksiniz. • ARAŞTIRMA • Ölçme ve ölçüm yapmanın önemini, hangi alanlarda niçin ölçümler yapıldığınıtartışınız. • Ölçme, herhangi bir büyüklüğü kendi cinsinden kabul edilen bir birimle karşılaştırmakdemektir. Resim 1.1’de bazı ölçümler resimlendirilmiştir. Resim 1. 1: Ölçme hayatımızda önemli bir yeri var 18

  19. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.1. Ölçmenin Önemi • Ölçme, bugün gündelik hayatımızda çokça kullandığımız bir işlem olup uzunluğumetre, ağırlığı kilogram, sıcaklığı santigrat ve sıvı hacimlerini litre ile ölçmekteyiz. Herhangibir uzunluk miktarı ölçülürken dünyada herkes tarafından kabul edilen 1 metrelik uzunluğunölçülecek uzunluk içerisinde ne kadar bulunduğunun karşılaştırılması yapılır. • Diğer tümölçme işlemlerinde mantık aynıdır. Günlük hayatta ölçüm yapmak ve herhangi birbüyüklüğü, o büyüklüğün birimi ile karşılaştırmak işlemi ile farkında olarak veya olmadançoğu kez karşılaşıp ölçme yapmadan birçok işlemlerimizi sonuçlandıramamaktayız. 19

  20. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Alacağımız ürünü standart birimi ile karşılaştırıp miktarını ve fiyatını tespit etme ihtiyacı,ölçme işlemini zorunlu kılan bir faktördür. Elektriksel büyüklüklerinin ölçülmesi, yani kendibirimi ile karşılaştırmasını da zorunlu kılan faktörler mevcuttur. Bunlar: Harcanan elektrikenerjisini ölçmek, alıcının çalışma standartlarına uygun elektriksel büyüklükler ile çalışıpçalışmadığını kontrol ederek sürekli ve kesintisiz çalışmayı sağlamak, ölçülen elektrikselbüyüklüğün değerine göre istenmeyen durumlar için önlem almak, elektrik ve elektronikelemanlarının sağlamlık kontrolünü yapmak, devre veya devrelerde arıza tespiti yapmak veenerji olup olmadığını kontrol etmek bu zorunluluğu meydana getiren faktörlerdenbazılarıdır. • Fiziksel büyüklüklerin ölçülmesinde, her büyüklük için bir ölçü birimi kullanıldığıgibi, elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde de elektriksel birimler kullanılır. 20

  21. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.2. Elektriksel Ölçü Aletlerinin Tanıtılması 21

  22. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılan ölçü aletleri çok çeşitli tip vemodellerde olmasına karşılık, (Resim 1.2) bazı ortak özellikleri yönü ile aynı çatı altındagruplandırılabilirler. • Bu gruplandırmalar, ölçtüğü büyüklüğün doğruluk derecesine göre, ölçüaletlerinin gösterme şekline göre ve kullanma yerine göre yapılmaktadır. 22

  23. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.2.1 Yapısına Göre Ölçü Aletleri • Yapısına göre elektriksel ölçü aletleri, kendi aralarında ikiye ayrılır. Bunlar analogölçü aletleri ve dijital ölçü aletleridir. Şimdi bunları sırası ile inceleyelim. • Analog Ölçü Aletleri • Ölçtüğü değeri skala taksimatı üzerinden ibre ile gösteren ölçü aletleridir. Analog ölçüaletleri çok değişik yapı ve skala taksimatlarına sahip olarak imal edilirler. Bu ölçüaletlerinde değer okumak daha zor gibi görünse de analog ölçü aletleri daha hassas ölçümlereolanak sağlarlar. Resim 1.3’te bazı analog ölçü aletleri görülmektedir. Analog ölçüaletlerinin yapısı ve kullanım şekli ilerideki konularda ayrıntılı olarak işlenecektir. 23

  24. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 24

  25. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Dijital Ölçü Aletleri • Ölçtüğü değeri dijital bir gösterge de sayılarla gösteren ölçü aletleridir. Bu ölçüaletlerinin kullanımı kolay olup özellikleri analog ölçü aletlerine göre daha fazladır. • Günümüzde dijital ölçü aletleri ile ayarlanan değer aşıldığında sinyal alma, ölçülendeğerlerin bilgisayar ortamına taşınması ve kullanılması gibi ilave işlemler yapılabilmekteolup yeni özellik ve nitelikler ilave edilerek geliştirilen ölçü aletleridir.( Resim 1.4) 25

  26. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.2.2. Ölçtüğü Büyüklüğü Gösterme Şekline Göre • Ölçtüğü büyüklüğü kişiye çeşitli şekillerde yansıtan ölçü aletleri kendi aralarında üçe • ayrılır. Bunlar; gösteren ölçü aletleri, kaydedici ölçü aletleri, toplayıcı ölçü aletleridir. • Gösteren Ölçü Aletleri • Bu ölçü aletleri ölçtükleri elektriksel büyüklüğün o andaki değeri skalasından veyagöstergesinden gösteren, başka bir ölçüme geçildiğinde eski değeri kaybedip yeni ölçümdeğerini gösteren ölçü aletleridir (Resim 1.5). • Bu ölçü aletlerinin ölçtükleri değerleri geriyedönük kendi belleğine kaydetme özelliği yoktur, ancak son zamanda gösteren ölçüaletlerinde ölçü aletleri ile bilgisayar arasında yapılan bağlantı ve bilgisayara yüklenenyazılım ile bu ölçü aletlerinin istenen gün, saat ve dakikada kaydettikleri değerler bilgisayarortamında görüntülenebilmektedir. 26

  27. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 27

  28. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Kaydedicili Ölçü Aletleri • Kaydedici ölçü aletleri, ölçülen büyüklüğün değerini zamana bağlı olarak grafikkağıdı üzerine çizerek kayıt ederler (Resim 1.6). • Bu ölçü aletlerinde geriye dönük ölçülendeğerlerin okunması ve incelenmesi mümkündür. Bu tip ölçü aletleri genellikle elektriksantrallerinde üretilen enerjinin takibi için kullanılır. Resim 1.6: Kaydedicili ölçü aletlerine örnekler 28

  29. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Toplayıcı Ölçü Aletleri • Toplayıcı ölçü aletleri, ölçtükleri elektriksel büyüklük değerini zamana bağlı olaraktoplarlar (Resim 1.7). • Bu ölçü aletlerinin ekranında okunan değer, ölçüme başladığı andan itibaren ölçtüğü değerdir. Yani ölçtüğü değeri bir önceki değerin üstüne ilave ederek ölçümyaparlar. Enerji kesildiğinde ölçülen değer sıfırlanmaz. • Elektrik sayaçları bu tip ölçüaletlerine verilebilecek en iyi örneklerden biridir. 29

  30. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 30

  31. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.2.3. Kullanım Yerlerine Göre Ölçü Aletleri • Kulanım şekline göre ölçü aletleri taşınabilir ve pano tipi olmak üzere ikiye ayrılır. • Şimdi bunları sırası ile açıklayalım. • Taşınabilir Ölçü Aletleri • Bu tür ölçü aletleri çoğunlukla atölye, işletme ve laboratuvar ortamlarında pratikölçüm yapmak amacı ile kullanılan sabit bir yere monte edilmeyen ölçü aletleridir (Resim1.8). Bu tip ölçü aletleri kendine ait bir kapalı kap içerisine alınmış taşınmaya uygun ölçüaletleridir. Ancak çarpma ve darbelere karşı hassas olduklarından kullanımında gerekli özengösterilmelidir. 31

  32. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ 32

  33. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Pano Tipi Ölçü Aletleri • Bu tür ölçü aletleri sanayide, fabrikalarda ve atölyelerde, elektriki büyüklüklerin sıksık kontrol edilmesi istenen yerlerde kullanılır. Pano veya tablo üzerine özel montajmalzemeleri kullanılarak sabitlenen bu ölçü aletleri dik çalışacak şekilde tasarlanır (Resim1.9). Günlük ölçümlerde ve deney masalarında kullanım için uygun değildir. Pano tipi ölçüaletleri sipariş edilirken gösterme şekli ne olursa olsun 3 ayrı ölçüde imal edilirler. Buölçüler 72x72, 96x96, 144x144 mm şeklindir. Bu boyutlar arasında teknik olarak bir farklılıkolamayıp görünüş ve okuma kolaylığı dikkat alınarak seçim yapılır. 33

  34. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.3. Çeşitli Elektriksel Ölçü Aleti Tanımları • Elektrik elektronik alanında en çok kullanılan ölçü aletleri aşağıda belirtilmiştir. Buölçü aletlerinin tamamının dijital ve analog modelleri mevcuttur. Bu ölçü aletleri ve ölçtüğübüyüklüklere kısaca değinelim; • Ampermetre: Doğru veya alternatif akım devrelerinde alıcının çektiği akımı ölçenölçü aleti olup devreye seri bağlanır. Ampermetreler (A) harfi ile belirtilir. • Voltmetre: Doğru ve alternatif akım devresinin ya da devreye bağlı bir alıcınınuçlarındaki gerilim değerini ölçmeye yarayan ölçü aleti olup devreye paralel bağlanır.Voltmetreler (V) harfi ile belirtilir. • Lcrmetre: Elektrik devrelerinde değişik amaçlar için kullanılan ve alıcı olarak görevyapan direnç, bobin ve kondansatörün; direnç, endüktans ve kapasite değerlerini ölçenölçü aletleridir. Lcrmetre ile doğru ölçüm yapabilmek için uygun kademe seçimiyapılmalıdır. 34

  35. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Wattmetre: Doğru ve alternatif akım devrelerinde alıcıların çektikleri elektriksel gücüölçen aletleridir. Wattmetreler akım ve gerilim bobinlerine sahip olup akım bobinidevreye seri, gerilim bobini devreye paralel bağlanır.Güç hesaplamalarda (P) harfi ileifade edilir. • Frekansmetre: Alternatif akım devrelerinde elektrik enerjisinin frekansını ölçenaletlerdir. Frekansmetreler devreye paralel bağlanır ve (Hz) şeklinde ifade edilir. • Multimetre: Elektrik veya elektronik devrelerinde akım, gerilim, direnç, frekansendüktans ve kapasite ölçümü yapar. Bunların yanı sıra elektronik elemanlarınsağlamlık kontrolü ve uç tespiti işlemleri yapabilen tümleşik ölçü aletleridir. 35

  36. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Osilaskop: Elektrik ve elektronik devrelerinde akım ve gerilimin değeri, frekans vefaz farkı ölçümlerini dijital veya analog ekranda grafiksel olarak gösteren aletlerdir. • Elektrik Sayacı: Elektrik devrelerinde alıcıların harcadığı elektrik enerjisini, yaniharcanan güç ile zaman çarpımını ölçen ölçü aletleridir. sayaçlarda akım ve gerilimbobini olmak üzere iki bobin bulunur. Akım bobini devreye seri, gerilim bobinedevreye paralel bağlanır. 36

  37. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4. Ölçü Aletlerine Ait Terimler • 1.4.1. Doğruluk Derecesi • Ölçü aletlerinin hiçbiri yüzde yüz doğru ölçümyapamaz. Her ölçü aletinin mutlaka belirli bir hata payıvardır. Bir ölçü aletinin yapacağı en büyük hata, imalatçıfirma tarafından ölçü aletinin üzerine yazılarak belirtilir. • Belirtilen bu hata miktarının ölçü aletinin ölçme sınırınınaşılmadığı sürece geçerli olduğu unutulmamalıdır. Ayrıcaaletin kullanım frekansı, güç katsayısı, ölçülen akımın dalgaşekli, ölçüm yapılacak ortamdaki sıcaklık miktarı, ölçüaletinin kullanım şekline uygun kullanılmaması (yatay veyadikey) aletlerin ölçme hatasını artıran faktörlerdir. • Ölçme hatasının az veya çok olması, ölçüaletinin doğruluk derecesini gösterir. Ölçü aletleri doğruluk derecesine göre 0,1-0,2-0,5-1-1,5-2,5 olmak üzere altı sınıfa ayrılır. 0,1 ve 0,2 sınıfına dahil olan ölçü aletlerinin hatayüzdesi az olup yaptıkları ölçümlerin doğruluğu yüksektir. 1,5 ve 2,5 sınıfına dahil olan ölçüaletlerinde ise hata yüzdesi fazla olup yaptıkları ölçümlerin doğruluğu, yani gerçek değerleölçülen değer arasındaki fark daha fazladır. 37

  38. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 0,5 sınıfı bir voltmetrenin son skala taksimatı 1000 volttur. Bu ölçü aletininyapabileceği en büyük ölçüm hatasını bulacak olursak: • %0,5x1000=0,005x1000=5 volt • yani 0,5 sınıfı, bu ölçü aletinin 1000 volt değerinden 5 volta kadar fazla ya da 5 volta kadaraz bir değer gösterebileceğini ifade eder. 38

  39. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4.2. Duyarlılık • Ölçü aletinde ölçülen büyüklüğün çok küçük değişimlerininskala veya göstergede ifade edilebilmesidir. Bütün ölçü aletlerininkadran taksimatları eşit aralıklı değildir. • Kadran taksimatları eşitaralıklı olan ölçü aletlerinde duyarlılık aynıdır. Yani herhangi birölçüm değerinde ibre skala taksimatının başında da sonunda da aynıoranda sapar. • Dijital ölçü aletlerinde duyarlılık, 380,1 volt yerine380,18 volt olarak ifade eden ölçü aleti daha hassastır. Çünkü dahaküçük büyüklük değişimlerini ifade edebilmektedir. 39

  40. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4.3. Sabite • Sabite, ölçme sınırı değerinin skala taksimatındaki bölüntü sayısına oranıdır. Skalataksimatı eşit aralıklı (lineer) olan ölçü aletlerinde bu oran sabit olup skala taksimatı eşitaralıklı olmayan (logaritmik) ölçü aletlerinde bu oran sabit değildir. • Sabite: • K= Aletin ölçme sınırı/ Alet skalasındaki bölüntü sayısı olarak ifade edilir. 40

  41. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4.4. Ölçme Sınırı • Bir ölçü aletinin skala taksimatında gösterdiği en son değere, yani ölçebileceği enbüyük değere ölçme sınırı denir. • 1.4.5. Ölçme Alanı • Bir ölçü aletinin skalasında gösterdiği en küçük değer ile en büyük değer arasındakalan kısım ölçü aletinin ölçme alanını verir. • Örneğin, bir ampermetrenin skalataksimatındaki en küçük değer sıfır, en büyük değer 5 A ise bu ampermetrenin ölçme alanı(0 - 5 A) olarak ifade edilir. Bir voltmetrenin skala taksimatındaki en küçük değer -10 mV enbüyük değer +10 mV ise bu voltmetrenin ölçme alanı (-10 + 10 mV ) olarak ifade edilir. 41

  42. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4.6. Ölçü Aletlerinin Enerji Sarfiyatı • Ölçü aletinin ölçme sınırına kadar sapma yapmasıdurumunda kendisi için harcadığı enerji miktarıdır. Bu enerjimiktarı analog ölçü aletinin az ya da çok sapmasına göredeğişir. • Analog ölçü aletleri ölçüm için bağlantı yapılannoktadan enerji sağlarken dijital ölçü aletleri güç sarfiyatınıkendi içerisinde bulunan pilden sağlarlar, şebekeden beslenendijital ölçü aletlerinde (pano tipi) ise sarfiyat ölçülen değeregöre değişmez, sabittir. 42

  43. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.4.7. Ölçü Aleti Şeçimi ve Kullanımı • Elektriksel büyüklüklerin ölçülmesinde kullanılacak ölçü aletlerinin özelliklerininyapılacak ölçüme uygun seçilmesi gerekir. Bu hem yapılacak ölçüm sonucunun doğru tespitihem de ölçü aletinin ve ölçüm yapanın güvenliği açısından önem taşımaktadır. Bu yüzdenbir elektriksel büyüklüğün ölçümü yapılmadan önce doğru ve uygun ölçü aleti seçilmelidir. • Seçim yapılırken aşağıda belirtilen özellikler ve ölçülecek büyüklük ve ölçü aleti için uygunolmalıdır. 43

  44. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Ölçü aleti, ölçüm yapılacak elektrik enerjisi çeşidine uygun olmalıdır. (AC-DC) Ölçüaleti hem AC hem DC’ de ölçüm yapabiliyorsa mutlaka doğru kısım seçilmelidir. • Ölçü aletinin ölçme sınırı ve ölçme alanı ölçülecek büyüklüğe uygun olmalıdır. Hiçbirkoşul altında ölçü aleti ile ölçme sınırını aşan ölçüm yapılmamalıdır. Bu hem ölçüaleti hem de ölçüm yapan için sakıncalar oluşturabilir. • Ölçüme başlamadan önce, ölçü aleti kademe seçimi gerektiriyorsa mutlakayapılmalıdır. Aksi takdirde kademe seçiminin yanlış yapılmasından kaynaklananarızalar ile karşılaşılabilir. • Ölçü aletinin hassasiyeti yapılacak ölçüme uygun olmalıdır. Örneğin; bir transistörünçekeceği akım ölçülürken kullanılan ampermetre ile bir elektrik motorunun çektiğiakım ölçülürken kullanılacak ölçü aletinin sahip olması gereken hassasiyet farklıdır. 44

  45. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.5. Analog Ölçü Aletleri • Analog ölçü aletlerinin tanımından daha önce bahsetmiştik, şimdi bu ölçü aletlerininortak özelliklerine ve yapılarına değinelim. • 1.5.1. Analog Ölçü Aletlerinin Ortak Özellikleri • Analog ölçü aletlerinin çok çeşitli yapı ve çalışma prensibine sahip olanlarıbulunmakla birlikte bunların hepsinde de ortak olan özellikler bulunmaktadır. 45

  46. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.5.1.1. Çalıştırma (Saptırma) Kuvveti • Ölçü aleti devreye bağlandığında aletin ibresi bulunduğu yerden ileriye doğru sapar. • Sapmayı gerçekleştiren bu kuvvete çalıştırma kuvveti denir.Saptırma kuvvetini elektrikakımı meydana getirir. Saptırma kuvveti, ölçü aletinin ibresini skala taksimatı üzerindehareket ettiren kuvvettir. • Çalıştırma kuvveti, ölçü aletinin hareketli kısmında meydana gelensürtünme kuvvetini yenip ölçüm miktarına göre skalada gerekli sapmayı gerçekleştirecekkadar olmalıdır. Bu yüzden ölçü aletinin hareketli mekanizmasındaki sürtünme kuvveti çokaz olmalıdır. Saptırma kuvveti, aletin hareketli kısmının ağırlığı ile doğru orantılıdır. Ölçüaleti ne kadar küçük ise çalıştırma kuvvetini meydana getirecek akım miktarı o kadar azalır. • Bu sayede aletin ölçüm yaparken harcadığı enerji de o kadar küçülmüş olur. 46

  47. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.5.1.2. Kontrol Kuvveti • Çalıştırma kuvvetine karşı koyan başka bir kuvvet bulunmazsa herhangi bir değerölçüldüğünde meydana gelecek çalıştırma kuvveti sürtünmeyi yendikten sonra ibrenin sonakadar sapmasına neden olur. • Bu sebepten dolayı ölçü aletlerinde kontrol kuvveti ileçalıştırma kuvveti sınırlandırılır. Çalıştırma ve kontrol kuvvetinin birbirine eşit olduğu andaibre, ölçülen değerin ifade edildiği noktada durmuş olur. • Ölçü aletlerinde kontrol kuvveti iki şekilde sağlanır. Şekil 1.1: Kontrol yayı ve karşı ağırlıkla kontrol kuvveti 47

  48. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Yay ile Kontrol Kuvveti: Genel olarak spiral şeklinde sarılmış yaylar kullanılır.Spiral yayın bir ucu hareketli kısma; bir ucu ise sabit kısma tutturulur. Çalıştırmakuvvetinin etkisi ile hareketli kısım dönünce yay kurulur ve yayın sıkışması ilemeydana gelen kuvvet ibreyi frenler, aynı zamanda yayda meydana gelen bu kuvvetölçme işlemi tamamlandığında ibrenin sıfıra dönmesini sağlar. Kontrol yayları ibrenindönme yönüne ters olacak şekilde monte edilirler. • Karşı Ağırlık ile Kontrol Kuvveti: Ölçü aletlerinin bazılarında kontrol kuvvetiküçük ağırlıklar ile sağlanır. Bu ağırlıklar genellikle ibrenin arka kısmına doğru vebirbirine dik gelecek şekilde yerleştirilir. İbre sıfır konumunda iken ağırlıkların hiçbiretkisi yoktur, çalıştırma kuvveti ile ibre saptığında denge noktası değişen ağırlıklarkontrol kuvveti görevi yaparlar. Bu teknikte kontrol kuvveti sapma açısı ile doğruorantılı olduğundan sapma az iken kontrol kuvveti az, sapma çok iken kontrol kuvvetiçoktur. Bu yüzden logaritmik skala taksimatına sahip ölçü aletlerinde daha çokkullanılır. Bu ağırlıklar vidalı yapılarak kalibrasyon için ağırlıkların açılarınınayarlanması ve ölçü aletlerinde meydana gelen ölçme hatalarının azaltılması sağlanır. 48

  49. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • 1.5.1.3. Amortisör Kuvveti • Herhangi bir elektriksel büyüklük ölçüldüğünde ölçü aletinin ibresi meydana gelençalıştırma kuvveti etkisi ile sapar. Bu esnada meydana gelen kontrol kuvveti bu sapmayıengellemek için devreye girdiğinden, ibre bir süre bu iki kuvvet arasında gidip gelir. Budurum ibrenin salınım yaparak ölçme süresinin uzamasına ve zaman kaybına neden olur.Bunun önüne geçmek için ölçü aletlerinde ibreyi frenleyen ve salınım yapmasını önleyenamortisör kuvvetleri oluşturulur. • Amortisör kuvveti ibre hareket ederken kendini gösteriphareket bittiğinde etkisi ortadan kalkan bir kuvvet olup değişik şekillerde oluşturulur. • Havalı amortisör • Sıvılı amortisör • Elektromanyetik amortisör 49

  50. 1. ÖLÇÜ ALETLERİ • Havalı Amortisör: Bu amortisör sisteminde ibre, bir manivela kolu ile pistonabağlıdır. Pistonun bir ucu ölçü aletinin hareketli kısmına yani ibreye bağlanmıştır. • İbrenin hareketi pistonu hareketlendirir ve piston içerisinde sıkışarak basıncı yükselenhava ibrenin hareketine ilave bir direnç göstererek ibre hareketini sınırlandırır. • Böylece aşırı sapmayı ve salınımı önler. 50

More Related