einkenname fer vi l fslok aldra ra
Download
Skip this Video
Download Presentation
Einkennameðferð við lífslok aldraðra

Loading in 2 Seconds...

play fullscreen
1 / 53

Einkennameðferð við lífslok aldraðra - PowerPoint PPT Presentation


  • 310 Views
  • Uploaded on

Einkennameðferð við lífslok aldraðra. Þórhildur Kristinsdóttir Öldrunar - og líknarlæknir. Yfirlit. Almennt um einkennameðferð Áskoranir Hrumleiki (Frailty) Verkir Andnauð Ógleði Hægðatregða. Almennt um einkennameðferð. Meginregla 1: Hvað veldur einkennum?

loader
I am the owner, or an agent authorized to act on behalf of the owner, of the copyrighted work described.
capcha
Download Presentation

PowerPoint Slideshow about ' Einkennameðferð við lífslok aldraðra' - ezekiel-whitley


An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Presentation Transcript
einkenname fer vi l fslok aldra ra

Einkennameðferðviðlífslokaldraðra

ÞórhildurKristinsdóttir

Öldrunar- og líknarlæknir

yfirlit
Yfirlit
  • Almennt um einkennameðferð
  • Áskoranir
  • Hrumleiki (Frailty)
  • Verkir
  • Andnauð
  • Ógleði
  • Hægðatregða
almennt um einkenname fer
Almennt um einkennameðferð

Meginregla 1:

Hvað veldur einkennum?

Sníðum meðferð út frá orsök?

Meginregla 2:

Hver eru meðferðarmarkmið sjúklings?

skoranir
Áskoranir
  • Íslendingar/Vesturlandabúar, lifalengur en áður.
  • Flestireyðasíðustuárumsínummeðfærnisskerðingu og fleiri en einnlangvinnansjúkdóm.
  • Aldraðir verða oft veikir á annan hátt en yngra fólk
    • Líklegri til að fá óráð
    • Verkjaupplifun getur verið öðruvísi, eiga erfiðara með að staðsetja verk, oft erfiðara með að tjá verk
    • Einkenni oft óljós
    • Færnitap í kjölfar veikinda
    • Byltur
    • Líklegri til að verða fyrir vökvatapi
    • Breytt lyfjaþol
skoranir1
Áskoranir
  • Algengtaðaldraðirséu á mörgumlyfjum
    • ↑ hætta á aukaverkunum og milliverkunum
  • Getalifaðlengi í slæmulíkamleguásigkomulagi og á samatímaveriðsvoveikiraðþeirgetadáiðviðlítinnstreituvald.
  • Oft erfittað meta lífslíkuraldraðra.
a eins um mat l fsl kum
Aðeins um mat á lífslíkum
  • Tel ég líklegt að viðkomandi muni deyja innan 12 mán.?
  • Áhættureiknar hjálpa
  • Fyrir ákveðna sjúkdóma:
    • Lifrarbilun; MELD, Child´s Turcotte Pughscore
    • Hjartabilun; Seattle heart failuremodel
    • COPD; BODE
    • Heilabilun; FAST score, Mortality Risk Index (MRI)
  • E-prognosis fyrir aldraða
    • (sem ekki hafa greiningu um sjúkdóm sem mun draga til dauða)
hrumleiki frailty
Hrumleiki (Frailty)
  • Hrumleiki er heilkenni
  • Felur í sér hægfara afturför í færni og heilsu.
  • Orsakast af lífeðlisfræðilegum breytingum sem verða vegna aldurs og/eða sjúkdóma.
    • Leiða til minni vöðvamassa, breytinga í innkirtlastarfsemi og langvinnrar bólgu.
  • Einkenni eru; þyngdartap, minnkaður vöðvastyrkur, hægur gönguhraði, minni virkni, orkuleysi.
hrumleiki tsk r ur
Hrumleiki útskýrður

Sjúklingur A er 20 árakona. Dettur á skíðum og lærbeinsbrotnar. Tekurnokkramánuðiaðjafna sig. Aðárierbeiniðgróið og húnhefurjafnað sig aðfullu. Hefurengináhrif á hennardaglegalíf.

Sjúklingur B ersamakonan 60 árumsíðar. Húnrennur á hálku og lærbrotnar. Brotiðgrær en húnverðuraldreisöm á ný. Árisíðarþarfhúnaðstoðviðaðkomastúrrúmi, klæðast, baðast og ganga.

Munurinnskýristafhrumleika. Sjúklingur B hefurmisstgetunatilaðstandaststreituvaldeins og lærbrot.

hrumleiki skilgreindur
Hrumleiki skilgreindur
  • Fried Index

□ Jákvættfyrirhrumleikaef 3 eðafleiriþættirtilstaðar

□ Þyngdartap (≥5 % aflíkamsþyngd á síðastaári)

□ Orkuleysi/örmögnun ( svarar jákvætt spurningum um átak til hreyfinga)

□ Lágur vöðvastyrkur (minnkaður gripstyrkur)

□ Hægurgönguhraði (> 6 to 7 sekaðganga 15 fet (4.5 metra))

□ Minnkuðhreyfing (Karlareyða < 383 kalóríum /viku, konur <270 kalóríum/viku.

  • Einstaklingur með hrumleika hefur skerta getu til að standast streituvalda, ss sýkingar, slys, sjúkdóma, lyf, breytingar í umhverfi.....
  • Hrumleikiersjálfstæðuráhættuþátturfyriraukinnihættu á byltum, meirifærnisskerðingu, innlögn á sjúkrahús og dauða.
verkir
Verkir
  • Algeng kvörtun meðal eldra fólks.
    • 25-50% af > 65 ára í US með langvinna verki.*
    • 45-80% af öldruðum á hjúkrunarheimilum í US með langvinna verki sem ekki voru nægilega meðhöndlaðir.*
  • Leiða oft til færnisskerðingar, félagslegrar einangrunar, þunglyndis, kvíða og svefntruflana.

* The Management of Persistent Pain in Older Persons.

AGS Panel on Persistent Pain in Older Persons.

flokkun verkja
Flokkun verkja
  • Bráðir verkir vs Langvinnir verkir
  • Vefjaverkir; stoðkerfi vs innyfli
  • Taugaverkir
  • Verkir tengdir sálfélagslegum eða geðrænum þáttum.
flokkun verkja1
Flokkun verkja

Bráðir verkir

  • Tengjast atburði
  • Upphaf og endir
  • Líkamleg einkenni til staðar, sviti, fölvi..
    • sérð á viðkomandi að hann finnur til.

Langvinnir verkir

  • Verkir í meira en 3 mánuði.
  • Óvíst hvað leiddi til verks.
    • Heldur áfram langt umfram þann tíma sem tekur vefjaskemmd að gróa.
  • Engin líkamleg einkenni
    • sérð ekki á viðk. að hann finnur til
flokkun verkja2
Flokkun verkja

Vefjaverkir (nociceptive)

Stoðkerfi

  • Örvun viðtaka í vöðvum /mjúkvef/ beinum.
  • Venjulega staðbundinn.
  • Oft lýst sem stingandi, tak, eymsli..

Innyfli

  • Örvun viðtaka í innri líffærum.
  • Erfitt að staðsetja verk.
  • Oft lýst sem þrýstingi.
flokkun verkja3
Flokkun verkja

Taugaverkir

  • Stafaafóeðlilegrivirkni og/eðaskemmd á taugum (í úttauga- eðamiðtaugakerfinu)
  • Erfitt að meðhöndla!
  • Oft lýst sem
    • Úttaugakerfi: bruni, náladofi, vont að snerta (allodynia)
    • Mæna: stöðugur, óljós verkur, + tauga- brottfallseinkenni
    • Heili: breytingar í lífsmörkum, ógleði/uppköst/↑innankúpuþrýstingur
flokkun verkja4
Flokkun verkja

Verkir tengdir sálfélagsl. eða geðrænum vanda

  • Erhlutiafsálrænum/ geðrænumvanda.
  • Meðhöndlaundirliggjandivanda.
mat verkjum
Mat á verkjum
  • Spurðu um verk
  • Fylgstumeðeinkennumverkja
  • Fáðulýsingu á verknum
    • Skynjunin
    • Tilfinningar á bakverkja
    • Hvaðgeturðuekkigertvegnaverks
  • Notaðumælitæki
  • Hvaðveldurverknum
  • Sífelltendurmat
1 spur u um verk
1. Spurðu um verk
  • Verkur er huglæg upplifun
    • Er það sem sjúklingur segir hann vera.
  • Fólk með heilabilun/ tjáskiptaerfiðleika er ólíklegra til að segja frá verkjum.
    • Spurðu þá fjölskyldu, vini, umönnunaraðila sem þekkja viðkomandi.
    • Ef að líkur eru á verk, gerðu þá ráð fyrir verk þar til afsannað.
2 fylgstu me einkennum um verk
2. Fylgstu með einkennum um verk
  • Líkamlegarbreytingar
    • Sviti, fölvi,  hjartsláttur,  öndunartíðni,  blóðþrýstingur.
  • Andlitstjáning
    • Ygglir sig, gretta
  • Hreyfingar
    • Breyttgöngulag, hlífirsér, aukinspenna, gengur um gólf, endurteknarhreyfingar
  • Gefurfrásérhljóð
    • Stunur, öskur/köll
  • Samskipti
    • Árásargirni, dregur sig tilhlés, sýnirmótspyrnu
  • Breytingar í hegðun
    • Ráf, breyttarhvíldarvenjur
  • Breytingar á andleguástandi
    • Óráð, grátur, pirringur
3 l sing verk
3. Lýsing á verk
  • Skynjun
    • Hvenær/hvernig byrjaði
    • Eðli verks (stingandi, þrýstingur, brunaverkur…)
    • Staðsetning/leiðir eitthvert?
    • Hve slæmur
    • Hvað gerir verk betri/verri?
  • Tilfinningar
    • Hvaðaþýðinguhefurverkurinn? Veldurhannótta, kvíða?
    • Fyrrireynslahefuráhrif
    • Erparturafástæðunnifélagslegeinangrun, sorg/missir, tilfinningalegvanlíðan
  • Áhrif á færni
    • Athafnirhinsdaglegalífs
    • Þáttöku í félagsstörfum, vinnu, líkamsrækt….
4 m ling verk
4. Mæling á verk
  • Sjúklingarmeðenga/væga/miðlungsmiklatjáskiptaerfiðleika:
    • Edmonton Symptom Assessment Scale (ESAS)
    • Eða: vægur – miðlungs - slæmur
  • Sjúklingarmeðmiðlungs/miklaskerðingu
    • PainAd
slide26

5. Hvaðveldurverk

    • líkamsskoðun og viðeigandiuppvinnsla.
    • Hjáheilabiluðum:
      • Tryggðuaðgrunnþörfumsésinnt, sshungur, þorsti, klósettferðir, einmanaleiki, ótti.
      • Útilokaðuþvagteppu, hægðatregðu, sýkingu..
  • 6. Endurmeta reglulega
lyfjame fer
Lyfjameðferð
  • Aldraðir eru næmari fyrir sterkum verkjalyfjum.
    • Meiri hætta á aukaverkunum/milliverkunum.
  • Byrja með lága skammta/ hækka rólega.
  • Fylgjast vel með verkun.
    • Algengt að skammtar séu ekki hækkaðir nægilega.
lyfjame fer1
Lyfjameðferð

7-10

4-6

1-3

b lguey andi lyf
Bólgueyðandi lyf
  • Ber að nota með mikilli varfærni hjá öldruðum og einungis í völdum einstaklingum.
  • Aukaverkanir geta verið:
    • Magasár
    • Nýrnabilun
    • Óeðlileg blóðstorknun
    • Hjarta-/heilaáföll.
  • Ekki nota Toradol /Indometacin
park d n
Parkódín
  • Kódíni er breytt í morfín í líkamanum af CYP2D6 isoensími.
  • Talið að 10% af fólki vanti þetta ísóensím.
  • Líklega sá ópíóið sem veldur mestri ógleði og hægðatregðu.
tramadol tradolan nobligan
Tramadol/Tradolan/Nobligan
  • Blönduðverkun
    • áhrif á ópíóíðviðtaka, serotonin viðtaka og noradrenalínendurupptökuhemil.
  • Eykurhættu á flogum
  • Eykurhættu á serotonin syndromi(efsjúkl. á öðrumlyfjumsemhafaáhrif á serotonin, ss SSRI lyf)
p o ar sk mmtun
Ópíoðar - skömmtun
  • Stöðugir verkir krefjast stöðugrar verkjastillingar
    • Gefa lyf reglulega, ekki bara eftir þörf.
  • Byrja á stuttverkandiópíóiðlyfjum
  • Hámarksverkunlyfser
    • Í æð ~ 15 min
    • Um munn ~ 60-90 min
    • SC/IM ~ 30 min
  • Efekkinæstverkjastillingeftirþanntíma, þáerskammturinnekkinægur.
p i ar sk mmtun
Ópíóiðar - Skömmtun
  • Efskammtur of lítill:
    • Verkurennmeðalmikill, gefðuannanskammtsemer 25-50% stærri.
    • Verkurennmikill, gefðuannanskammtsemer 50-100% stærri.
  • Þegarverkjastillinguernáð og verkireruekkibráðaverkir/tilfallandiverkir
    • skalskiptayfir í langverkandiverkjalyf.
  • Notaðustuttverkandilyffyrirgegnumbrotsverki.
    • ~10% afheildar-dagskammti á 2 klstfrestieftirþörf.
aukaverkanir p i a
AukaverkanirÓpíóiða
  • Ógleði/uppköst
  • Syfja/höfgi
  • Kláði
  • Óráð
  • Vanlíðan/vellíðan (dysphoria/euphoria)
  • Þvagtregða (lagastefskammturminnkaður)

Myndar þol og einkenni lagast eftir nokkra daga

  • Hægðatregða(Verðuraðsetjasjúkling á ristilörvandihægðalyf)
  • Áhrif á innkirtlastarfsemi(Getur ↓ testósterón, estrogen, cortisol)
  • Hamlandiáhrif á ónæmiskerfið(Óljósthvortskiptimáli)

Mynar ekki þol.

Lagast ekki

fentanyl pl stur langvirkandi
Fentanylplástur = langvirkandi
  • Nota barahjáþeimsemhafalangvinnaverki og hafabyggtuppþolfyriropíóðum
    • Miðaviðaðsjúkl. hafitekið ≥ 30-60mg/dag afmorfíni (um munn) daglega í 7 daga.
    • Ekki nota fyrirbráðaverki, verkieftiraðgerð, tilfallandiverki.
  • Tekur 12-24 klstaðvirka
    • Nærstöðugriblóðþéttnieftir 3-6 daga.
  • Þarffituveftilaðaðfrásogast.
    • Gæti haft minniáhrif í sjúklingummeðlítinnfituvef.
  • Frásogeykstviðhærrilíkamshita (efsjúkl. færhita)
andnau
Andnauð
  • Huglægt og einstaklingsbundiðeinkenni og erþaðsemsjúklingursegirþaðvera.
andnau mat og greining
Andnauð – Mat og Greining
  • Mat og greining
    • Orð sjúklings eru áreiðanlegasti mælikvarðinn.
    • Öndunartíðni og súrefnismettun
      • ekki eins áreiðanlegir mælikvarðar
    • Hvenær byrjaði, við hvað versnar/hvað minnkar hana.
    • Nota ESAS
    • Uppvinnsla eftir því sem við á í samræmi við meðferðarmarkmið:
      • Blóðhagur og almennar blóðprufur, blóðgös, EKG, spírómetria, myndrannsóknir.
andnau me fer
Andnauð - Meðferð
    • Meðhöndlaðu undirliggjandi ástand ef viðeigandi:
      • T.d. blóðleysi, hjartsláttartruflanir, hjartabilun, hjartaáfall, blóðtappi í lunga, fleiðruvökvi, vökvi í gollurshúsi, teppa í berkju, astma, COPD, sýking, aðrir lungnasjúkdómar, kvíði, vöðva- og taugasjúkdómar.
  • Gefðu súrefni ef súrefnismettun er lág.
andnau me fer1
Andnauð - Meðferð
  • Almenn meðferð:
    • Huga að líkamsstöðu
    • Bæta loftstreymi í umhverfi
    • Forðast fatnað sem þrengir að
    • Halda umhverfinu svölu
    • Öndunaræfingar
    • Sálrænn stuðningur og slökun
andnau lyfjame fer
Andnauð - lyfjameðferð
  • Ópíóíðar
    • draga úr öndunartíðni án þess að draga úr súrefnismettun.
    • draga úr kvíða og andnauðartilfinningu.
      • Nota lága skammta
      • 2.5-5 mg morfín PO (eða jafngildisskammtur í æð/undir húð) á 4 klst fresti reglulega.
      • Helmingur af þeim skammti á 1 klst fresti eftir þörf.
      • Ef þolir vel ópíóða, hækka skammtinn um 25-50%.
andnau lyfjame fer1
Andnauð - Lyfjameðferð
  • Bensódíasepínlyf
    • Ativan 0.5-2 mg á 2-4 klst fresti eftir þörf
  • Sterar
    • Dexametasón 4-24 mg PO/IV/SQ/IM
gle i uppk st
Ógleði/Uppköst
  • Ógleði og uppköst geta haft mjög hamlandi áhrif á sjúklinga
  • Hefur umtalsverð áhrif á lífsgæði, sérstaklega á líkamlega virkni og sálræna líðan.
gle i mat og greining
Ógleði – mat og greining
  • Góð sjúkrasaga lykilatriði.
    • Hver er orsök ógleðinnar?
    • Spyrja um tíðni, styrk, hvað eykur á ógleðina og hvað dregur úr henni.
    • Er ógleðin undanfari uppkasta
    • Uppköst án ógleði.
    • Hvenær dags eru einkennin þrálátust.
    • Fylgir ógleðinni svimi (gæti stafað frá innra eyra)
  • Viðeigandi uppvinnsla
    • Blóðhagur og almennar blóðprufur, þvagprufa, myndrannsóknir
  • Meðhöndlaðu undirliggjandi vanda
    • ss. hypercalcemia, þvagfærasýking, hægðatregða, garnalömun, vökvaþurrð, hækkaður innankúbuþrýstingur, aukaverkanir lyfja.
orsakir gle i
Orsakir ógleði
  • Líkamlegt eða sálrænt áreiti örvar taugaenda → boðefni losna → hafa áhrif á viðtaka í ógleðistjórnstöð í heilastofni.
  • Boðin eru send eftir fjórum meginleiðum,
    • CTZ (Chemoreceptor Trigger Zone)
    • Eftir úttaugakerfi (meltingarvegur, hálhjúpur/serosa, innyfli)
    • Frá heilaberki
    • Frá jafnvægiskerfinu
  • Taugaboðefni sem hafa áhrif á ógleði og uppköst:
    • dópamín, histamín, kólvirk, serótónín og substance P/Neurokinin A.
slide49
Lyf eru hornsteinn ógleðimeðferðar
    • Gefa reglubundna skammta af ógleðilyfjum
      • fyrir matartíma
      • Hafa fyrirmæli um lyf eftir þörfum.
      • Getur þurft að nota 2 - 4 lyf við ógleði
  • Önnur meðferð:
    • Draga úr ertandi lykt
    • Minni matarskammta, oftar
    • Slökun
    • Svalandi gosdrykkir
    • Nálastungur geta gagnast
h g atreg a
Hægðatregða
  • Hægðatregða er algengt og erfitt einkenni hjá alvarlega veikum sjúklingum.
  • Hreyfingarleysi, minnkuð næringarinntekt/ vökvaþurrð, lyf og undirliggjandi sjúkdómsástand geta valdið minnkuðum þarmahreyfingum
  • Ekki gefa sjúklingum sem eru á ópíoíðum trefjabætandi lyf.
    • Eykur bara magn hægða sem breytast í hálfgerða steypu.
mat og greining
Mat og greining
  • Frávik frá því sem eðlilegt er?
    • Ekki láta líða meira en 3 daga milli hægða
  • Uppvinnsla eftir því sem við á:
    • Útiloka hypercalcemiu, garnalömun..
    • Mörg lyf valda hægðatregðu (ópíóíðar, kalsíumgangalokar, þríhringlaga geðlyf, Zofran..)
    • Ganga úr skugga um að ekki sé hægðastífla.
ad