Advertisement
1 / 112

Lyfhrifafræði 203 PowerPoint PPT Presentation


  • 401 Views
  • Uploaded on 11-04-2012
  • Presentation posted in: General

Lyfhrifafræði 203. LHF 203 Lyfjatæknabraut. LYFHRIFAFRÆÐI 203. I. Lyf með áhrif kynhormóna (G02, G03, H01) II. Sýklalyf (J01) III. Sykursýkislyf (A10) IV. Skjaldkirtilslyf (H03). I. Lyf með áhrif kynhormóna. 1. Kynhormón 2. Kvensjúkdómalyf (önnur en sýklalyf) - PowerPoint PPT Presentation

Download Presentation

Lyfhrifafræði 203

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Lyfhrifafr i 203 l.jpg

Lyfhrifafræði 203

LHF 203

Lyfjatæknabraut

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Lyfhrifafr i 2032 l.jpg

LYFHRIFAFRÆÐI 203

  • I. Lyf með áhrif kynhormóna (G02, G03, H01)

  • II. Sýklalyf (J01)

  • III. Sykursýkislyf (A10)

  • IV. Skjaldkirtilslyf (H03)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


I lyf me hrif kynhorm na l.jpg

I. Lyf með áhrif kynhormóna

  • 1.Kynhormón

  • 2.Kvensjúkdómalyf (önnur en sýklalyf)

  • 3.Kynhormónar og lyf, sem hafa mótandi áhrif á kynfæri

  • 4.Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Ii s klalyf l.jpg

II. Sýklalyf

  • 1.Örverur

  • 2.Flokkar og verkun sýklalyfja

  • 3. Sýklalyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Iii sykurs kislyf l.jpg

III. Sykursýkislyf

  • 1.Insúlín

  • 2. Sykursýki

  • 3. Insúlínlyf

  • 4. Sykursýkislyf til inntöku

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Iv skjaldkirtilslyf l.jpg

IV. Skjaldkirtilslyf

  • 1.  Skjaldkirtilssjúkdómar

  • 2.  Skjaldkirtilslyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


I lyf me hrif kynhorm na7 l.jpg

I.Lyf með áhrif kynhormóna

1.  Kynhormón

  • Eru hormón sem hafa áhrif á kynfæri

  • Þau skiptast í:

    • Östrógen

    • Andrógen (testósterón)

    • Gestagen (prógesterón)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


1 kynhorm n l.jpg

1. Kynhormón

a) Undirstúkuhormón

  • GnRH

    b) Heiladingulshormón

  • stjórnam.a.kynkirtlum, t.d. follikúltrópín (FSH) og lúteótrópín (LH)

    c) Eggjastokkahormón

  • eruöstrógen og prógesterón

    d) Fyrirtíðaspenna

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


A undirst kuhorm n l.jpg

a) Undirstúkuhormón

  • Undirstúka er stjórnstöð sem stýrir m.a. tíðni og lengd tíðahrings

  • Stýrihormón hennar nefnist GnRH (gónadótrópín leysihormón) eða gónadórelín

    • GnRH hefur áhrif á heiladingul og þar með kynfæri

    • GnRH stjórnar m.a. leysingu heiladinguls-hormónanna FSH og LH, sem stundum eru kölluð gónadótrópín

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Undirst kuhorm n l.jpg

Undirstúkuhormón

  • Til eru lyf sem hafa áhrif á heiladingul og líkja þannig eftir áhrifum sem undirstúka hefur á heiladingul

  • Einnig eru til afbrigði af GnRH (gónadórelíni) sem eru notuð í meðferð á ófrjósemi:

    • Í konum hvetja lyfin egglos

    • Í körlum hvetja lyfin myndun sæðisfrumna

      (sjá síðar í þessum glærum)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


B heiladingulshorm n l.jpg

b) Heiladingulshormón

  • Heiladingullinn viðheldur réttri stjórnun á nær öllum líffærum í líkamanum

  • Hormónalosun er stjórnað með svo kallaðri neikvæðri afturvirkni (negative feedback) - Sjá mynd 102 í bók

  • Í afturhluta heiladinguls eru framleidd hormónin vasó-pressín og oxýtócín

  • Í framhluta heiladinguls myndast a.m.k. 6 hormón

    • Meðal þeirra eru sómatrópín, prólaktín, FSH og LH

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Heiladingulshorm n fsh og lh l.jpg

Heiladingulshormón (FSH og LH)

  • FSH hvetur vöxt eggbús í eggjastokkum

  • Framleiðsla LH nær hámarki í miðjum tíðahring

  • LH hefur þau áhrif að eggbú breytist yfir í gulbú

  • Ef sæði nær að frjóvga egg og það myndar fóstur og fylgju, gefur hún frá sér hormónið hCG (kóríó-gónadótrópín)

  • hCG viðheldur vexti gulbús og kemur í veg fyrir fósturlát

  • hCG skilst út í þvagi – þungunarpróf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


C eggjastokkahorm n l.jpg

c) Eggjastokkahormón

  • Í eggjastokk myndast helstu kynhormón kvenna, östrógen og prógesterón (prógestín)

  • Myndun þeirra er stjórnað af heiladingulshormón-unum FSH og LH

  • Eggjastokkahormónin hafa aftur hamlandi áhrif á myndun FSH og LH (neg. feedback)

  • Þetta samspil er mjög flókið, en magn hormóna í blóði sveiflast mikið yfir einn tíðahring

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Str gen l.jpg

Östrógen

  • er framleitt af eggbúi á fyrrihluta tíðahrings og síðan af gulbúi á seinnihluta tíðahrings

  • er einnig framleitt af nýrnahettuberki og fylgju

  • í líkamanum getur verið á formi östradíóls, östróns eða östríóls, en nafnið östrógen er notað yfir öll þessi efni

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Hrif str gens l.jpg

Áhrif östrógens

  • Vefaukandi áhrif á leg, eggjaleiðara, leggöng og brjóst

  • Hárvöxtur við sköp og kvenleg einkenni

  • Vefaukandi áhrif á bein og vöðva

  • Örvar myndun slímhúðar í legi, leghálsi og leggöngum

  • Eykur myndun slíms (sem sæðið getur synt í…)

  • Veldur þykkari legslímhúð og hún verður blóðrík

  • Ýmis efnaskiptaáhrif; m.a. safnar vatni og salti í líkamann

  • Jákvæð áhrif á kólesterólhlutfall

  • Eykur myndun storkuefna í lifur

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Notkun lyfja sem innihalda str genefni l.jpg

Notkun lyfja sem innihalda östrógenefni

  • Til getnaðarvarna

  • Til að minnka tíðaverki (dysmenorrhea)

  • Ef bilun verður á starfsemi eggjastokka eða þeir brottnumdir (til að viðhalda kvenkynseinkennum)

  • Við tíðahvarfaeinkennum

  • Gegn gelgjubólum (acne)

  • Gegn krabbameini í blöðruhálskirtli karla

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Aukaverkanir str genlyfja l.jpg

Aukaverkanir östrógenlyfja

  • Algengasta aukaverkun östrógenlyfja er ógleði eða klígja (oftast væg og hverfur við áframhaldandi notkun lyfjanna)

  • Einnig;

    • brjóstaspenna

    • bjúgur

    • höfuðverkur

    • svimi

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Pr gester n l.jpg

Prógesterón

  • Myndast í eggbúi fyrir egglos og síðan tekur gulbú við framleiðslu þess

  • Ef egg frjóvgast myndast hCG sem tekur við stjórnun á gulbúinu

    • Fylgjan tekur síðan við að framleiða östrógen og prógesterón

  • Verði engin frjóvgun fellur magn prógesteróns í blóði og við það dettur legslímhúð af og tíðir hefjast

  • Heldur reglu á blæðingum

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Hrif pr gester ns l.jpg

Áhrif prógesteróns

  • Prógesterón er stundum kallað meðgönguhormón

  • Nauðsynlegt til að þykkja og þroska slímhúð legs frekar og búa legið undir að taka við frjóvguðu eggi.

  • Bælir niður efnaferli sem annars myndu hafna fóstrinu

  • Myndar límkennt slím í leggöngum og leghálsi og myndar tappa í legopi (sæði getur ekki synt í því!)

  • Áhrif á þroska brjósta

  • Engin vefaukandi áhrif (eins og östrógen og testósterón)

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Gestagen l.jpg

Gestagen

  • Prógesterón er ekki hægt að taka inn á virku formi

  • Til eru nokkur lyf sem hafa prógesterón áhrif og líkjast prógesteróni að mörgu leyti

  • Á markaði eru m.a. lyfin norestísterón, levónorgestrel, desógestrel, gestódenum og lýnestrenól

  • Lyf sem hafa svipuð áhrif og prógesterón

    eru nefnd gestagen

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


Notkun gestagena pr gester ns l.jpg

Notkun gestagena (prógesteróns)

  • Til getnaðarvarna (aðallega, ásamt östrógenum)

  • Við tíðaverkjum (dysmenorrhea)

  • Við endómetríósis (legslímuvilla, flökkuslímhúð)

  • Við ýmsum vandamálum vegna legslímhúðar, t.d. við upphaf frjósemisaldurs eða við tíðahvörf

  • Við millitíðablæðingum

  • Til að minnka blæðingar (lykkja)

  • Eftir tíðahvörf

  • Litlar aukaverkanir: Breyting á geðslagi...

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


D fyrirt aspenna pms l.jpg

d) Fyrirtíðaspenna (PMS)

  • PMS = Pre-Menstrual-Syndrome

  • Einkenni sem sumar konur finna fyrir

    nokkrum dögum fyrir tíðir;

    • höfuðverkur

    • eymsli í brjóstum

    • aukin þyngd

    • geðvonska

    • þunglyndi

  • Orsökin eru ekki þekkt, en tengsl eru talin milli þeirra og hormónabreytinga

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


2 kvensj kd malyf l.jpg

2. Kvensjúkdómalyf

a) Oxýtócíka (Lyf sem valda samdrætti í leginu)

i) Ergotalkalóíðar

ii) Prostaglandín – ekki lengur á skrá!

b) Staðvirk getnaðarvarnalyf

i) Hlutir í leg (lykkjur) til getnaðarvarna

ii) Getnaðarvarnalyf með staðbundna verkun

c) Önnur kvensjúkdómalyf

i) Lyf sem draga úr mjólkurmyndun (Prolactine inhibitors)

ii) Önnur kvensjúkdómalyf

© Bryndís Þóra Þórsdóttir


A ox t c ka l.jpg

a) Oxýtócíka

i) Ergotalkalóíðar

  • Metýlergómetrín (Methergin stungulyf, töflur)

    Methergin

  • Ergotalkalóíðar draga saman leg

  • Metýlergómetrín er afleiða af ergómetríni;

    • hefur sérhæfða verkun á leg og eykur samdrátt þess

    • flýtir fyrir losun fylgju og minnkar blóðtap við fæðingu

  • © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Methergin l.jpg

    Methergin

    • Ábendingar:

      • Til að flýta fyrir losun fylgju

      • Til að minnka blóðtap eftir fæðingu

      • Við lélegum samdráttum í legi

      • Við blæðingum frá legi eftir keisaraskurð og fósturlát

    • Aukaverkanir:

      • Kviðverkir (samdráttarverkir)

      • Háþrýstingur

      • Höfuðverkur, svimi…

      • Ógleði og uppköst (sjaldgæft)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    B sta virk getna arvarnalyf l.jpg

    b) Staðvirk getnaðarvarnalyf

    i) Hlutirí leg (lykkjur) tilgetnaðarvarna

    • Plast lyfjalykkja með prógestógeni (Mirena) - leginnlegg

    • Mirenainniheldurlevónorgestrel (gestagen)

    • Hormónalykkjasemendistí 5 ár

      ii) Getnaðarvarnalyfmeðstaðbundnaverkun

    • Skeiðarinnlegg með prógestógeni og östrógeni (NuvaRing)

    • NuvaRinger skeiðarinnlegg (skeiðarhringur)

    • Mánaðar getnaðarvörn

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    C nnur kvensj kd malyf l.jpg

    c) Önnur kvensjúkdómalyf

    i) Lyfsemdragaúrmjólkurmyndun

    • Kabergólín (Dostinextöflur)

      ii) Önnurkvensjúkdómalyf

    • Atosíban (Tractocilestungulyf,

      innrennslisþykkni)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Lyf sem draga r mj lkurmyndun l.jpg

    Lyf sem draga úr mjólkurmyndun

    • Þetta eru prólaktín letjarar

      (prolactine inhibitors)

    • Prólaktín er mjólkurmyndunarvaki;

      það örvar mjólkurmyndun

    • Prólaktín myndast í framhluta heiladinguls

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Dostinex kaberg l n l.jpg

    Dostinex(kabergólín)

    • Kabergólínerhálfsamtengdurkorndrjólaalkalóíði, langvirkur, meðsérhæfðaprólaktínhemjandiverkun

    • Áhriflyfsinshaldast í 1-3 vikur

    • Skammtastærðir:

      • ½ tafla 2svar á dag í 2 daga (tilaðstöðva

        mjólkurmyndun)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Dostinex kaberg l n30 l.jpg

    Dostinex(kabergólín)

    • Ábendingar:

      • Mjólkurflæðimeðeðaántíðateppu; tilaðdragaúreðastöðvamjólkurmynduneftirfæðingu

      • Heiladingulsæxli, vegnaofframleiðsluprólaktína

      • Ófrjósemi, samfarahækkunprólaktíns í blóði

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Dostinex kaberg l n31 l.jpg

    Dostinex(kabergólín)

    • Aukaverkanir:

      • Kviðverkir, ógleði, hægðatregða, uppköst

      • Höfuðverkur

      • Stöðubundinnlágþrýstingur (orthostatismi)

      • Þunglyndi

      • Svimi, þreyta, syfja….

    • Milliverkanir:

      • Erýthrómýcíneykuraðgengikabergólínsverulega…

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Tractocile atos ban l.jpg

    Tractocile(atosíban)

    • Flokkast sem önnur kvensjúkdómalyf

    • Er stungulyf og innrennslisþykkni

    • Er Z-lyf

    • Lyfið er samkeppnisblokki oxýtócíns í mönnum og hefur þau áhrif að lækka samdráttartíðni og vöðva-spennu í legi og draga þannig úr legsamdrætti

    • Ábendingar:

      • Lyfið er notað til þess að seinka yfirvofandi fyrirburafæðingu hjá þunguðum konum

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    3 kynhorm nar og lyf sem hafa m tandi hrif kynf ri l.jpg

    3. Kynhormónar og lyf, sem hafa mótandi áhrif á kynfæri

    a) Hormónar, notaðir til getnaðarvarna

    b) Östrógen

    c) Prógestógen

    d) Prógestógen og östrógen í blöndum

    e) Gónadótrópín og önnur lyf sem hafa örvandi

    áhrif á egglos

    f) Andandrógen lyf

    g) Aðrir kynhormónar og lyf með mótandi áhrif á

    kynfæri

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Horm nar nota ir til getna arvarna l.jpg

    Hormónar, notaðir til getnaðarvarna

    • Ýmsir valmöguleikar eru hvað varðar getnaðarvarnir;

      • pillur, lykkjur, hettur, forðasprautur, ígræðsla í vef o.fl.

    • Fyrsta pillan kom á markað í byrjun sjöunda áratugs síðustu aldar

    • Getnaðarvarnapillur í dag innihalda minna hormónamagn en forverar þeirra...

    • Um 90% ísl. kvenna fæddar eftir 1944, hafa einhvern tíma notað pilluna og um 20% kvenna á barnseignaraldri nota pilluna á hverjum tíma

    • P-pillur eru nefndar eftir Bandaríkjamanninum Pincus sem var einn af þeim fyrstu til að rannsaka pilluna

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Getna arvarnalyf l.jpg

    Getnaðarvarnalyf

    • Skipta má tegundum getnaðarvarna í þrjá flokka:

      • i. Samsetta pillan (p-pillan)

      • ii. Pilla sem inniheldur eingöngu gestagen

        (míni-pillan)

      • iii. Önnur lyf notuð til getnaðar-

        varna

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I samsetta pillan p pillan l.jpg

    i. Samsetta pillan (p-pillan)

    • Á markaði í dag eru ca. 13 pillutegundir sem innihalda blöndu af gestageni og östrógeni

    • Östrógenið er eins, en gestagenið er mismunandi

    • Styrkur hormónanna er mismunandi eftir tegundum

      • Einfasa pillur (sami litur, sami hormónaskammtur)

      • Tveggja- eða þriggja fasa (mismunandi litur, kaflaskiptar, mis-munandi hormónaskammtar)

    • Östrógen eitt og sér dugar sem getnaðarvörn, en gestagen er haft með til að halda reglu á tíðahringnum

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I samsettar pillur p pillur l.jpg

    i. Samsettar pillur (p-pillur)

    ♀ innihalda östrógen (yfirleitt etinýlestradíól)

    ♀ innihalda gestagen (noretísterón, desógestrel…)

    ♀ eru teknar samfellt í 21 dag og svo hlé í 7 daga (flestar)

    ♀ östrógenið í þeim kemur í veg fyrir egglos

    ♀ gestagenið í þeim gerir slímið í leghálsinum þykkara…

    ♀ östrógen og gestagen hafa þau áhrif á legslímhúð að

    egg nær ekki að festast þar

    ♀ eru mjög öruggar, séu þær teknar rétt inn

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    P pillan l.jpg

    P-pillan

    • Yfirleitt er byrjað að taka pilluna á 1.degi tíðahrings

    • Pillan verður í flestum tilfellum örugg

      strax frá fyrsta degi

    • Ef gleymist að taka töflu að kvöldi,

      er í lagi að taka hana næsta morgun

      (mega líða mest 36 klst.)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii pilla sem inniheldur eing ngu gestagen m ni pillan l.jpg

    ii. Pilla sem inniheldur eingöngu gestagen (míni-pillan)

    • inniheldur desógestrel (gestagen)

    • er tekin samfellt – engir „hvíldardagar‟

    • hefur fyrst og fremst áhrif á slímið í leghálsinum, en hefur einnig áhrif á legslímhúð => minnkar líkur á bólfestu eggs

      • kemur einnig í veg fyrir egglos

      • er ekki alveg jafn áreiðanleg og samsetta pillan

    • hefur ekki áhrif á mjólkurframleiðslu konunnar

    • er betri kostur fyrir konur sem ekki geta tekið p-pilluna

    • veldur ekki aukinni hættu á blóðtappamyndun…

    • Lyf: Cerazetteog Gestrina

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Iii nnur lyf notu til getna arvarna l.jpg

    iii. Önnur lyf notuð til getnaðarvarna

    i) „Daginn eftir‟ pillan – Neyðargetnaðarvörn!

    • Nafn: Postinor, NorLevo (levónorgestrel)

    • Eru tekin inn minna en 72 klst. eftir óvarðar samfarir (1 tafla 1 sinni, eða 2 töflur 1 sinni)

    • Geta valdið ógleði og uppköstum

      ii) RU486 eða „franska pillan‟

    • Einn skammtur mífepristón (antiprógestógen)

    • Framkallar fósturlát => „öruggt‟ ef gefið innan 49 daga frá seinustu blæðingum - Ekki skráð hérlendis

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Iii nnur lyf notu til getna arvarna41 l.jpg

    iii. Önnur lyf notuð til getnaðarvarna

    iii) Medroxýprógesterón (Depo-Provera)

    • Gefið i.m. sem getnaðarvörn (á þriggja mán. fresti)

      iv) Levónorgestrel (Mirena)

    • Hormónalykkja, endist í 5 ár.

      v) Etónógestrel

    • Vefjalyf, endist í 3 ár – Implanon NXT

    • Skeiðarinnlegg (skeiðarhringur) – mán. getnaðarvörn NuvaRing

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Val p pillum l.jpg

    Val á p-pillum

    • Læknar ávísa yfirleitt pillu með sem minnstu hormónainnihaldi;

      • T.d. Mercilon, (Benidette) og Harmonet

      • Henta oftast ungum stúlkum

      • Ef bera fer á milliblæðingum eða óreglulegum blæðingum

        => prófa pillur með meiri hormónaskammt s.s.

        Microgyn og Marvelon

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Konur mega ekki taka inn p pilluna ef l.jpg

    Konur „mega ekki“ taka inn p-pilluna, ef...

    • þær þjást af lifrarsjúkdómum

    • grunur leikur á þungun

    • þær eru með blæðingatruflanir eða önnur vandamál…

    • þær eru með segamyndun eða sögu um slíkt

    • þær eru með krabbamein næm fyrir hormónum

    • þær reykja og eru eldri en 35 ára

    • þær eru með háan blóðþrýsting (>140/90 mmHg)

    • þær eru með mígreni (stundum…)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Helstu kostir p pillunnar l.jpg

    Helstu kostir p-pillunnar

    • Pillan veitir örugga getnaðarvörn sé hún tekin rétt

    • Minni tíðaverkir

    • Minni blæðingar (blóðleysi er sjaldgæfara)

    • Góð áhrif á legslímuvillu (endómetríósis)

    • Getur fyrirbyggt blöðrur á eggjastokkum

    • Getur haft góð áhrif á bólótta húð (sumar teg.)

    • Minni líkur á ákveðnum tegundum krabbameins, s.s. krabbameini í legbotni, eggjastokkum eða legslímu (?)

    • Minni líkur á móðurlífsbólgum

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Helstu kostir p pillunnar aukaverkanir l.jpg

    Helstu ókostir p-pillunnar (aukaverkanir)

    • Milliblæðingar, sérstaklega í upphafi (fyrstu 3 mán.)

    • Þyngdarbreyting (1-2 kg)

    • Ógleði

    • Spenna í brjóstum

    • Vandamál í húð; fita og bólur

    • Skapsveiflur

    • Minnkuð kynhvöt

    • Augnþurrkur

    • Aukin tíðni brjóstakrabbameins (Umdeilt…)

    • Lítillega aukin hætta á að fá blóðtappa (segamyndun)

    • Hækkaður blóðsykur og minnkað glúkósaþol (?)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Milliverkanir p pillunnar vi lyf l.jpg

    Milliverkanir p-pillunnar við lyf

    • Lyfjakol geta minnkað frásog pillunnar

    • Sum lyf auka niðurbrot p-pillunar => minni verkun

    • Dæmi um lyf:

      • Sýklalyf (rífampisín, tetracýklín og ampicillín)

      • Flogaveikilyf (barbítúröt, fenýtóín)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Hva getur haft hrif ryggi p pillunnar l.jpg

    Hvað getur haft áhrif á öryggi p-pillunnar?

    • Pillurnar teknar óreglulega og stakar pillur gleymast

    • Uppköst og niðurgangur innan þriggja stunda frá pillutöku

    • Ýmis lyf geta haft áhrif á öryggi pillunnar…

    • Konur sem eru á skammvinnri meðferð með breið-virkum sýklalyfjum ættu að nota aðrar getnaðar-varnir samtímis töku pillunnar meðan á meðferð stendur og í 7 daga eftir að henni lýkur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    A horm nar til getna arvarna lyf l.jpg

    a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf

    i) Blöndurafprógestógeni og östrógeni

    • Levónorgestrel og östrógen (Microgyno.fl.)

    • Desógestrel og östrógen (Benidette, Marvelon,

      Mercilon)

    • Gestóden og östrógen (Harmonet)

    • Dróspírenón og östrógen (Yasmin, Yasmin 28,

      Yasminelle, YAZ)

    • Norelgestrómín og östrógen (Evra)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I bl ndur af pr gest geni og str geni l.jpg

    i) Blöndur af prógestógeni og östrógeni

    • Yasmin

      • Pilla sem kom á markað fyrir nokkru

      • Er ekki talin valda þyngdarbreytingum og talin hafa góð áhrif á húðina

      • Er nokkuð dýr

    • Microgyn, Benidette, Marvelon, Mercilon, Harmonet

      • Öruggar frá fyrsta degi

    • Evra er getnaðarvarnaplástur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    A horm nar til getna arvarna lyf50 l.jpg

    a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf

    ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen

    • Levónorgestrel og östrógen (Triquilar)

    • Noretísterón og östrógen(Trinovum, Trinovum 28)

    • Desógestrel og östrógen (Gracial)

    • Dienogest og östrógen (Qlaira)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii kaflaskipt lyf pr gest gen og str gen l.jpg

    ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen

    • Gracial

      • Eina tvífasa pillan á markaðnum

      • Hentar einkum konum sem fá milliblæðingar við notkun annarra lágskammta getnaðarvarnartafla

    • Triquilar

    • Trinovum

      • Eru báðar þriggja fasa pillur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    A horm nar til getna arvarna lyf52 l.jpg

    a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf

    iii) Prógestógen

    • Levónorgestrel (Postinor, NorLevo)

    • Etónógestrel (Implanon NXT)

    • Desógestrel (Cerazette, Gestrina)

  • Sjá umfjöllun um þessi lyf framar…

  • © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    B str gen l.jpg

    b) Östrógen

    • Breytingaskeið kvenna – Tíðahvörf

    • Breytingaskeið kvenna hefst samfara minnkandi hormónaframleiðslu eggjastokka, oftast í kringum fimmtugsaldur og stendur yfir í 8-10 ár

    • Talið er að breytingaskeiðið sé að verða búið þegar konan hefur ekki haft tíðablæðingar í eitt ár

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i ors k l.jpg

    Breytingaskeiðið - orsök

    • Það er talið byrja vegna þess að eggvísum hefur fækkað niður í ákveðinn fjölda;

      => eggjastokkarnir hætta að framleiða östrógen og

      prógesterón

      => nýrnahettur og fituvefur framleiða meira af östrógeni

      en áður

    • Ýmsir þættir eru taldir hafa áhrif á hvenær breyt-ingaskeiðið hefst, hversu lengi það varir og hve svæsin einkennin eru;

      • arfgengir þættir, barneignir, þjóðfélagsstétt, reykingar o.fl.

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i einkenni l.jpg

    Breytingaskeiðið - einkenni

    • Óþægindi vegna breytingaskeiðsins eru einstaklings-bundin

    • Einkennin geta gert vart við sig þó nokkru áður en breyting verður á blæðingum

      • Premenopaus (< 5 ár): óreglulegar blæðingar, skapsveiflur...

      • Perimenopaus (+/- 1-2 ár): hita- og svitakóf, þreyta, andlega vanlíðan

      • Postmenopaus (> 5 ár): sama og ofan...

        + rýrnunareinkenni östrógennæmra líffæra

        Beinþynning, aukin tíðni hjarta- og æðasjúkdóma

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i einkenni56 l.jpg

    Breytingaskeiðið - einkenni

    • Helstu einkennin eru:

      • Hitakóf og svitaköst

      • Hjartsláttarköst

      • Kvíði

      • Þreyta – höfuðverkur

      • Þunglyndi – geðsveiflur

      • Svefntruflanir

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i einkenni57 l.jpg

    Breytingaskeiðið - einkenni

    • Síðkomin einkenni:

      • Þynning á slímhúð þvag-og kynfæra

      • Breytingar á húð (húðþynning, hárvöxtur í andliti…)

      • Lið-og vöðvaverkir, fótakrampar

      • Beinþynning (osteoporosis)

      • Aukin tíðni hjarta-og æðasjúkdóma

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i horm name fer l.jpg

    Breytingaskeiðið - hormónameðferð

    • Árið 1932 kom fyrst fram sú hugmynd að gefa konum östrógen vegna óþæginda tengdum breytingaskeiðinu

    • Um 1970 var notkun orðin almenn

    • Íslenskar konur eyða yfir 100 milljónir króna árlega í hormóna!

    • Tugþúsundir kvenna hérlendis taka hormónalyf vegna tíðahvarfa (meira en helmingur...);

      • hefur e.t.v. minnkað eitthvað!

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Breytingaskei i horm name fer59 l.jpg

    Breytingaskeiðið - hormónameðferð

    • Er talin áhrifarík gegn einkennum tengdum breytinga-skeiði og síðkomnum einkennum östrógenskorts

    • Sumar konur kjósa að fá hormónameðferð sem fram-kallar tíðahring, aðrar ekki

    • Sé leg enn til staðar, er prógesterón gefið með östrógeni, þar sem östrógenið eitt sér veldur þykknun á legbolsslímhúð og eykur líkur á krabbameini

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Horm name fer l.jpg

    Hormónameðferð

    • Östrógenlyfsemnotuðeru; östradíól og estríól

    • Efeinkennifráleggöngum og slímhúðþvagfæra

      => östrógeniðer oft gefiðstaðbundið (stílar, krem)

    • Einkennitíðahvarfamámeðhöndlameðöstrógen-lyfjum

      • Æskilegteraðfjarlægjalegslímhúðsemmyndast...

        • Gefagestagen í 10-12 daga í loktíðahrings => tíðirbyrja

    • Tilerusamsettlyfmeðöstrógeni og gestageni

      • Kostur: Einungisþarfað taka einatöflu á dag

      • Ókostur: Ekkierhægtaðstjórnamagnihvershormóns

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Horm name fer61 l.jpg

    Hormónameðferð

    • Á markaðnumerutilhormónalyf á ýmsumformum;

      • skeiðarstílar og skeiðarkrem

      • töflur

      • skeiðarhringureðaskeiðarinnlegg (Estring)

      • hlaup (Estrogel)

      • forðaplástrar (Evorelo.fl.)

    • Forðaplástrarnirerusettir á þurra og hárlausahúð

      • Plástrarnirgefafrásérlyfstöðugt í 3-4 daga

      • Þáerskipt um og nýrplástursettur á, en ekki á samastað

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Notkun horm na me al s nskra kvenna 2000 l.jpg

    Notkun hormóna meðal sænskra kvenna (2000)

    Hópur:Hormónameðferð:

    • Almennt 55 ára kvk.35 %

    • Kvensjúkdómalæknar88 %

    • Eiginkonur kvensjúkd.lækna86 %

    • Kvenlæknar72 %

    • Eiginkonur lækna68 %

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Hvers vegna taka konur ekki horm n eftir t ahv rf l.jpg

    Hvers vegna taka konur ekki hormón eftir tíðahvörf?

    • Skortseinkenni eru lítil

    • Áframhaldandi blæðingar af hormónum

    • „Aukaverkanir“

    • „Tíðahvörf eru náttúrulegt fyrirbæri“

    • Fyrirbyggjandi áhrif eru ekki nægileg rök fyrir ævilangri lyfjatöku

    • Hræðsla við brjóstakrabbamein

    • Aðrar aðferðir duga jafnvel gegn óþægindunum

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Hva a konur mega ekki taka horm na l.jpg

    Hvaða konur mega ekki taka hormóna...

    • Konur sem eru þungaðar

    • Konur með óútskýrðar óreglulegar blæðingar

    • Konur með nýgreint brjóstakrabbamein

    • Konur með legbolskrabbamein

    • Konur með virkan lifrarsjúkdóm

    • Konur með porphyria (blóðsjúkdómur)

    • Konur með sögu um blóðtappa

    • Meningioma (himnuæxli)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Hversu lengi tti kona a vera horm num l.jpg

    Hversu lengi ætti kona að vera á hormónum?

    • Einkennameðferð í a.m.k. 1-5 ár

    • Fyrirbyggjandi meðferð í 5 ár eða lengur

    • Einkennameðferð getur breyst yfir í fyrirbyggjandi meðferð

    • Eftir 53 ára aldur er ráðlagt að skipta úr kaflaskiptri östrógen-gestagen meðferð í samfellda meðferð, svo konan þurfi ekki að hafa blæðingar lengur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Kostir horm name fer ar l.jpg

    Kostir hormónameðferðar

    ☺ Dregur úr einkennum tíðahvarfa; bætir líðan

    ☺ Jákvæð áhrif á bein og bandvef

    ☺ Jákvæð áhrif hvað varðar hjarta- og æðakerfi (?)

    ☺ Minnkar líkur eða seinkar þróun á

    Alzheimer sjúkdómi (?)

    ☺ Dregur úr ristilkrabbameini?

    ☺ Dregur úr líkum á slitgigt…?

    ☺ Bætir kynlíf

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Gallar horm name fer ar l.jpg

    Gallar hormónameðferðar

    ☹ Aukin hætta á krabbameini í legi

    • minnkuð áhætta ef prógesterón er gefið með

      ☹ Aukin hætta á brjóstakrabbameini (?)

      ☹ Aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum (?)

      ☹ Mánaðarlegar blæðingar

    • ef prógesterón er gefið með

      ☹ Aukin áhætta á blóðtappa

      ☹ Einkenni frá meltingarvegi og skapsveiflur…

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Fyrir 2002 l.jpg

    Fyrir 2002...

    • Mælt með hormónameðferð sem annars stigs forvörn gegn hjarta- og æðasjúkdómum;

      • Konur eftir tíðahvörf með einn eða fleiri neðantaldra áhættuþætti ættu að taka hormóna:

        • Hækkað kólesteról

        • Sykursýki

        • Háþrýstingur

        • Reykingar

        • Fjölskyldusaga hjarta- og æðasjúkdóma (1 ættingi < 60 ára)

        • Ótímabær tíðahvörf

      • Þörf á að endurskoða þetta?

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    N legar ranns knir l.jpg

    Nýlegar rannsóknir

    • Samkvæmt nýlegum rannsóknum (bandarískum) þykir sýnt að samsett hormónameðferð vegna tíðahvarfa getur gert meiri skaða en gagn sem fyrsta stigs heilsuvernd

      • Aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum...

      • Aukin hætta á brjóstakrabbameini...

      • Aukin hætta á heilablóðföllum...

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    N legar ranns knir70 l.jpg

    Nýlegar rannsóknir

    • Samkvæmt sænskum rannsóknum eru minni líkur á að konur sem taka hormónalyf sem innihalda eingöngu östrógen fái brjóstakrabbamein, en þær sem taka lyf sem innihalda samsetta hormóna

      • Að það sé prógesterónið sem sé krabbameinsvaldurinn...

      • ???

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Slenskar ranns knir l.jpg

    Íslenskar rannsóknir

    • Í niðurstöðum rannsóknar íslenskra lækna kom ekki fram munur á tíðni kransæðasjúkdóma eða blóðtappa, eftir því hvort konur voru á hormónameðferð eða ekki

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    R leggingar landl knisemb ttisins l.jpg

    Ráðleggingar Landlæknisembættisins

    • Heimilislæknar ættu að endurmeta ábendingar fyrir homónameðferð við tíðahvörfum og upplýsa konur um kosti og galla þessar meðferðar

    • Sala hormónalyfja fyrir konur á breytingaskeiði hefur minnkað frá því sumarið 2002...

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Hvernig er best a h tta horm name fer l.jpg

    Hvernig er best að hætta á hormónameðferð...

    • Ráðlagt er að draga úr hormónameðferðinni hægt og sígandi á 6-12 vikum, jafnvel lengri tíma

      • Væg hita- og svitakóf geta gert vart við sig á tímanum...

    • Töflumeðferð:

      • Minnka hormónamagnið fyrstu 3 vikurnar, taka síðan töflu annan hvern dag, láta síðan tvo daga líða á milli...

    • Plástrar:

      • Klippa ræmu af plástrinum, t.d. ¼ fyrstu 2-4 vikurnar, ½ næstu vikur þar á eftir o.s.frv.

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Lei beiningar til kvenna l.jpg

    Leiðbeiningar til kvenna

    • Konur sem taka hormóna vegna brottnáms legs og/eða eggjastokka;

      • Ekki vitað um æskilega lengd hormónameðferðar

      • Líklegt er talið að hormónameðferð gagnist þessum konum til fimmtugs

    • Staðbundin östrógenmeðferð (krem/hringir);

      • Notuð til að koma í veg fyrir þurrk í slímhúð og til að hindra endurteknar þvagfærasýkingar

      • Slík meðferð í hæfilegum skömmtum er talin örugg við langtímanotkun

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    I. Eftir brottnám legs

    • Samfelld östrógen meðferð án hlés, ekki þörf á gestagenum

    • Lyfjaform; töflur, forðaplástur, hlaup...

    • Dæmi: Estrofem 2 mg, Estrogel, Evorel,

      Femanest...

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir76 l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    II. Leg til staðar (fyrir og við tíðahvörf)

    • Samsett kaflaskipt (cýklísk) meðferð:

      • Östrógen gefið í 21-28 daga og gestagen gefið cýklískt í 10-14 daga (blæðing)

      • Lyf: Femasekvens, Trisekvens...

    • Sveigjanleg meðferð:

      • Östrógen í töflum, plástrum eða hlaupi, síðan gestagen í töfluformi í 10-14 daga á 1-3ja mán. fresti (blæðing)

      • Lyf (östrógen): Evorel, Estrofem 2 mg o.fl.

      • Lyf (gestagen): Primolut N, Cerazette

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir77 l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    II. Leg til staðar (eftir tíðahvörf)

    • Samsett kaflaskipt (cýklísk) meðferð:

      • Sama og hér á undan...

    • Sveigjanleg meðferð:

      • Östrógen í töflum, plástrum eða hlaupi, gefið stöðugt

      • Blæðingum komið af stað á 2-3ja mán. fresti með gestagenum í 10-14 daga Lyf: sama og hér á undan...

    • Samfelld samsett meðferð (nokkuð liðið frá tíðahvörfum):

      • Östrógen og gestagen í hverri töflu gefið án hlés - Hætta á blæðingum fyrstu mán.

      • Lyf: Femanor, Kliogest, Activelle

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir78 l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    III. Meðferð staðbundinna einkenna frá þvag- og kynfærum(notuð östrógen)

    • Stílar, krem; gefið daglega í 1-2 vikur

      • Viðhaldsmeðferð; 1-2svar í viku

      • Lyf: Ovestin (krem, stílar), Vagifem (skeiðartafla)

    • Skeiðarinnlegg; sett upp á 3ja mán. fresti

      • Lyf: Estring

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir79 l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    IV. Aðrir valkostir

    • Hormónalykkja í legi; gefur frá sér gestagen, notuð ásamt östrógeni einu sér

      • Lyf: Mirena

    • Tíbólón; samtengdur steri sem hefur bæði östrógen og gestagen verkun, auk þess að hafa andrógen áhrif

      • Hefur jákvæð áhrif á skap og kynhvöt

      • Lyf: Livial (töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Me fer arvalkostir80 l.jpg

    Meðferðarvalkostir

    V. Meðferð á svitakófum og hitasteypum þegar östrógen eru ekki æskileg

    • Lyf;

      • Primolut N (gestagen); 5-10 mg á dag

      • Catapresan (klónidín)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Framt areftirlit l.jpg

    Framtíðareftirlit

    • Á 6-12 mán. fresti við endurnýjun lyfseðils

    • Meðferðarfylgni

    • Blóðþrýstingseftirlit

    • Brjóstaskoðun og fylgja eftir brjóstamyndatöku á 2ja ára fresti + sjálfskoðun

    • Vaginal ómskoðun, ef ekki notað gestagen með östrógeni

    • > 53 ára aldur => skipta úr kaflaskiptri meðferð í samfellda meðferð => blæðing stöðvast (Kliogest)

    • Hægt er að mæla FSH til að fá vísbendingu um hvort tíðahvörf hafi orðið hjá konum á hormónameðferð

      • (ef ↑ FSH => samfelld meðferð)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    B str gen lyf l.jpg

    b) Östrógen - Lyf

    i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óbl. lyf

    • Estradíól (Estring, skeiðarinnlegg, Estrofem 2 mg, töflur, Estrogel, hlaup, Evorel, forðaplástur, Femanest, töflur, Vagifem, skeiðartafla, Vivelle dot, forðaplástur)

    • Estríól (Ovestin, skeiðarkrem, skeiðarstílar, töflur)

      ii) Önnur östrógen

    • Tíbólón (Livial, töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I n tt ruleg og h lfsamtengd str gen bl ndu lyf l.jpg

    i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óblönduð lyf

    • Estrogel

      • Hlaup í túpu

      • Minnisveiflur í blóðþéttnisamanborið

        við töflur => minniaukaverkanir

      • Efkonaermeð leg, skalgefagestagen

        a.m.k. 10-14 síðustudagatíðahringsins

      • Eftíðahvörfumerlokið, málengjatíðahringinn í 3 mán.

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I n tt ruleg og h lfsamtengd str gen bl ndu lyf84 l.jpg

    i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óblönduð lyf

    • Estring(skeiðarinnlegg eða skeiðarhringur)

      • Notaður við óþægindum (breytingum) frá leggöngum af völdum östrógenskorts

      • Innlegginu er komið fyrir djúpt inni í leggöngunum og haft í 3 mán.

    • Vagifem (skeiðartafla)

      • Notaðir við einkennum frá leggöngum sem stafa af östrógenskorti

      • 1 stíll daglega í 2 vikur, svo 1 stíll 2svar í viku

      • Hafa ekki almenna östrógenverkun

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii nnur str gen l.jpg

    ii) Önnur östrógen

    • Livial(tíbólón)

    • Tíbólón brotnar niður í þrjú efni sem stuðla að verkun lyfsins. Tvö umbrotsefnanna hafa aðallega östrógenáhrif, en þriðja efnið og virka efnið sjálft hafa prógesterón og andrógen áhrif

      • Lyfið hefur sértæka verkun á ýmsa vefi;

        • östrógen áhrif í fæðingarvegi, á bein og þá hluta heilans sem stjórna hita (hitakóf)

        • aðallega prógesterón áhrif í brjóstunum

        • kemur í veg fyrir ofvöxt í slímhúð legs

        • lækkar LDL-kólesteról, þríglýseríð og lípóprótein

        • eykur fibrin sundrun í blóði

        • jákvæð áhrif á skap og kynhvöt

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Livial t b l n l.jpg

    Livial(tíbólón)

    • Ábendingar

      • Uppbótarmeðferð við einkennum östrógenskorts hjá konum meira en ári eftir tíðahvörf

      • Til varnar beinþynningu eftir tíðahvörf…

    • Skammtar

      • Konur sem fá eðlileg tíðahvörf eiga ekki að byrja meðferð með lyfinu fyrr en 12 mán. eftir síðustu eðlilegu blæðingar

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    C pr gest gen l.jpg

    c) Prógestógen

    i) Pregnen (4) afleiður

    • Medroxýprógesterón (Depo-Provera, stungulyf)

    • Prógesterón (Lutinus, skeiðartafla) – Nýlegt!

      ii) Pregnadíenafleiður

    • Díenógest (Visanne, töflur) – Nýlegt!

      iii) Estrenafleiður

    • Noretísterón (Primolut N, töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I depo provera medrox pr gester n l.jpg

    i) Depo-Provera(medroxýprógesterón)

    • Búinaðfaraaðeins í...

      Ábendingar:

    • Getnaðarvörn, þegarnotkun

      getnaðarvarnataflnahentarekki

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I lutinus pr gester n l.jpg

    i) Lutinus(prógesterón)

    Ábendingar:

    • Lyfið er ætlað til að aðstoða við

      festingu (hreiðrun) fósturvísa í leginu,

      sem þáttur í tæknifrjóvgun hjá konum

      er eiga við frjósemisvandamál að

      stríða

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii visanne d en gest l.jpg

    ii) Visanne(díenógest)

    • Er nortestósterón afleiða, án andrógenvirkni

    • Hefur prógestógenáhrif in vivo

    • Verkar á legslímuvillu með því að draga úr myndun líkamans sjálfs á estradíóli og bælir þannig áhrif estradíóls á vöxt, bæði innan og utan legslímu

      • Gefið 1 tafla á dag, samfellt, án tilliti til blæðinga

    • Ábendingar:

      • Legslímuvilla

    • Aukaverkanir:

      • Höfuðverkur (9,0%), óþægindi í brjóstum (5,4%), depurð (5,1%), þrymlabólur (5,1%) o.fl.

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Iii primolut n noret ster n l.jpg

    iii) Primolut N(noretísterón)

    • Samtengtgestagensemhindrarseytingugónadótrópína (FSH og LH) í framhlutaheiladinguls

    • Einnigstaðbundináhrif á legslímhúð og stöðvarblæðingartruflanir

    • Ábendingar

      • Blæðingartruflanirafvöldumprógesterónskorts

      • Tíðateppa

      • Tilfærsla á blæðingum (viðbót)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    D pr gest gen og str gen bl ndum l.jpg

    d) Prógestógen og östrógen í blöndum

    i) Blöndurafprógestógenogöstrógen

    • Noretísterónogöstrógen (Activelle, töflur, Evorel Conti, forðaplástur, Femanor, töflur, Kliogest, töflur)

    • Dróspírenón og östrógen (Angemin, töflur)

      ii) Kaflaskiptlyf, prógestógenogöstrógen

    • Noretísterón og östrógen (EvorelSequi, forðaplástur,

      Femasekvens, töflur, Trisekvens, töflur, Novofem,

      töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I bl ndur af pr gest gen og str gen l.jpg

    i) Blöndur af prógestógen og östrógen

    Kliogest og Femanoreru samheitalyf og Activelleer sama lyfið nema helmingi daufara

    • Lyfin eru blöndur af hormónum til samfelldrar notkunar sem uppbótarmeðferð og er tilgangurinn að komast hjá reglu-legum tíðablæðingum

    • Eftir 9-12 mán. meðferð hafa blæðingar hætt hjá um 80% kvennanna;

      • vegna áhrifa gestagensins, það veldur í flestum tilvikum legslímhúðarvisnun og viðheldur síðan þunnri slímhúð

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii kaflaskipt lyf pr gest gen og str gen94 l.jpg

    ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen

    Femasekvensertveggjafasalyf, en

    Trisekvensþriggjafasa

    • Notuðsemuppbótarmeðferð við einkennumöstrógenskortsBlæðingverður

      EvorelSequi

    • Gildirþaðsama

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    E g nad tr p n og nnur lyf me rvandi hrif egglos l.jpg

    e) Gónadótrópín og önnur lyf með örvandi áhrif á egglos

    i) Gónadótrópín

    • Menótrópín (Menopur, stungulyfsstofn og leysir)

    • Follitrópín alfa (GONAL-f, stungulyf, stungulyfsstofn)

    • Follitrópín beta (Puregon, stungulyf o.fl.)

    • Kóríógónadótrópín (Ovitrelle, stungulyfsstofn)

      ii) Samtengd efni með örvandi áhrif á egglos

    • Klómífen (Pergotime, töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I g nad tr p n l.jpg

    i) Gónadótrópín

    • GONAL-f(follitrópín alfa)

      • er framleitt með samrunaerfðatækni í kínverskum hömstrum

      • hefur sérhæfða FSH-virkni

      • örvar vöxt og þroska eggbúa

      • er stundum gefið með kóríógónadótrópíni (hCG)

    • Ábendingar

      • Ófrjósemi hjá konum, sem stafar af því að ekki

        verður egglos

      • Örvun margra eggbúa samtímis til nota við tæknifrjóvgun

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii samtengd efni me rvandi hrif egglos l.jpg

    ii) Samtengd efni með örvandi áhrif á egglos

    • Pergotime(klómífen, töflur)

      • Er efni óskylt sterum sem hvetur myndun gonadótrópína í heiladingli, sennilega með því að hindra östrógenviðtaka í undirstúku og heiladingli

      • Þetta leiðir til þess að eggjastokkarnir fara að framleiða eggbú og síðan egg

    • Ábendingar

      • Ófrjósemi, eða skert frjósemi vegna truflana í starfsemi heiladinguls (kemur af stað egglosi við ófrjósemi hjá konum)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Pergotime l.jpg

    Pergotime

    • Skammtar

      • Klómífener í töfluformi og eruskammtarnirteknir á 5.-9. degi í tíðahring

    • Varúð

      • Eggjastokkargetastækkaðóeðlilega

      • Hugsanlegaaukinhætta á krabbameini í eggjastokkum

      • Tíðnifjölburafæðingaeykst

      • Sjóntruflanir og hættaviðakstur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    F andandr gen lyf l.jpg

    f) Andandrógen lyf

    i) Andandrógen, óblönduð lyf

    • Cýpróterón (Cyproteron Mylan, töflur)

      ii) Andandrógen og östrógen

    • Cýpróterón og östrógen (Cypretyl, Diane mite, töflur)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    I andandr gen bl ndu lyf l.jpg

    i) Andandrógen, óblönduð lyf

    Cyproteron Mylan (cýpróterón)

    • kemur í veg fyrir áhrif andrógena

    • hefur einnig gestagen og andgónadótrópísk áhrif

    • minnkar kynhvöt og kyngetu

    • hindrar starfsemi kynkirtla

    • Hlífir blöðruhálskirtlinum fyrir áhrifum andrógena frá kynkirtlum og/eða nýrnahettuberki

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Cyproteron mylan l.jpg

    Cyproteron Mylan

    • Ábendingar

      • Krabbamein í blöðruhálskirtli

      • Sjúklega aukin kynhvöt hjá karlmönnum

    • Varúð

      • Áhrif lyfsins á kynhvöt geta minnkað sé alkóhól tekið inn samtímis

      • Fylgjast skal reglulega með starfsemi lifrar, nýrnahettubarkar og gildum rauðra blóðkorna á meðan á meðferð stendur

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    Ii andandr gen og str gen l.jpg

    ii) Andandrógen og östrógen

    • Diane miteog Cypretyl(cýpróterón og östrógen)

      • dregur úr aukinni starfsemi svitakirtla, sem gegnir mikilvægu hlutverki í myndun á bólum og flösu í hársverði

      • minnkar hárlos

      • hefur einnig gestagen áhrif

    • Ábendingar

      • Andrógenháðir kvillar í húð kvenna: Gelgjubólur, flasa á háu stigi, hárvöxtur í andliti, feit húð, karlmannaskalli

      • Getnaðarvörn hjá konum með ofannefnda kvilla

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    G a rir kynhorm nar og lyf me m tandi hrif kynf ri l.jpg

    g) Aðrir kynhormónar og lyf með mótandi áhrif á kynfæri

    i) Sérhæfð lyf með mótandi áhrif á östrógenviðtaka

    • Raloxífen (Evista, töflur)

      Evista(raloxífen)

    • er sértækur östrógenviðtaka mótari

    • hefur sértæk örvandi eða hemjandi áhrif á östrógennæma vefi

    • hefur örvandi áhrif á bein og að hluta á kólesteról efnaskipti

    • hefur ekki áhrif á undirstúku eða leg og vefi í brjóstum

  • Ábendingar:

    • Til meðhöndlunar og til að fyrirbyggja beinþynningu hjá konum eftir tíðahvörf

  • © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    4 horm nar heiladinguls og undirst ku og skyld lyf l.jpg

    4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

    a) Hormónar framhluta heiladinguls og skyld lyf

    b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf

    c) Hormónar undirstúku

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    4 horm nar heiladinguls og undirst ku og skyld lyf105 l.jpg

    4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

    a) Hormónarframhlutaheiladinguls og hliðstæður

    i) Sómatrópín og sómatrópínvirklyf

    • Sómatrópín (Genotropin,

      Humatrope 12 mg, Norditropin

      SimpleXx, Omnitrope,

      Saizen-click.easy 8 mgo.fl.)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    4 horm nar heiladinguls og undirst ku og skyld lyf106 l.jpg

    4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

    b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf

    i) Vasópressín og skyld lyf

    • Desmópressín (Minirin, Octostim)

    • Terlípressín (Glypressin)

      ii) Oxýtócín og hliðstæður

    • Oxýtócín (Syntocinon)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    4 horm nar heiladinguls og undirst ku og skyld lyf107 l.jpg

    4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

    c) Hormónar undirstúku

    i) Gónadótrópínleysandi hormón

    • Nafarelín (Synarela)

      ii) Lyf sem hindra myndun vaxtarhormóna

    • Oktreótíð (Sandostatin, Sandostatin Lar)

    • Pasireotid (Signifor) – NÝTT!

      iii) Lyf sem hindra myndun gónadótrópínleysandi hormóna

    • Ganirenlix (Orgalutran)

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    A horm nar framhluta heiladinguls og skyld lyf l.jpg

    a) Hormónar framhluta heiladinguls og skyld lyf

    i) Sómatrópín og skyld lyf

    Genotropin (sómatrópín) (stungulyfsstofn)

    • Er vaxtarhormón

    • Er framleitt með genabreyttum bakteríum

    • Er mikilvægt fyrir efnaskipti fitu, kolvetna og próteina

    • Örvar lengdarvöxt og eykur vaxtarhraða hjá börnum með ónóga myndun vaxtarhormóns

    • Viðheldur eðlilegri líkamssamsetningu, með því að draga úr útskilnaði köfnunarefnis og örva vöxt beinagrindar og vöðva...

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    B horm nar afturhluta heiladinguls og skyld lyf l.jpg

    b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf

    i) Vasópressín og skyldlyf

    Minirin (desmópressín) (nefdropar, töflur)

    • Þvagskerðihormón (ADH), semhefuráhrif á nýrun

    • Dregurúrþvaglátum en hefurlíkaáhrif á blóðþrýsting

    • Ábendingar

      • Flóðmiga / þvaghlaup (diabetes insipidus)

      • Ósjálfráðnæturþvaglát (enuresis nocturna)

    • Skammtar

      • Fereftirþyngd

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    B horm nar afturhluta heiladinguls og skyld lyf110 l.jpg

    b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf

    ii) Oxýtócín og hliðstæður

    Syntocinon (oxýtócín) (nefúði, stungulyf)

    • Oxýtócín veldur samdrætti í legi og hefur áhrif á vöðva mjólkurkirtla í brjóstum

    • Ábendingar

      • Nefúði; til að auðvelda brjóstagjöf (fastmjólkandi konur) og til að hindra bólgur í brjóstum vegna mjólkurstíflu

        • gefið sem nefúði fimm mín. fyrir brjóstagjöf

      • Stungulyf; til að gangsetja eða flýta fyrir fæðingu

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    C horm nar undirst ku l.jpg

    c) Hormónar undirstúku

    i) Gónadótrópínleysandihormón (GnRH)

    Synarela (nafarelín) (nefúði) Z- og S-lyf

    • Nafarelínhefursvipaðaverkun og GnRH

    • Lyfiðörvarlosun á LH og FSH, semauka

      östrógen og testósterónframleiðslu

    • Ábendingar

      • Legslímuvilla

      • Formeðferðfyrirglasafrjóvgun

      • Tilmeðferðarfyriraðgerð á vöðvaæxlum í legi

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir


    C horm nar undirst ku112 l.jpg

    c) Hormónar undirstúku

    ii) Lyf sem hindra myndun vaxtarhormóna

    Sandostatin (oktreótíð) (stungulyf) Z- og S-lyf

    • Oktreótíð hemur;

      • losun insúlíns

      • losun glúkagons

      • losun gastríns og annarra peptíða

      • losun vaxtarhormóna…

      • losun skjaldvakaforkveikju (TRH)

    • Ábendingar

      • Heilaæxli sem framleiða of mikið af sómatrópíni (acromegaly) o.fl.

    © Bryndís Þóra Þórsdóttir