Lyfhrifafr i 203

1. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 1 Lyfhrifafræði 203 LHF 203 Lyfjatæknabraut

2. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 2 LYFHRIFAFRÆÐI 203 I. Lyf með áhrif kynhormóna (G02, G03, H01) II. Sýklalyf (J01)   III. Sykursýkislyf (A10) IV. Skjaldkirtilslyf (H03)  

3. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 3 I. Lyf með áhrif kynhormóna 1. Kynhormónar 2. Kvensjúkdómalyf (önnur en sýklalyf) 3. Kynhormónar og lyf, sem hafa mótandi áhrif á kynfæri 4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf

4. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 4 II. Sýklalyf 1. Örverur 2. Flokkar og verkun sýklalyfja 3. Sýklalyf

5. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 5 III. Sykursýkislyf 1.  Insúlín 2. Sykursýki 3. Insúlínlyf 4. Sykursýkislyf til inntöku  

6. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 6 IV. Skjaldkirtilslyf 1.  Skjaldkirtilssjúkdómar 2.  Skjaldkirtilslyf

7. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 7 I. Lyf með áhrif kynhormóna  1.  Kynhormón    Eru hormón sem hafa áhrif á kynfæri Þau skiptast í: Östrógen Andrógen (testósterón) Gestagen (prógesterón)

8. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 8 1. Kynhormón Undirstúkuhormón GnRH Heiladingulshormón stjórna m.a. kynkirtlum, t.d. follikúltrópín (FSH) og lúteótrópín (LH) Eggjastokkahormón eru östrógen og prógesterón Fyrirtíðaspenna

9. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 9 Undirstúkuhormón Undirstúka er stjórnstöð sem stýrir m.a. tíðni og lengd tíðahrings Stýrihormón hennar nefnist GnRH (gónadótrópín leysihormón) eða gónadórelín GnRH hefur áhrif á heiladingul og þar með kynfæri GnRH stjórnar m.a. leysingu heiladinguls-hormónanna FSH og LH, sem stundum eru kölluð gónadótrópín

10. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 10 Undirstúkuhormón Til eru lyf sem hafa áhrif á heiladingul og líkja þannig eftir áhrifum sem undirstúka hefur á heiladingul Einnig eru til afbrigði af GnRH (gónadórelíni) sem eru notuð í meðferð á ófrjósemi: Í konum hvetja lyfin egglos Í körlum hvetja lyfin myndun sæðisfrumna (sjá síðar)

11. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 11 Heiladingulshormón Heiladingullinn viðheldur réttri stjórnun á nær öllum líffærum í líkamanum Hormónalosun er stjórnað með svo kallaðri neikvæðri afturvirkni (negative feedback) - Sjá mynd 102 í bók Í afturhluta heiladinguls eru framleidd hormónin vasó-pressín og oxýtócín Í framhluta heiladinguls myndast a.m.k. 6 hormón Meðal þeirra eru sómatrópín, prólaktín, FSH og LH

12. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 12 Heiladingulshormón (FSH og LH) FSH hvetur vöxt eggbús í eggjastokkum Framleiðsla LH nær hámarki í miðjum tíðahring LH hefur þau áhrif að eggbú breytist yfir í gulbú Ef sæði nær að frjóvga egg og það myndar fóstur og fylgju, gefur hún frá sér hormónið hCG (kóríó-gónadótrópín) hCG viðheldur vexti gulbús og kemur í veg fyrir fósturlát hCG skilst út í þvagi – þungunarpróf

13. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 13 Eggjastokkahormón Í eggjastokk myndast helstu kynhormón kvenna, östrógen og prógesterón (prógestín) Myndun þeirra er stjórnað af heiladingulshormón-unum FSH og LH Eggjastokkahormónin hafa aftur hamlandi áhrif á myndun FSH og LH (neg. feedback) Þetta samspil er mjög flókið, en magn hormóna í blóði sveiflast mikið yfir einn tíðahring

14. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 14 Östrógen er framleitt af eggbúi á fyrrihluta tíðahrings og síðan af gulbúi á seinnihluta tíðahrings er einnig framleitt af nýrnahettuberki og fylgju í líkamanum getur verið á formi östradíóls, östróns eða östríóls, en nafnið östrógen er notað yfir öll þessi efni

15. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 15 Áhrif östrógens Vefaukandi áhrif á leg, eggjaleiðara, leggöng og brjóst Hárvöxtur við sköp og kvenleg einkenni Vefaukandi áhrif á bein og vöðva Örvar myndun slímhúðar í legi, leghálsi og leggöngum Eykur myndun slíms (sem sæðið getur synt í…) Veldur þykkari legslímhúð og hún verður blóðrík Ýmis efnaskiptaáhrif; m.a. safnar vatni og salti í líkamann Jákvæð áhrif á kólesterólhlutfall Eykur myndun storkuefna í lifur

16. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 16 Notkun lyfja sem innihalda östrógenefni Til getnaðarvarna Til að minnka tíðaverki (dysmenorrhea) Ef bilun verður á starfsemi eggjastokka eða þeir brottnumdir (til að viðhalda kvenkynseinkennum) Við tíðahvarfaeinkennum Gegn gelgjubólum (acne) Gegn krabbameini í blöðruhálskirtli karla

17. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 17 Aukaverkanir östrógenlyfja Algengasta aukaverkun östrógenlyfja er klígja (oftast væg og hverfur við áframhaldandi notkun lyfjanna) Einnig; brjóstaspenna bjúgur höfuðverkur svimi

18. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 18 Prógesterón Myndast í eggbúi fyrir egglos og síðan tekur gulbú við framleiðslu þess Ef egg frjóvgast myndast hCG sem tekur við stjórnun á gulbúinu Fylgjan tekur síðan við að framleiða östrógen og prógesterón Verði engin frjóvgun fellur magn prógesteróns í blóði og við það dettur legslímhúð af og tíðir hefjast Heldur reglu á blæðingum

19. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 19 Áhrif prógesteróns Prógesterón er stundum kallað meðgönguhormón Nauðsynlegt til að þykkja og þroska slímhúð legs frekar og búa legið undir að taka við frjóvguðu eggi. Bælir niður efnaferli sem annars myndu hafna fóstrinu Myndar límkennt slím í leggöngum og leghálsi og myndar tappa í legopi (sæði getur ekki synt í því!) Áhrif á þroska brjósta Engin vefaukandi áhrif (eins og östrógen og testósterón)

20. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 20 Gestagen Prógesterón er ekki hægt að taka inn á virku formi Til eru nokkur lyf sem hafa prógesterón áhrif og líkjast prógesteróni að mörgu leyti Á markaði eru m.a. lyfin norestísterón, levónorgestrel, desógestrel, gestódenum og lýnestrenól Lyf sem hafa svipuð áhrif og prógesterón eru nefnd gestagen

21. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 21 Notkun gestagena (prógesteróns) Til getnaðarvarna (aðallega, ásamt östrógenum) Við tíðaverkjum (dysmenorrhea) Við endómetríósis (legslímuvilla, flökkuslímhúð) Við ýmsum vandamálum vegna legslímhúðar, t.d. við upphaf frjósemisaldurs eða við tíðahvörf Við millitíðablæðingum Til að minnka blæðingar (lykkja) Eftir tíðahvörf Litlar aukaverkanir: Breyting á geðslagi...

22. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 22 Fyrirtíðaspenna (PMS) PMS = Pre-Menstrual-Syndrome Einkenni sem sumar konur finna fyrir nokkrum dögum fyrir tíðir; höfuðverkur eymsli í brjóstum aukin þyngd geðvonska þunglyndi Orsökin eru ekki þekkt, en tengsl eru talin milli þeirra og hormónabreytinga

23. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 23 2. Kvensjúkdómalyf a) Oxýtócíka (Lyf sem valda samdrætti í leginu) i) Ergotalkalóíðar ii) Prostaglandín – ekki lengur á skrá! b) Staðvirk getnaðarvarnalyf i) Hlutir í leg (lykkjur) til getnaðarvarna ii) Getnaðarvarnalyf með staðbundna verkun c) Önnur kvensjúkdómalyf i) Lyf sem draga úr mjólkurmyndun (Prolactine inhibitors) ii) Önnur kvensjúkdómalyf

24. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 24 a) Oxýtócíka i) Ergotalkalóíðar Metýlergómetrín (Methergin? stungulyf, töflur)   Methergin? Ergotalkalóíðar draga saman leg Metýlergómetrín er afleiða af ergómetríni; hefur sérhæfða verkun á leg og eykur samdrátt þess flýtir fyrir losun fylgju og minnkar blóðtap við fæðingu

25. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 25 Methergin? Ábendingar: Til að flýta fyrir losun fylgju Til að minnka blóðtap eftir fæðingu Við lélegum samdráttum í legi Við blæðingum frá legi eftir keisaraskurð og fósturlát Aukaverkanir: Ógleði og uppköst Kviðverkir (samdráttarverkir) Háþrýstingur Höfuðverkur, svimi…

26. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 26 b) Staðvirk getnaðarvarnalyf i) Hlutir í leg (lykkjur) til getnaðarvarna Plast lyfjalykkja með prógestógeni (Mirena?) – nýtt nafn! Mirena? inniheldur levónorgestrel Hormónalykkja sem endist í 5 ár ii) Getnaðarvarnalyf með staðbundna verkun Skeiðarinnlegg með prógestógeni og östrógeni (NuvaRing?) NuvaRing? er skeiðarinnlegg (skeiðarhringur) Mánaðar getnaðarvörn

27. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 27 c) Önnur kvensjúkdómalyf i) Lyf sem draga úr mjólkurmyndun Brómókriptín (Parlodel? töflur) Kabergólín (Dostinex? töflur) ii) Önnur kvensjúkdómalyf Atosíban (Tractocile? stungulyf, innrennslisþykkni)

28. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 28 Lyf sem draga úr mjólkurmyndun Þetta eru prólaktín letjarar (prolactine inhibitors) Prólaktín er mjólkurmyndunarvaki; það örvar mjólkurmyndun Prólaktín myndast í framhluta heiladinguls

29. Brómókriptín örvar dópamínviðtæki í MTK og hindrar losun prólaktíns hindrar mjólkurmyndun og heldur henni niðri minnkar magn prólaktíns og vaxtarhormóns í blóði hjá sjúklingum með acromegali stöðvar vöxt og dregur úr umfangi heiladinguls-æxla sem valda offramleiðslu prólaktíns getur komið aftur á tíðahring og egglosi Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 29

30. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 30 Parlodel? (brómókriptín) Ábendingar: Mjólkurflæði með eða án tíðateppu; til að draga úr eða stöðva mjólkurmyndun eftir fæðingu Acromegalia Ófrjósemi, samfara hækkun prólaktíns í blóði Brjóstaverkir (mastalgia) Parkinsonsveiki, þ.e. valin tilvik Heiladingulsæxli

31. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 31 Parlodel? (brómókriptín) Aukaverkanir: Ógleði (um 3%) Höfuðverkur Stöðubundinn lágþrýstingur (orthostatismi) Svimi, rugl, ofskynjanir, uppköst…. Milliverkanir: Erýthrómýcín eykur aðgengi brómókriptíns verulega… Skammtar: 1 tafla 2-3svar á dag í 14 daga (til að stöðva mjólkurmyndun eftir fæðingu)

32. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 32 Dostinex? (kabergólín) Kabergólín er hálfsamtengdur korndrjólaalkalóíði, langvirkur, með sérhæfða prólaktínhemjandi verkun Áhrif lyfsins haldast í 1-3 vikur Ábendingar: Sjá Parlodel? Aukaverkanir: Svipað og Parlodel? Skammtastærðir: ½ tafla 2svar á dag í 2 daga (til að stöðva mjólkurmyndun)

33. Tractocile? (atosíban) Flokkast sem önnur kvensjúkdómalyf Er stungulyf og innrennslislyf Er Z-lyf Lyfið er samkeppnisblokki oxýtócíns í mönnum og hefur þau áhrif að lækka samdráttartíðni og vöðva-spennu í legi og draga þannig úr legsamdrætti Ábendingar: Lyfið er notað til þess að seinka yfirvofandi fyrirburafæðingu hjá þunguðum konum Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 33

34. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 34 3. Kynhormónar og lyf, sem  hafa mótandi áhrif á kynfæri a) Hormónar, notaðir til getnaðarvarna b) Östrógen c) Prógestógen d) Prógestógen og östrógen í blöndum e) Gónadótrópín og önnur lyf sem hafa örvandi áhrif á egglos f) Andandrógen lyf g) Aðrir kynhormónar og lyf með mótandi áhrif á kynfæri

35. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 35 Hormónar, notaðir til getnaðarvarna Ýmsir valmöguleikar eru hvað varðar getnaðarvarnir; pillur, lykkjur, hettur, forðasprautur, ígræðsla í vef o.fl. Fyrsta pillan kom á markað í byrjun sjöunda áratugs síðustu aldar Getnaðarvarnapillur í dag innihalda minna hormónamagn en forverar þeirra... Um 90% ísl. kvenna fæddar eftir 1944, hafa einhvern tíma notað pilluna og um 20% kvenna á barnseignaraldri nota pilluna á hverjum tíma P-pillur eru nefndar eftir Bandaríkjamanninum Pincus sem var einn af þeim fyrstu til að rannsaka pilluna

36. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 36 Getnaðarvarnalyf Skipta má tegundum getnaðarvarna í þrjá flokka: i. Samsetta pillan (p-pillan) ii. Pilla sem inniheldur eingöngu gestagen (míni-pillan) iii. Önnur lyf notuð til getnaðar- varna

37. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 37 i. Samsetta pillan (p-pillan) Á markaði í dag eru ca. 13 pillutegundir sem innihalda blöndu af gestageni og östrógeni Östrógenið er eins, en gestagenið er mismunandi Styrkur hormónanna er mismunandi eftir tegundum Einfasa pillur (sami litur, sami hormónaskammtur) Tveggja- eða þriggja fasa (mismunandi litur, kaflaskiptar, mis-munandi hormónaskammtar) Östrógen eitt og sér dugar sem getnaðarvörn, en gestagen er haft með til að tíðahringurinn fari ekki í vitleysu

38. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 38 i. Samsettar pillur (p-pillur) ? innihalda östrógen (yfirleitt etinýlestradíól) ? innihalda gestagen (noretísterón, levónorgestrel…) ? eru teknar samfellt í 21 dag og svo hlé í 7 daga ? östrógenið í þeim kemur í veg fyrir egglos ? gestagenið í þeim gerir slímið í leghálsinum þykkara… ? östrógen og gestagen hafa þau áhrif á legslímhúð að egg nær ekki að festast þar ? eru mjög öruggar, séu þær teknar rétt inn

39. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 39 P-pillan Yfirleitt er byrjað að taka pilluna á 1.degi tíðahrings Pillan verður í flestum tilfellum örugg strax frá fyrsta degi Ef gleymist að taka töflu að kvöldi, er í lagi að taka hana næsta morgun (mega líða mest 36 klst.)

40. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 40 ii. Pilla sem inniheldur eingöngu  gestagen (míni-pillan) inniheldur desógestrel (gestagen) er tekin samfellt – engir „hvíldardagar? hefur fyrst og fremst áhrif á slímið í leghálsinum, en hefur einnig áhrif á legslímhúð => minnkar líkur á bólfestu eggs kemur í veg fyrir egglos er ekki alveg jafn áreiðanleg og samsetta pillan hefur ekki áhrif á mjólkurframleiðslu konunnar er betri kostur fyrir konur sem ekki geta tekið p-pilluna veldur ekki aukinni hættu á blóðtappamyndun… Lyf: Cerazette?

41. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 41 iii. Önnur lyf notuð til  getnaðarvarna i) „Daginn eftir? pillan – Neyðargetnaðarvörn! Nafn: Postinor 1,5 mg?, NorLevo? (levónorgestrel) Er tekin minna en 72 klst. eftir óvarðar samfarir (1 tafla 1 sinni, eða 2 töflur 1 sinni) Getur valdið ógleði og uppköstum ii) RU486 eða „franska pillan? Einn skammtur mífepristón (antiprógestógen) Framkallar fósturlát => „öruggt? ef gefið innan 49 daga frá seinustu blæðingum - Ekki skráð hérlendis

42. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 42 iii. Önnur lyf notuð til  getnaðarvarna iii) Medroxýprógesterón (Depo-Provera?) Gefið i.m. sem getnaðarvörn (á þriggja mán. fresti) iv) Levónorgestrel (Mirena?) Hormónalykkja, endist í 5 ár. v) Etónógestrel Lyf í vef, endist í 3 ár – Implanon NXT? Skeiðarinnlegg (skeiðarhringur) – mán. getnaðarvörn NuvaRing?

43. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 43 Val á p-pillum Læknar ávísa yfirleitt pillu með sem minnstu hormónainnihaldi; T.d. Mercilon? og Harmonet? Henta ungum stúlkum oftast Ef bera fer á milliblæðingum eða óreglulegum blæðingum => prófa pillur með meiri hormónaskammt s.s. Microgyn? og Marvelon?

44. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 44 Konur mega ekki taka inn p-pilluna, ef... þær þjást af lifrarsjúkdómum grunur leikur á þungun þær eru með blæðingatruflanir eða önnur vandamál… þær eru með segamyndun eða sögu um slíkt þær eru með krabbamein næm fyrir hormónum þær reykja og eru eldri en 35 ára þær eru með háan blóðþrýsting (>140/90 mmHg) þær eru með mígreni (stundum…)

45. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 45 Helstu kostir p-pillunnar Pillan veitir örugga getnaðarvörn sé hún tekin rétt Minni tíðaverkir Minni blæðingar (blóðleysi er sjaldgæfara) Góð áhrif á legslímuvillu (endómetríósis) Getur fyrirbyggt blöðrur á eggjastokkum Getur haft góð áhrif á bólótta húð (sumar teg.) Minni líkur á ákveðnum tegundum krabbameins, s.s. krabbameini í legbotni, eggjastokkum eða legslímu Minni líkur á móðurlífsbólgum

46. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 46 Helstu ókostir p-pillunnar (aukaverkanir) Milliblæðingar, sérstaklega í upphafi (fyrstu 3 mán.) Þyngdarbreyting (1-2 kg) Ógleði Spenna í brjóstum Vandamál í húð; fita og bólur Skapsveiflur Minnkuð kynhvöt Augnþurrkur Aukin tíðni brjóstakrabbameins (Umdeilt…) Lítillega aukin hætta á að fá blóðtappa (segamyndun) Hækkaður blóðsykur og minnkað glúkósaþol (?)

47. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 47 Milliverkanir p-pillunnar við lyf Lyfjakol geta minnkað frásog pillunnar Sum lyf auka niðurbrot p-pillunar => minni verkun Dæmi um lyf: Sýklalyf (rífampisín, tetracýklín og ampicillín) Flogaveikilyf (barbítúröt, fenýtóín)

48. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 48 Hvað getur haft áhrif á öryggi p-pillunnar? Pillurnar teknar óreglulega og stakar pillur gleymast Uppköst og niðurgangur innan þriggja stunda frá pillutöku Ýmis lyf geta haft áhrif á öryggi pillunnar… Konur sem eru á skammvinnri meðferð með breið-virkum sýklalyfjum ættu að nota aðrar getnaðar-varnir samtímis töku pillunnar meðan á meðferð stendur og í 7 daga eftir að henni lýkur

49. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 49 a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf i) Blöndur af prógestógeni og östrógeni Levónorgestrel og östrógen (Microgyn? o.fl.) Desógestrel og östrógen (Marvelon?, Mercilon?) Gestóden og östrógen (Harmonet?) Dróspírenón og östrógen (Yasmin?, Yasmin 28?, Yasminelle? o.fl.) Norelgestrómín og östrógen (Evra?)

50. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 50 i) Blöndur af prógestógeni og  östrógeni Yasmin? Pilla sem kom á markað fyrir nokkrum árum Er ekki talin valda þyngdarbreytingum og talin hafa góð áhrif á húðina Er nokkuð dýr Microgyn?, Marvelon?, Mercilon?, Harmonet? Öruggar frá fyrsta degi Evra? er getnaðarvarnaplástur

51. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 51 a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen Levónorgestrel og östrógen (Triquilar?) Noretísterón og östrógen (Trinovum?, Trinovum 28?) Desógestrel og östrógen (Gracial?) Dienogest og östrógen (Qlaira?) – Nýlegt!

52. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 52 ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og  östrógen Gracial? Eina tvífasa pillan á markaðnum Hentar einkum konum sem fá milliblæðingar við notkun annarra lágskammta getnaðarvarnartafla Triquilar? Trinovum? Eru báðar þriggja fasa pillur

53. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 53 a) Hormónar til getnaðarvarna - Lyf iii) Prógestógen Levónorgestrel (Postinor 1,5 mg?, NorLevo?) Etónógestrel (Implanon NXT?) Desógestrel (Cerazette?) Sjá umfjöllun um þessi lyf framar…

54. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 54 b) Östrógen Breytingaskeið kvenna – Tíðahvörf Breytingaskeið kvenna hefst samfara minnkandi hormónaframleiðslu eggjastokka, oftast í kringum fimmtugsaldur og stendur yfir í 8-10 ár Talið er að breytingaskeiðið sé að verða búið þegar konan hefur ekki haft tíðablæðingar í eitt ár

55. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 55 Breytingaskeiðið - orsök Það er talið byrja vegna þess að eggvísum hefur fækkað niður í ákveðinn fjölda; => eggjastokkarnir hætta að framleiða östrógen og prógesterón => nýrnahettur og fituvefur framleiða meira af östrógeni en áður Ýmsir þættir eru taldir hafa áhrif á hvenær breyt-ingaskeiðið hefst, hversu lengi það varir og hve svæsin einkennin eru; arfgengir þættir, barneignir, þjóðfélagsstétt, reykingar o.fl.

56. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 56 Breytingaskeiðið - einkenni Óþægindi vegna breytingaskeiðsins eru einstaklings-bundin Einkennin geta gert vart við sig þó nokkru áður en breyting verður á blæðingum Premenopaus (< 5 ár): óreglulegar blæðingar, skapsveiflur... Perimenopaus (+/- 1-2 ár): hita- og svitakóf, þreyta, andlega vanlíðan Postmenopaus (> 5 ár): sama og ofan... + rýrnunareinkenni östrógennæmra líffæra Beinþynning, aukin tíðni hjarta- og æðasjúkdóma

57. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 57 Breytingaskeiðið - einkenni Helstu einkennin eru: Hitakóf og svitaköst Hjartsláttarköst Kvíði Þreyta – höfuðverkur Þunglyndi – geðsveiflur Svefntruflanir

58. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 58 Breytingaskeiðið - einkenni Síðkomin einkenni: Þynning á slímhúð þvag-og kynfæra Breytingar á húð (húðþynning, hárvöxtur í andliti…) Lið-og vöðvaverkir, fótakrampar Beinþynning (osteoporosis) Aukin tíðni hjarta-og æðasjúkdóma Aðgerðir á innri kynfærum, mataræði, líkamsþyngd, félagslegar aðstæður og heilsa hafa einnig verið talin tengjast einkennum breytingaskeiðs

59. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 59 Breytingaskeiðið - hormónameðferð Árið 1932 kom fyrst fram sú hugmynd að gefa konum östrógen vegna óþæginda tengdum breytingaskeiðinu Um 1970 var notkun orðin almenn Íslenskar konur eyða yfir 100 milljónir króna árlega í hormóna! Tugþúsundir kvenna hérlendis taka hormónalyf vegna tíðahvarfa (meira en helmingur...); hefur e.t.v. minnkað eitthvað!

60. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 60 Breytingaskeiðið - hormónameðferð Er talin áhrifarík gegn einkennum tengdum breytingaskeiði og síðkomnum einkennum östrógen-skorts Sumar konur kjósa að fá hormónameðferð sem framkallar tíðahring, aðrar ekki Sé leg enn til staðar, er prógesterón gefið með östrógeni, þar sem östrógenið eitt sér veldur þykknun á legbolsslímhúð og eykur líkur á krabba-meini

61. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 61 Hormónameðferð Östrógenlyf sem notuð eru; östradíól og estríól Ef einkenni frá leggöngum og slímhúð þvagfæra => östrógenið er oft gefið staðbundið (stílar, krem) Einkenni tíðahvarfa má meðhöndla með östrógen-lyfjum Æskilegt er að fjarlægja legslímhúð sem myndast... Gefa gestagen í 10-12 daga í lok tíðahrings => tíðir byrja Til eru samsett lyf með östrógeni og gestageni Kostur: einungis þarf að taka eina töflu á dag Ókostur: ekki er hægt að stjórna magni hvers hormóns

62. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 62 Hormónameðferð Á markaðnum eru til hormónalyf á ýmsum formum; skeiðarstílar og skeiðarkrem töflur skeiðarhringur eða skeiðarinnlegg (Estring?) hlaup (Estrogel?) nefúði (Aerodiol?) plástrar (Evorel? o.fl.) Forðaplástrarnir eru settir á þurra og hárlausa húð Plástrarnir gefa frá sér lyf stöðugt í 3-4 daga Þá er skipt um og nýr plástur settur á, en ekki á sama stað

63. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 63 Notkun hormóna meðal sænskra kvenna (2000) Hópur: Hormónameðferð: Almennt 55 ára kvk. 35 % Kvensjúkdómalæknar 88 % Eiginkonur kvensjúkd.lækna 86 % Kvenlæknar 72 % Eiginkonur lækna 68 %

64. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 64 Hvers vegna taka konur ekki hormón eftir tíðahvörf? Skortseinkenni eru lítil Áframhaldandi blæðingar af hormónum „Aukaverkanir“ „Tíðahvörf eru náttúrulegt fyrirbæri“ Fyrirbyggjandi áhrif eru ekki nægileg rök fyrir ævilangri lyfjatöku Hræðsla við brjóstakrabbamein Aðrar aðferðir duga jafnvel gegn óþægindunum

65. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 65 Hvaða konur mega ekki taka hormóna... Konur sem eru þungaðar Konur með óútskýrðar óreglulegar blæðingar Konur með nýgreint brjóstakrabbamein Konur með legbolskrabbamein Konur með virkan lifrarsjúkdóm Konur með porphyria (blóðsjúkdómur) Konur með sögu um blóðtappa Meningioma (himnuæxli)

66. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 66 Hversu lengi ætti kona að vera á hormónum? Einkennameðferð í a.m.k. 1-5 ár Fyrirbyggjandi meðferð í 5 ár eða lengur Einkennameðferð getur breyst yfir í fyrirbyggjandi meðferð Eftir 53 ára aldur er ráðlagt að skipta úr kaflaskiptri östrógen-gestagen meðferð í samfellda meðferð, svo konan þurfi ekki að hafa blæðingar lengur

67. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 67 Kostir hormónameðferðar ? Dregur úr einkennum tíðahvarfa; bætir líðan ? Jákvæð áhrif á bein og bandvef ? Jákvæð áhrif hvað varðar hjarta- og æðakerfi (?) ? Minnkar líkur eða seinkar þróun á Alzheimer sjúkdómi (?) ? Dregur úr ristilkrabbameini? ? Dregur úr líkum á slitgigt…? ? Bætir kynlíf

68. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 68 Gallar hormónameðferðar ? Aukin hætta á krabbameini í legi minnkuð áhætta ef prógesterón er gefið með ? Aukin hætta á brjóstakrabbameini (?) ? Aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum (?) ? Mánaðarlegar blæðingar ef prógesterón er gefið með ? Aukin áhætta á blóðtappa ? Einkenni frá meltingarvegi og skapsveiflur…

69. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 69 Fyrir 2002... Mælt með hormónameðferð sem annars stigs forvörn gegn hjarta- og æðasjúkdómum; Konur eftir tíðahvörf með einn eða fleiri neðantaldra áhættuþætti ættu að taka hormóna: Hækkað kólesteról Sykursýki Háþrýstingur Reykingar Fjölskyldusaga hjarta- og æðasjúkdóma (1 ættingi < 60 ára) Ótímabær tíðahvörf Þörf á að endurskoða þetta?

70. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 70 Nýlegar rannsóknir Samkvæmt nýlegum rannsóknum (bandarískum) þykir sýnt að samsett hormónameðferð vegna tíðahvarfa getur gert meiri skaða en gagn sem fyrsta stigs heilsuvernd Aukin hætta á hjarta- og æðasjúkdómum... Aukin hætta á brjóstakrabbameini... Aukin hætta á heilablóðföllum...

71. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 71 Nýlegar rannsóknir Samkvæmt sænskum rannsóknum eru minni líkur á að konur sem taka hormónalyf sem innihalda eingöngu östrógen fái brjóstakrabbamein, en þær sem taka lyf sem innihalda samsetta hormóna Að það sé prógesterónið sem sé krabbameinsvaldurinn... ???

72. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 72 Íslenskar rannsóknir Í niðurstöðum rannsóknar íslenskra lækna kom ekki fram munur á tíðni kransæðasjúkdóma eða blóðtappa, eftir því hvort konur voru á hormónameðferð eða ekki

73. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 73 Ráðleggingar Landlæknisembættisins Heimilislæknar ættu að endurmeta ábendingar fyrir homónameðferð við tíðahvörfum og upplýsa konur um kosti og galla þessar meðferðar Sala hormónalyfja fyrir konur á breytingaskeiði hefur minnkað frá því sumarið 2002...

74. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 74 Hvernig er best að hætta á hormónameðferð... Ráðlagt er að draga úr hormónameðferðinni hægt og sígandi á 6-12 vikum, jafnvel lengri tíma Væg hita- og svitakóf geta gert vart við sig á tímanum... Töflumeðferð: Minnka hormónamagnið fyrstu 3 vikurnar, taka síðan töflu annan hvern dag, láta síðan tvo daga líða á milli... Plástrar: Klippa ræmu af plástrinum, t.d. ¼ fyrstu 2-4 vikurnar, ½ næstu vikur þar á eftir o.s.frv.

75. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 75 Leiðbeiningar til kvenna Konur sem taka hormóna vegna brottnáms legs og/eða eggjastokka; Ekki vitað um æskilega lengd hormónameðferðar Líklegt er talið að hormónameðferð gagnist þessum konum til fimmtugs Staðbundin östrógenmeðferð (krem/hringir); Notuð til að koma í veg fyrir þurrk í slímhúð og til að hindra endurteknar þvagfærasýkingar Slík meðferð í hæfilegum skömmtum er talin örugg við langtímanotkun

76. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 76 Meðferðarvalkostir I. Eftir brottnám legs Samfelld östrógen meðferð án hlés, ekki þörf á gestagenum Lyfjaform; töflur, plástur, hlaup, nefúði, stungulyf... Dæmi: Estrofem 2 mg?, Estrogel?, Evorel?, Femanest?...

77. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 77 Meðferðarvalkostir II. Leg til staðar (fyrir og við tíðahvörf) Samsett kaflaskipt (cýklísk) meðferð: Östrógen gefið í 21-28 daga og gestagen gefið cýklískt í 10-14 daga (blæðing) Lyf: Femasekvens?, Trisekvens?... Sveigjanleg meðferð: Östrógen í töflum, plástrum eða hlaupi. Gestagen í töfluformi í 10-14 daga á 1-3ja mán. fresti (blæðing) Lyf (östrógen): Evorel?, Estrofem 2 mg? o.fl. Lyf (gestagen): Primolut N?, Cerazette?

78. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 78 Meðferðarvalkostir II. Leg til staðar (eftir tíðahvörf) Samsett kaflaskipt (cýklísk) meðferð: Sama og hér á undan... Sveigjanleg meðferð: Östrógen í töflum, plástrum eða hlaupi, gefið stöðugt Blæðingum komið af stað á 2-3ja mán. fresti með gestagenum í 10-14 daga Lyf: sama og hér á undan... Samfelld samsett meðferð (nokkuð liðið frá tíðahvörfum): Östrógen og gestagen í hverri töflu gefið án hlés - Hætta á blæðingum fyrstu mán Lyf: Femanor?, Kliogest?, Activelle?

79. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 79 Meðferðarvalkostir III. Meðferð staðbundinna einkenna frá þvag- og kynfærum (notuð östrógen) Stílar, krem; gefið daglega í 1-2 vikur Viðhaldsmeðferð; 1-2svar í viku Lyf: Ovestin? (krem, stílar), Vagifem? (skeiðartafla) Skeiðarinnlegg; sett upp á 3ja mán. fresti Lyf: Estring?

80. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 80 Meðferðarvalkostir IV. Aðrir valkostir Hormónalykkja í legi; gefur frá sér gestagen, notuð ásamt östrógeni einu sér Lyf: Mirena? Tíbólón; samtengdur steri sem hefur bæði östrógen og gestagen verkun, auk þess að hafa andrógen áhrif Hefur jákvæð áhrif á skap og kynhvöt Lyf: Livial? (töflur)

81. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 81 Meðferðarvalkostir V. Meðferð á svitakófum og hitasteypum þegar östrógen eru ekki æskileg Lyf; Primolut N? (gestagen); 5-10 mg á dag Catapresan? (klónidín)

82. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 82 Framtíðareftirlit Á 6-12 mán. fresti við endurnýjun lyfseðils Meðferðarfylgni Blóðþrýstingseftirlit Brjóstaskoðun og fylgja eftir brjóstamyndatöku á 2ja ára fresti + sjálfskoðun Vaginal ómskoðun, ef ekki notað gestagen með östrógeni > 53 ára aldur => skipta úr kaflaskiptri meðferð í samfellda meðferð => blæðing stöðvast (Kliogest?) Hægt er að mæla FSH til að fá vísbendingu um hvort tíðahvörf hafi orðið hjá konum á hormónameðferð (ef ? FSH => samfelld meðferð)

83. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 83 b) Östrógen - Lyf i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óbl. lyf Estradíól (Aerodiol?, nefúði, Estring?, skeiðarinnlegg, Estrofem 2 mg?, töflur, Estrogel?, hlaup, Evorel?, forðaplástur, Femanest?, töflur, Vagifem?, skeiðar-stílar, Vivelle dot?, forðaplástur) Estríól (Ovestin?, skeiðarkrem, skeiðarstílar, töflur) ii) Önnur östrógen Tíbólón (Livial?, töflur)

84. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 84 i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óblönduð lyf Estrogel? Hlaup í túpu Minni sveiflur í blóðþéttni samanborið við töflur => minni aukaverkanir Ef kona er með leg, skal gefa gestagen a.m.k. 10-14 síðustu daga tíðahringsins Ef tíðahvörfum er lokið, má lengja tíðahringinn í 3 mán.

85. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 85 i) Náttúruleg og hálfsamtengd östrógen, óblönduð lyf Estring? (skeiðarinnlegg eða skeiðarhringur) Notaður við óþægindum (breytingum) frá leggöngum af völdum östrógenskorts Innlegginu er komið fyrir djúpt inni í leggöngunum og haft í 3 mán. Vagifem? (skeiðartafla) Notaðir við einkennum frá leggöngum sem stafa af östrógenskorti 1 stíll daglega í 2 vikur, svo 1 stíll 2svar í viku Hafa ekki almenna östrógenverkun

86. ii) Önnur östrógen Livial? (tíbólón) Tíbólón brotnar niður í þrjú efni sem stuðla að verkun lyfsins. Tvö umbrotsefnanna hafa aðallega östrógenáhrif, en þriðja efnið og virka efnið sjálft hafa prógesterón og andrógen áhrif Lyfið hefur sértæka verkun á ýmsa vefi; östrógen áhrif í fæðingarvegi, á bein og þá hluta heilans sem stjórna hita (hitakóf) aðallega prógesterón áhrif í brjóstunum kemur í veg fyrir ofvöxt í slímhúð legs lækkar LDL-kólesteról, þríglýseríð og lípóprótein eykur fibrínsundrun í blóði jákvæð áhrif á skap og kynhvöt Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 86

87. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 87 Livial? (tíbólón) Ábendingar Uppbótarmeðferð við einkennum östrógenskorts við tíðahvörf Til varnar beinþynningu vegna östrógenskorts Skammtar Konur sem fá eðlileg tíðahvörf eiga ekki að byrja meðferð með lyfinu fyrr en 12 mán. eftir síðustu eðlilegu blæðingar

88. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 88 c) Prógestógen i) Pregnen (4) afleiður Medroxýprógesterón (Depo-Provera?, stungulyf) Prógesterón (Lutinus?, skeiðartafla) – Nýtt! ii) Estrenafleiður Noretísterón (Primolut N?, töflur)

89. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 89 i) Depo-Provera? (medroxýprógesterón) Búin að fara aðeins í... Ábendingar: Legslímuvilla Liður í meðferð á krabbameini í legi, eggjastokkum og brjóstakrabbameini Getnaðarvörn, þegar notkun getnaðarvarnataflna hentar ekki

90. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 90 i) Lutinus? (prógesterón) Ábendingar: Lyfið er ætlað til að aðstoða við festingu (hreiðrun) fósturvísa í leginu, sem þáttur í tæknifrjóvgun hjá konum er eiga við frjósemisvandamál að stríða

91. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 91 ii) Primolut N? (noretísterón) Samtengt gestagen sem hindrar seytingu gónadótrópína (FSH og LH) í framhluta heiladinguls Gefið daglega frá 5.degi tíðahrings getur það hindrað egglos Einnig staðbundin áhrif á legslímhúð og stöðvar blæðingartruflanir Ábendingar Blæðingartruflanir af völdum prógesterónskorts Legslímuvilla Óþægindi við tíðahvörf Til meðhöndlunar á ófrjósemi þegar starfsemi eggjastokka er ekki nægileg; lyfið er þá gefið með östrógenum Fyrirtíðaspenna (PMS)

92. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 92 Primolut N? (noretísterón)   Skammtastærðir Blæðingatruflanir: 1 tafla 2svar á dag í 10 daga Við óþægindum við tíðahvörf: 1 tafla á dag í 10-12 daga í senn PMS: 1-2 töflur á dag frá 19.-26.dags tíðahrings Varúð Góðkynja eða illkynja lifraræxli Mígrenikast Skyndilegar skyntruflanir á sjón og heyrn

93. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 93 d) Prógestógen og östrógen í blöndum i) Blöndur af prógestógen og östrógen Noretísterón og östrógen (Activelle?, töflur, Evorel Conti?, forðaplástur, Femanor?, töflur, Kliogest?, töflur) Dróspírenón og östrógen (Angemin?, töflur) ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen Noretísterón og östrógen (Evorel Sequi?, forðaplástur, Femasekvens?, töflur, Trisekvens?, töflur, Novofem?, töflur)

94. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 94 i) Blöndur af prógestógen og östrógen Kliogest? og Femanor? eru samheitalyf og Activelle? er sama lyfið nema helmingi daufara Lyfin eru blöndur af hormónum til samfelldrar notkunar sem uppbótarmeðferð og er tilgangurinn að komast hjá reglu-legum tíðablæðingum Eftir 9-12 mán. meðferð hafa blæðingar hætt hjá um 80% kvennanna; vegna áhrifa gestagensins, það veldur í flestum tilvikum legslímhúðarvisnun og viðheldur síðan þunnri slímhúð

95. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 95 ii) Kaflaskipt lyf, prógestógen og östrógen Femasekvens? er tveggja fasa lyf, en Trisekvens? þriggja fasa Notuð sem uppbótarmeðferð við einkennum östrógenskorts Blæðing verður Evorel Sequi? Gildir það sama

96. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 96 e) Gónadótrópín og önnur lyf  með örvandi áhrif á egglos i) Gónadótrópín Menótrópín (Menopur?, stungulyfsstofn) Follitrópín alfa (Gonal-f?, stungulyfsstofn) Follitrópín beta (Puregon?, stungulyf) Kóríógónadótrópín (Ovitrelle?, stungulyfsstofn) ii) Samtengd efni með örvandi áhrif á egglos Klómífen (Pergotime?, töflur)

97. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 97 i) Gónadótrópín Gonal-f? (follitrópín alfa) er framleitt með samrunaerfðatækni í spendýrafrumum í rækt hefur sérhæfða FSH-virkni örvar vöxt og þroska eggbúa er stundum gefið með kóríógónadótrópíni Ábendingar Ófrjósemi hjá konum, sem stafar af því að ekki verður egglos Örvun margra eggbúa samtímis til nota við glasafrjóvgun

98. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 98 ii) Samtengd efni með örvandi áhrif á egglos Pergotime? (klómífen, töflur) hefur andöstrógen virkni, þ.e. kemur í veg fyrir að östrógen hafi áhrif á heiladingul og undirstúku Undirstúka og heiladingull fara að framleiða stýrihormón og gónadótrópín sem síðan leiða til þess að eggjastokkarnir fara að framleiða eggbú og síðan egg Ábendingar Ófrjósemi, eða skert frjósemi vegna truflana í starfsemi heiladinguls Kemur af stað egglosi við ófrjósemi hjá konum

99. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 99 Pergotime? Skammtar Klómífen er í töfluformi og eru skammtarnir teknir á 5.-9. degi í tíðahring Varúð Eggjastokkar geta stækkað óeðlilega Hugsanlega aukin hætta á krabbameini í eggjastokkum Tíðni fjölburafæðinga eykst Sjóntruflanir og hætta við akstur

100. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 100 f) Andandrógen lyf i) Andandrógen, óblönduð lyf Cýpróterón (Cyproteron Mylan?, töflur) ii) Andandrógen og östrógen Cýpróterón og östrógen (Diane mite?, töflur)

101. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 101 i) Andandrógen, óblönduð lyf Cyproteron Mylan? (cýpróterón) kemur í veg fyrir áhrif andrógena hefur einnig gestagen og andgónadótrópísk áhrif minnkar kynhvöt og kyngetu hindrar starfsemi kynkirtla hlífir blöðruhálskirtlinum fyrir áhrifum andrógena frá kynkirtlum og/eða nýrnahettuberki

102. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 102 Cyproteron Mylan? Ábendingar Krabbamein í blöðruhálskirtli Sjúklega aukin kynhvöt hjá karlmönnum Varúð Áhrif lyfsins á kynhvöt geta minnkað sé alkóhól tekið inn samtímis Fylgjast skal reglulega með starfsemi lifrar, nýrnahettubarkar og gildum rauðra blóðkorna á meðan á meðferð stendur

103. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 103 ii) Andandrógen og östrógen Diane mite? (cýpróterón og östrógen) dregur úr aukinni starfsemi svitakirtla, sem gegnir mikilvægu hlutverki í myndun á bólum og flösu í hársverði minnkar hárlos hefur einnig gestagen áhrif Ábendingar Andrógenháðir kvillar í húð kvenna: Gelgjubólur á háu stigi, hárvöxtur í andliti, feit húð, karlmannaskalli Getnaðarvörn hjá konum með ofannefnda kvilla

104. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 104 g) Aðrir kynhormónar og lyf  með mótandi áhrif á kynfæri i) Sérhæfð lyf með mótandi áhrif á östrógenviðtaka Raloxífen (Evista?, töflur) Evista? (raloxífen) er sértækur östrógenviðtaka mótari hefur sértæk örvandi eða hemjandi áhrif á östrógennæma vefi hefur örvandi áhrif á bein og að hluta á kólesteról efnaskipti hefur ekki áhrif á undirstúku eða leg og vefi í brjóstum Ábendingar: Til meðhöndlunar og til að fyrirbyggja beinþynningu hjá konum eftir tíðahvörf

105. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 105 4. Hormónar heiladinguls og  undirstúku og skyld lyf a) Hormónar framhluta heiladinguls og skyld lyf b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf c) Hormónar undirstúku

106. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 106 4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf a) Hormónar framhluta heiladinguls og hliðstæður i) Sómatrópín og sómatrópínvirk lyf Sómatrópín (Genotropin?, Humatrope 12 mg?, Norditropin SimpleXx?, NutropinAq?, Saizen-click.easy? o.fl.)

107. 4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf i) Vasópressín og skyld lyf Desmópressín (Minirin?) Terlípressín (Glypressin?) ii) Oxýtócín og hliðstæður Oxýtócín (Syntocinon?) Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 107

108. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 108 4. Hormónar heiladinguls og undirstúku og skyld lyf c) Hormónar undirstúku i) Gónadótrópínleysandi hormón Nafarelín (Synarela?) ii) Lyf sem hindra myndun vaxtarhormóna Oktreótíð (Sandostatin?, Sandostatin Lar?) iii) Lyf sem hindra myndun gónadótrópínleysandi hormóna Ganirenlix (Orgalutran?)

109. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 109 a) Hormónar framhluta heiladinguls og skyld lyf i) Sómatrópín og skyld lyf Genotropin? (sómatrópín) (stungulyfsstofn) Er vaxtarhormón Er framleitt með genabreyttum bakteríum Er mikilvægt fyrir efnaskipti fitu, kolvetna og próteina Örvar lengdarvöxt og eykur vaxtarhraða hjá börnum með ónóga myndun vaxtarhormóns Viðheldur eðlilegri líkamssamsetningu, með því að draga úr útskilnaði köfnunarefnis og örva vöxt beinagrindar og vöðva...

110. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 110 b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf i) Vasópressín og skyld lyf Minirin? (desmópressín) (nefdropar, nefúði, töflur) Þvagskerðihormón (ADH), sem hefur áhrif á nýrun Dregur úr þvaglátum en hefur líka áhrif á blóðþrýsting Ábendingar Flóðmiga / þvaghlaup (diabetes insipidus) Ósjálfráð næturþvaglát (enuresis nocturna) Skammtar Fer eftir þyngd Ef nefúði við næturþvaglátum, þá ca. 2 púst í hvora nös fyrir svefn

111. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 111 b) Hormónar afturhluta heiladinguls og skyld lyf ii) Oxýtócín og hliðstæður Syntocinon? (oxýtócín) (nefúði, stungulyf) Oxýtócín veldur samdrætti í legi og hefur áhrif á vöðva mjólkurkirtla í brjóstum Ábendingar Nefúði; til að auðvelda brjóstagjöf (fastmjólkandi konur) og til að hindra bólgur í brjóstum vegna mjólkurstíflu gefið sem nefúði fimm mín. fyrir brjóstagjöf Stungulyf; til að gangsetja eða flýta fyrir fæðingu

112. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 112 c) Hormónar undirstúku i) Gónadótrópínleysandi hormón (GnRH) Synarela? (nafarelín) (nefúði) Z- og S-lyf Nafarelín hefur svipaða verkun og GnRH Lyfið örvar losun á LH og FSH, sem auka östrógen og testósterónframleiðslu Ábendingar Legslímuvilla Formeðferð fyrir glasafrjóvgun Til undirbúnings skurðaðgerða vegna vöðvaæxla í legi

113. Haustönn 2011 © Bryndís Þóra Þórsdóttir 113 c) Hormónar undirstúku ii) Lyf sem hindra myndun vaxtarhormóna Sandostatin? (oktreótíð) (stungulyf) Z- og S-lyf Oktreótíð hemur; losun insúlíns losun glúkagons losun gastríns og annarra peptíða losun vaxtarhormóna… losun skjaldvakaforkveikju Ábendingar Heilaæxli sem framleiða of mikið af sómatrópíni (acromegalia) o.fl.