Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 86

İkinci Dünya Savaşı Yıllarında ve Sonrasında Türkiye Ekonomisi PowerPoint PPT Presentation


  • 272 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

İkinci Dünya Savaşı Yıllarında ve Sonrasında Türkiye Ekonomisi. Dördüncü Bölüm http://www.yakupkucukkale.net adresinden indirebilirsiniz…. Dönemin Başbakanları. Mahmut Celal Bayar 25 Ekim 1937 – 25 Ocak 1939. Refik İbrahim Saydam 25 Ocak 1939 – 8 Temmuz 1942. Mehmet Şükrü Saraçoğlu

Download Presentation

İkinci Dünya Savaşı Yıllarında ve Sonrasında Türkiye Ekonomisi

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

kinci Dnya Sava Yllarnda ve Sonrasnda Trkiye Ekonomisi

Drdnc Blm

http://www.yakupkucukkale.net adresinden indirebilirsiniz


D nemin ba bakanlar

Dnemin Babakanlar

Mahmut Celal Bayar

25 Ekim 1937 25 Ocak 1939

Refik brahim Saydam

25 Ocak 1939 8 Temmuz 1942

Mehmet kr Saraolu

9 Temmuz 1942 7 Austos 1946

Ahmet Fikri Tzer

8 Temmuz 1942 9 Temmuz 1942


Sava ekonomisi uygulamalar

Sava Ekonomisi Uygulamalar

  • 1938 ylnda M.K.Atatrkn lm ve II. Dnya Savann yaklamas, sanayileme hamlesinin srdrlmesini engelledi.

  • Her eye ramen BBYSPnnda ngrlen ancak sresi ierisinde yetitirilemeyen yatrmlar bu dnemde tamamland.

  • BYSP ise yrrle dahi konulamad.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • II. Dnya Sava iin ekonomik anlamda bir hazrlk yaplmad. Yaplan hazrlklar askeri dzeyde kald.

  • Ancak, Herschlaga gre, o yllarda uygulanan devleti politika, sava artlarna uyum salamay kolaylatrd.

  • Ekonominin sava artlarna gre rgtlenmesi, savan ncesinde ancak gerekleebilmitir. Yasal mevzuat ise sava baladktan sonra oluturulmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Trkiye her ne kadar 11 Eyll 1939da ngiltere ve Fransa ile ittifak antlamas yapm olsa da, silahl bir tarafszlk politikas izledii iin, scak savaa girmemitir.

  • Scak savaa girilmese de, savan her trl zorluu hissedildi.

  • Askere alnan vatandalarn saysndaki art ve onlarn savaa hazr ekilde tutulmasnn yaratt maliyet, btedeki savunma harcamalarnn artmasna neden olmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Nitekim nceki dnemde btenin %40n oluturan savunma harcamalar, bu dnemde %60a ykselmitir.

  • Vergi gelirleri ve borlanma savan bu artan maliyetlerini karlamada yetersiz kalnca, TCMB kaynaklarna bavurmak kanlmaz oldu.

  • Bu da doal olarak, bata enflasyon olmak zere, emisyon artnn btn olumsuz sonularn dourdu.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sadece savunma harcamalar artmamtr. ok saydaki askeri beslemek iin ordunun tketim mallarna olan talebi de artmtr.

  • Bu durum gelir dalmnn yeniden ekillenmesi ile sonulanmtr.

  • Tketim mallar retip satan kii ve kurulularn gelir dzeyleri artmtr.

  • alma andaki bir ok kiinin askere alnmas retimin dmesine de yol amtr. Ordunun artan talebi azalan retimle birleince, enflasyonist bask iyice artmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Zaten kendini yeni yeni toparlamaya balam olan Trkiye ekonomisi, savan bu olumsuzluklar ile iyice zor duruma dmtr.

  • Bu zor durumdan kurtulmak iin Milli Koruma Kanunu (Ocak 1940) karlmtr.

  • Bu kanunun ngrd kontrol ve yasaklamalar u ekilde saylabilir:

  • Devlet zel kesim elinde bulunan sanayi ve madencilik tesislerinin hangi maldan ve ne kadar reteceine mdahale edebilecektir. Madenlerde ve yol yapmlarnda vatandalar zorunlu almaya tabi tutulabilecektir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Hkmet gerek grd kurululara tazminat deyerek el koyabilecektir.

  • Tarmda ne ekileceine devlet karar verecek, 500 hektarn zerindeki arazilere gerekirse tazminat deyip direkt devlet iletebilecektir.

  • zel kiilere ait aralar, devlete belirlenecek fiyatlarla istenilen yerlerde altrlabilecektir. Gerekirse bu aralar devlete satn alnabilecektir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • zel kesim yatrm yaparken devletten izin alma zorunluluu getirilmi ve devlet denetimine tabi tutulmutur. Kanun hkmete, i yerlerinin atl tutulmasn nlemek iin, el koyma ve almaya zorlama yetkisi de vermitir. Gerekli grlen iyerlerine kredi, uzman ve ii temin edilecektir. cretli i ykmll, almaya zorlama ve alma sresinin uzatlmas da alanlara getirilen bir zorunluluktu.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • ve d ticarete fiyat kontrol sistemi getirilmitir. Devlet piyasalara alc olarak girebilecek, bizzat ithalat yapabilecektir. htiya duyulan maddelere el konulabilecek, bunlarn datmn yapabilecektir. thalatta ve i ticarette azami fiyat (maksimum narh), ihracatta ise asgari fiyat (minimum narh) uygulamas getirilmitir.

  • Milli Koruma Kanunu giriim zgrln byk lde kstlam gibi grnse de hkmet bu yetkilerini olduka ll kullanmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • El koyma kararlar tarm ve sanayide snrl maddeler iin uygulanmtr.

  • Zaten alnan bu tedbirler de beklenen yararlar salamam, brokratik engeller nedeniyle etkisizlemitir.

  • Hkmet ayn yl, ithalat ve ihracat daha sk denetleyip, baz maddelerin d ticaretini kamu kurulular araclyla gerekletirmek iin baz kararlar alp baz kurumlar oluturmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu amala 1941 ylnda Ticaret Ofisi, Petrol Ofisi ve ae Mstearl kurulmutur.

  • Bu kurulularn grevi baz temel tketim mallarnn ve petrol rnlerinin ithalat ve ihracatn yapmak, yurtii datmn ve fiyatlarn denetlemektir.

  • --

  • Sanayi ve tarm sektrlerindeki reticilerin stoklarn ve pazarlanabilir ihtiya fazlas rnlerini belirlenecek resmi fiyat zerinden kamu kurulularna satmalarn zorunlu klan kararlar alnmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu kararlar dorultusunda, bata pamuk ve buday olmak zere, devlet tarafndan ucuza alnmtr.

  • 1942 ylnda temel gda ve dier tketim mallarnn halka datm iin Datma Ofisi ve Mahalli Datma Birlikleri kuruldu.

  • Bylece, piyasa mekanizmas yerine taynlama (karneye balama) sistemi getirilmi oldu. Bata ekmek olmak zere pek ok rn karneyle datld. Ekmein gram ve gazetelerin sayfalar srekli kld.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1942 Temmuzunda Refik Saydamn vefatndan sonra babakanla gelen kr Saraolu piyasa mekanizmasn geri getirerek ticareti serbestletirme politikas uygulamtr.

  • Bu dnemde karlan (11 Kasm 1942) ve hala tartlan bir dier kanun da Varlk Vergisi Kanunudur.

  • Bu kanun sava dneminde elde edilen ar ticari kazanlara el koyma amac gden ve bir defalk alnan bir tr servet vergisidir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • ve d ticaretle uraan kesimler, zellikle de aznlklar, byk servetler edinmilerdi.

  • Hkmet bu vergi ile, hem aznlklarn haksz ekilde elde ettii bu kazanlar ellerinden alp, iktisadi hakimiyetin tekrar milli unsurlara gemesini, hem savan maliyetini finanse etmeyi ve hem de enflasyonist basklar krmay amalamt.

  • Bu tr vergiler Avrupada da uygulanmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Ama 164 bin civarndaki mkelleften 465 milyon TL toplamakt. Ancak sadece 114 bin mkelleften sadece 315 milyon TL toplanabilmitir.

  • Toplanan bu parann %70i stanbuldan toplanmtr.

  • Bu para o dnemki kamu harcamalarnn %38ini karlamtr.

  • Bu verginin matrah ve oran ak bir ekilde belirtilmemi, tutar komisyonlarca belirlenmi ve mkelleflere itiraz hakk verilmemitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Vergi borcunu verilen sre iinde demeyenlerin mallarna el koyma ve zorunlu bedeni alma gibi cezalar getirilmiti.

  • Bu yasa ile hkmet tccar ve sanayicileri karsna alm oldu. Ayrca sava sonras ortaya kan youn muhalefetin de temellerini oluturmu oldu.

  • Avrupada rnekleri olan ve aslnda hakl olan vergi, uygulamadaki keyfilikler ve itiraz hakknn olmamas gibi nedenlerle youn bir ekilde eletirilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Varlk vergisi istenen amaca ulaamamtr. Tahakkuk eden verginin ancak %67si tahsil edilebilmitir.

  • Baka bir ifadeyle verenlerden alnm, vermeyenlerin tepkisi youn bir hal alnca, nce ertelenmi sonra da tamamen silinmitir.

  • Bu vergi 1944 ylnda yrrlkten kaldrlmtr.

  • Toplanan vergi tccarlarn elde ettii dnlen gelirin ok altnda kalmtr. D ticarette aznlklarn stnlnn krlmas amacna da ulalamamtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Uygulamada keyfilik hakim olduu iin, radikal tedbirler alnamamtr.

  • Radikal tedbirler alnamamasnn bir baka nedeni de, o dnem Trkiyede faaliyette bulunan aznlk tccarlarn, uluslararas bir ticari ebekenin uzantlar olmasdr. Radikal uygulamalar d ticareti tamamen kmaza sokabilirdi.

  • --

  • Atatrk bir ok meclis konumasnda toprak reformunun gerekliliini dile getirmi, adaletsiz ve dengesiz toprak dalmnn gzden geirilmesi gerektiini, topraksz kyllere toprak verilmesi gerektiini dile getirmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu dorultuda baz giriimler yapld, 1942-43 yllarnda yasa tasarlar oluturuldu. Ancak bu almalar bir sonuca ulamad.

  • En sonunda 1945 ylnda evket Reit Hatipolunun Tarm Bakanl yapt dnemde, byk toprak sahiplerinin btn engelleme abalarna ramen iftiyi Topraklandrma Kanunu TBMMde kabul edildi.

  • En youn tartmalar bu kanunun 17. maddesi zerine yaplmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

Mlkiye, Halkal ve Berlin Yksek Ziraat Okullarn bitirdi, Leipzig niversitesi'nde htisas yapt. Tarm ve Ekonomi Profsrdr. Tarm Ekonomi Umumi Murakebe Heyeti yelii ve Bakan vekillii, VI. (Ara Seim) Afyonkarahisar, VII, VIII, 1.(XII), 2.(XIII) Dnem Manisa Milletvekillii, Kurucu Meclis Manisa li Temsilcilii (6 Ocak1961 - 15 Ekim1961) ile Tarm Bakanl, Devlet Bakanl ve Milli Eitim Bakanl yapmtr. Evli ve 2 ocuk babasyd.

Kaynak: http://tr.wikipedia.org/

Prof. Dr.evket Reit Hatipolu


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu madde zerindeki tartmalar, kamulatrma kapsam dnda tutulan zel mlk arazilerinin geniletilmesi ile son buldu.

  • Bu kanun devlete ait topraklarn ve belirli byklkteki ve belirli artlar tayan zel arazinin bir ksmnn kamulatrlarak topraksz kyllere datlmasn ngryordu.

  • Bu kanunun meclisten gemesi iin, dnemin Cumhurbakan smet nnnn youn aba sarf ettii sylenir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1945 tarihli 4753 sayl bu kanun 28 yl sreyle yrrlkte kald. 1973 ylnda 1757 sayl Toprak ve Tarm Reformu Kanunu knca yrrlkten kalkt.

  • Bu sre iinde, 2.2 milyon hektar toprak 432117 aileye datld.

  • Datlan bu topraklarn sadece 154 bin dnm kamulatrlmtr. Bunun da sadece 54 bin dnm zel kesimden alnmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu kanun amacna tam olarak ulaamam, hatta deneme denilebilecek kadar deiiklik geirmitir.

  • Byk toprak sahibi vekiller bu kanunun kmamas iin youn muhalefet sergilemilerdir.

  • Hatta bir rivayete gre Demokrat Partinin ortaya kmas, bu kanuna verilen tepkiden dolaydr.

  • Kanun en sonunda kamu arazilerini topraksz iftilere datan bir kanun halini almtr.

  • Youn tartmalar yaratan 17. madde 1950ye kadar yrrlkte kalmasna ramen, asla uygulanmamtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Oysa 17. maddenin oluturulmasndaki ama; sefahat iinde yaayan byk toprak sahiplerinin elinde atl bir vaziyette duran bu topraklar, topraksz kyllere datarak ilenmesini salamak, toprak aalarnn siyasi ve toplumsal etkinliklerini azaltmakt. Bu amaca ulalamamtr.

  • Varlk Vergisi ile tccar ve sanayici kesimi karsna alan hkmet, Toprak Reformu ile de tarm kesimini karsna alm, biriken bu tepkiler Demokrat Partinin douunu hazrlamtr.

  • 1946daki ilk ok partili seimi kazanamasa bile, Demokrat Parti ok byk destek grmtr.


Sava y llar nda ekonomideki geli meler

Sava Yllarnda Ekonomideki Gelimeler

GSMHda ve Alt Sektrlerdeki Gelimeler


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Trkiye II. Dnya Savana girmemi, ancak 900 bin askeri silah altnda tutarak her an savaa girecek gibi hazr beklemitir.

  • Bu durum savunma harcamalarn artrm, bte kaynaklar ve borlanma olanaklar bu maliyeti karlayamaynca, emisyona bavurmak kanlmaz olmutur.

  • Sanayileme hamlesine ara verilmi, sadece BBYSP dneminde tamamlanamayan fabrikalar tamamlanmtr. zel kesim yatrmlar izne tabi tutulmu, mevcut kapasite tamamyla kullanlmaya allmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 900 bin kiinin askere alnmas (yani seferberlik hali) doal olarak retimin dmesine neden olmutur.

  • Tarmsal hasla 1945 ylnda 1939daki deerinin ancak %40 kadar olmutur.

  • KBDGSMH 1938-39da 114.5 TL iken, savan son yllarnda (1944-45) 79.4 TLye dmtr.

  • Fiyatlardaki ykselmeye ramen tarmsal hasladaki d, byk lde; igc, ara-gere ve kredi yetersizliinden kaynaklanmtr. klim artlar da tesadfen kt gitmitir. Bunun da etkisi olmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Btn bu olumsuzluklarn stne bir de 1942 ylnda Toprak Mahsulleri Vergisi konulunca tarm sektr iyice darbe yemitir.

  • Tarm sektrndeki bu ktleme, doal olarak GSMHyi ve KBDGSMHyi drmtr.

  • --

  • Tarm sektr kadar olmasa bile, sava artlar sanayi sektrn de olumsuz ynde etkilemitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Byk lde tarmsal girdi kullanan sanayi sektr, hammadde bulmakta zorlanmtr.

  • thalatn tkanma noktasna gelmesi de ara madde ve yatrm mallarnn temin edilmesini gletirmitir.

  • Bunlara ramen baz sanayi kurulular, normalin stnde ar karlar elde etmilerdir.

  • --

  • Hem tarm sektrnde hem sanayi sektrnde retim derken, toplam talep artmtr.

  • Bu ortam frsat bilen baz tccarlar ve baz vatandalar, baz mallarda stokuluk ve speklasyon yapmaya baladlar.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Hkmetin fiyatlar kontrol etmek iin yeteri kadar organize olamamas, sadece polisiye tedbirler almas, karaborsay artrmaktan baka bir ie yaramamtr.

  • Toplam talebin artmasnda hkmetin de etkili olduu sylenebilir.

  • Savaan lkelere tarmsal rn satp d ticaret bilanosu fazlas verilmek istenmesi ve silah altna alnan personelin iaeleri de toplam talebi artrc bir etki oluturmutur.


Fiyat art lar

Fiyat Artlar

  • Toplam talep az nce belirtilen nedenlerle artarken ve yine toplam arz da anlan sebeplerden tr azalrken, vatanda olduka skntl gnler geirmi, yaam kalitesi nemli lde dmtr.

  • Bu dnemde meydana gelen yksek enflasyon u nedenlerle zetlenebilir:

  • retim d,


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • thalat d,

  • Talep art,

  • Para ve maliye politikalarnn yaratt mali dengesizlik

  • Fiyat artlar speklasyonu ve karaborsay yaygnlatrmtr.

  • Ticari karlar anormal lde ykseldi ve yeni sava zenginleri tredi.

  • Enflasyon ticaret ve sanayi ile uraan kesimin lehine gelir dalmnn yeniden olumasna yol at. nemli sermaye birikimleri saland.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1938-1945 arasnda fiyatlar genel seviyesi %400 artmtr.

  • 1942 ylnda %69.7 ve 1943 ylnda %63.2 ile rekorlar krld.

  • in ilgin yan udur ki, o yllarda enflasyon, savaan lkelerde dahi bu kadar yksek olmamtr ! ! ! ! !


Para ve maliye politikas

Para ve Maliye Politikas

  • Savan balamas ile birlikte artan harcamalar, mevcut gelir kalemleri ile karlamak glemiti. O dnemde dzenli olarak alnan bir Gelir Vergisi yoktu.

  • Fiyat artlar ile birlikte Nominal GSMH 1939-45 dneminde %265.1 orannda artm, ancak alnan vergiler bu orandan daha az artmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu yzden hkmet yeni gelir kaynaklar aramaya balamtr.

  • Eski vergilerin oranlar ykseltilmi, baz yeni vergiler konulmutur.

  • rnein gmrk vergisi artrlm, ithalat zerinden daha fazla vergi alnmtr. Ayrca 1942de ihracat zerinden de vergi alnmtr.

  • 1944de Toprak Mahsulleri Vergisi ihdas edilmitir. 1946da yrrlkten kalkan bu vergi, 167 milyon TL gelir salamtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Varlk Vergisi yrrle konulmu,

  • Tekel rnlerine zam yaplmtr.

  • Btn bu yeni vergilere ve eski vergilerin oranlarnn artrlmasna ramen, kamu harcamalar finanse edilememi, i borlanma eskisine oranla daha youn kullanlan bir enstrman olmutur.

  • 1934-38 dneminde borlarn bte gelirlerine oran %9.4 iken, 1939-41 dneminde bu oran %38.9a ykselmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1942den sonra borlarn kamu gelirlerine oran yeniden %10un altna inmitir.

  • 1940-42 yllarnda alnan borlarn bir ksm d bor olsa da, byk ksm TCMBden alnmtr.

  • TCMBden bu kadar byk lde yararlanlmas, 1939a kadar neredeyse sabit olan emisyonun anormal bir ekilde artmas ve dolaysyla da enflasyonun ykselmesi sonucunu dourmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Emisyon hacmi 1938de 240 milyon TL iken 1939da 318, 1942de 700 ve 1945de 1051 milyon TL olmutur.

  • Yani emisyon hacmi 1938-45 arasnda %438 orannda artmtr.

  • Banka mevduatlarndaki art ise daha lmldr. 1938de 201 milyon TL olan mevduatlar, 1945 ylnda 416 milyon TLye ykselmitir.

  • Toplam para arz ise 1938de 441 milyon TL iken 1945de 1467 milyon TL olmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Cumhuriyetin ilk yllarndan beri sahip klan Sk para politikas ve TLnin deerini koruma politikalar bu dnemde terk edilmitir.

  • Bizdeki fiyat artlar, ticaret partnerlerimizdeki fiyat artlarndan daha fazla olduu iin, TL yabanc paralar karsnda deer kaybetmitir.

  • Buna ramen hkmet TLnin deerini sava ncesindeki deere, yani 1 $ = 1.29 TL dzeyinde tutmaya devam etmitir. Devalasyon yapmamak iin direnmitir.


D ticaretteki geli meler

D Ticaretteki Gelimeler

  • Bu dnemki d ticaretimiz, lke ii gelimelerden daha ok, lke d etkenlerle ekillenmitir.

  • D ticaret fazlas vermeyi amalayan politika bu dnemde de srdrlmtr.

  • Bu politikada baarya da ulalmtr. Ancak elde edilen fazlann olumlu kullanld tartmaldr.

  • Elde edilen d ticaret fazlas, ihracatn artrlmas ile deil, daha ok ithalatn kslmas ile elde edilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Gmrk Mevzuatna ilave olarak Ocak 1940da karlan Milli Koruma Kanunu, hkmete d ticareti tamamen kontrol yetkisi vermitir.

  • Hkmet, hangi mallardan ne kadar ithal edileceine kotalar belirleyerek karar verdi.

  • Tketim mallarnn ithalat snrlandrld.

  • Ayn kanun, hkmete ihracat kontrol etme yetkisi de veriyordu.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Trkiyeye mal satan lkelerin ounun savata olmas, satn almak istediimiz mallarn arzn olduka daraltmt.

  • Dier taraftan, Almanya ile olan youn d ticaretimiz, 1940-41 yllarnda olduka geriledi. Sava ncesinin ne kadar geriledi.

  • D ticaretimizi dier lkelere ynlendirmekte olduka zorlandk.

  • Dier lkeler ihra mallarmza Almanyann verdii yksek fiyatlar demek istemiyorlard.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • ngiltere mallarn daha ok kendi imparatorluundaki lkelere ynlendirmiti.

  • ABD uzakl nedeniyle youn d ticarete uygun deildi.

  • Bu nedenle 1942den sonra Almanya ile olan d ticaret yeniden arlk kazanmaya balad. 1944e kadar yine en nemli d ticaret partnerimiz olarak kald.

  • Trkiye ancak 1945den sonra d ticaretini ABD, ngiltere ve dier batl lkelere kaydrabildi.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Yukarda saylan sebeplerle, sava dneminde ithalatmz durma noktasna kadar gerilemitir.

  • Bu durum lke ii mal arznn daralmasna nemli lde neden olmutur.

  • Ara ve yatrm mallarnn ithalatnn zorlamas, bata sanayi olmak zere, ithal girdi kullanan bir ok sektrn retimini olumsuz ynde etkilemitir.

  • Almanya ile d ticaretimizin bu kadar youn olmas, sava dneminde d ticaretimizi olduka olumsuz ynde etkilemitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1939-1945 dneminde ithal mallarnn fiyatlar %240 artmt. Oysa ayn dnemde yurt ii enflasyon yaklak %400 olmutu. Yani nispi anlamda ithal mallar ucuzlamt.

  • Dviz kurlar da olduka dk idi.

  • Gmrk vergileri 1940 ve 1941de 2 defa ykseltilmesine ramen ithal mallar fiyatlarnn greceli dkl devam etmiti.

  • Yani ithalat bu dnemde olduka karlyd.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • thalat ise byk lde gayri mslim aznln elindeydi. Zaten 1942de karlan Varlk Vergisinin karl nedenlerinden biri de buydu.

  • 1942den sonra gmrk oranlar ykseltilmedii iin, ithalatn bu kadar ucuz olmasna seyirci kalnmtr diyebiliriz.

  • Oysa gmrk oranlarn bir miktar daha ykseltmi olsaydk, ithalattan doan anormal kazanlarn bir ksm devlete kalabilirdi.

  • Bu yolla hem enflasyon drlebilir hem de Varlk Vergisi gibi tepki eken uygulamalara gerek kalmayabilirdi.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava yllarnda ihracat artrmak isteyen bir grnm sergiliyorduk. Ancak uygulanan kambiyo politikas bu amala rtmyordu.

  • Sava dneminde TLnin deeri yksek tutulmutur.

  • stelik 1942 ylnda ihracat zerine vergi konulmutur. Her ne kadar bteye gelir salamak amacyla konulmu olsa da, ihracat hedefleri ile uyumamaktayd.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu yanl uygulamalarn sonucunda, sava dneminde ihracatmz hem miktar olarak hem de tutar olarak azalmtr.

  • Bu azaln en byk nedeni, mallarmzn neredeyse %50sini satn alan Almanya ile savan ilk yllarnda d ticaret hacmimizin daralm olmasdr.

  • 1938de 1447 bin ton olan ihracatmz, 1941de 429 bin tona ve 1945de ise 310 bin tona kadar dmtr. thalat ise ayn dnemde 844 bin tondan 325 bin tona gerilemitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • D ticaret miktarlarndaki bu ok hzl de ramen, d ticaret deerleri daha yava dmtr. Hatta 1942den sonra lml bir ykseli dahi grlmektedir.

  • Miktar dlerine ramen ihracat deerlerinin artmas, ihra mallarnn fiyatlarndaki ykselile aklanmaktadr.

  • hra mallar ortalama fiyat, sava dneminde yaklak 6.3 kat artmtr. 1939da ton bana fiyat 111.9 TL iken 1945de 706.5 TL olmutur.

  • hra mallar fiyatlarnn ithal mallar fiyatlarndan daha hzl ykselmesi, bu dnemde d ticaret hadlerinin lehimize deimesine neden olmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1939dan 1946ya kadar verilen d ticaret fazlalar toplam 347 milyon $ civarndadr.

  • demeler bilanosunun dier kalemlerinde bir miktar ak verildii tahmin edilmektedir.

  • Bu dnemde Trkiyenin altn ve dviz rezervlerinin 330 milyon TL artt hesaplanmtr.


1946 deval asyonu

1946 Devalasyonu

  • Cumhuriyet tarihinin ilk devalasyonu 7 Eyll 1946da yaplmtr.

  • 1 $ = 1.26 TL olan resmi kur, 1 $ = 2.80 TL olarak deitirilmitir.

  • Yani TL yaklak olarak %54.3 orannda deer kaybetmitir.

  • Bu devalasyonla birlikte d ticarette ksmi serbestlemeye gidildi:


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • thalattaki kontenjanlar,

  • Miktar kstlamalar ve

  • Tavan fiyat uygulamalar kaldrld.

  • tketim iin ok gerekli olan baz mallar dndaki mallarn ihracat zerindeki kotalar ve snrlandrmalar kaldrld.

  • 2 yanl ticaret ve clearing uygulamalarnn azaltlaca ilan edildi.

  • thalat birlikleri tasfiye edildi.

  • D ticaretin serbest blgelere kaydrlmas amaland.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1946 devalasyonu hem ierde hem de darda srpriz bir karar olarak deerlendirildi ve olduka eletirildi.

  • Eletiri yapanlara gre, Trkiyenin enflasyonu sava yllarnda dier lkelerden daha yksek olsa da 1944ten itibaren fiyat ykselilerinin kontrol altna alnm olmas, hatta fiyat dleri grlmesi nedeniyle, TL ar deerli deildi. Resmi kur srdrlebilirdi.

  • Zaten sk kambiyo uygulamalar speklasyon ve darya dviz karlmas ansn azaltyordu ve yeteri kadar dviz rezervi vard.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • te yandan d ticaret fiyatlarndaki deime, Trkiyenin aleyhine deil, tam tersine lehineydi.

  • Zaten 2li antlamalarla d ticaret devam ettirilmekteydi ve satlamayacak kadar ok rn stoumuz da yoktu.

  • Avrupann savatan yeni km olmas nedeniyle, tarm rnlerine olan talebi olduka yksekti. Devalasyon, yksek fiyattan satabileceimiz rnleri dk fiyattan satmamza yol amtr.

  • thalat kontrol etmek iin devalasyon gereksizdi, nk ithalatn kontrol iin bir ok ara vard.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sanayilemenin kald yerden devam etmesi iin, TLnin deerinin yksek olmas gerekiyordu.

  • Yneltilen bu eletirilere u cevaplar verilmitir:

  • hra rnleri i fiyatlar dnya fiyatlarndan yksektir, bu durum rekabet gcmz zayflatmaktadr,

  • Sava yllarnda stoklarda biriken ihra rnlerini daha kolay pazarlamak iin devalasyon gereklidir,

  • Sava yllarnda biriken altn ve dviz rezervlerinin deeri i piyasada artacak, bylece i borlar daha kolay denecektir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • D ticaretin serbestlemesi ile artmas beklenen ithalat bu yolla kontrol altna alnabilecektir.

  • IMFye ye olmadan nce dviz kurunu serbeste belirleme hakk kullanlmtr. ye olduktan sonra %10u aan devalasyonlar iin izin alnmas gerekmektedir


Ii d nya sava y llar nda d kaynak kullan m

II. Dnya Sava Yllarnda D Kaynak Kullanm

  • II. Dnya Sava yllarnda, dier dnemlere oranla, daha fazla kredi ve hibeden yararlanlmtr.

  • Altn ve dviz stoklarndaki artta, sadece elde edilen d ticaret fazlas deil, bu d kredilerin de byk rol vardr.

  • 1938-1945 dneminde 127 milyon dolar ekonomik, bir ksm hibe olan 187 milyon dolar askeri kredi alnmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • II. Dnya Savann ilk yllarnda alnan krediler yle sralanabilir:

  • 1939-40 dneminde ngiltereden 49.5 milyon sterlin (240 milyon dolar) kredi alnmtr. Bunun 17 milyon sterlini ticari kredi iken, 29.5 milyon sterlini askeri kredidir.

  • 1940 ylnda Fransadan 1.5 milyon sterlin kredi alnmtr. Bu kredi ile Fransa piyasalarnda biriken borlar tasfiye edilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • 1941 ylnda ABDden 45 milyon dolar sava malzemesi kredisi saland. Bu kredinin sadece 5 milyon dolar kullanld. Geri kalan 40 milyon dolarlk ksm 1946 ylnda yaplan bir antlama ile iptal edildi.

  • 1942 ylnda Almanyadan 45 milyon TL (35 milyon dolar=100 milyon Reich Mark) kredi saland.

  • Bu krediler savata Trkiyeyi yanlarna ekmek isteyen ya da tarafszln korumasn isteyen lkelerce verilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava yllarnda Milliletirme faaliyetleri devam etti. Yabanclarn elinde bulunan bir ok demiryolu, haberleme irketi ve liman milliletirme yoluyla 517 milyon TL karlnda alnd. Bu tutar karlnda d bor senedi verildi ve taksitler halinde dendi.

  • Bir yandan d ticaret fazlas elde edilerek altn ve dviz rezervleri artrlrken, dier yandan da borlarmz artmtr. 1939da 236 milyon dolar olan konsolide d borlar, 1945 ylnda 439 milyon dolara ykselmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Rezerv ve bor artnn karlatrlmasnda farkl rivayetler sz konusudur.

  • K. Bulutolu, sava sonunda Trkiyenin net borcunun sfr olduunu iddia etmitir.

  • W. Hale 1946 ylnda Trkiyenin 262 milyon dolar rezervi olduunu sylemitir.

  • M. Singer ise 1938 ylnda Trkiyenin rezervlerinin 34 milyon dolar iken, 1946 ylnda 307 milyon dolara ulatn, bunun da 241 milyon dolarlk ksmnn altn rezervi olduunu iddia etmitir.

  • Hatrlayacanz zere, Y. S. Tezel ise, bu dnemde rezervlerimizin 330 milyon TL arttn belirtmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu dnemde Trkiyenin srdrm olduu d ticaret politikas eletirilmitir.

  • D ticaret fazlas vermeye ve rezerv artrmaya dayal bu politika merkantilist anlaya benzetilmitir.

  • M. Singer, daha aktif bir d ticaret politikas uygulanm olsayd; krom, pamuk, ttn ve baz gda maddelerinin ihracatn artrabileceini, bylelikle de sanayileme hamlesini srdrebileceini ileri srmtr.


Ii d nya sava sonras nda t rkiye ekonomisi

II. Dnya Sava Sonrasnda Trkiye Ekonomisi

Trkiyede ve Dnyada Gelimeler ve ktisat Politikasnda Dnmler


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava sonrasnda iktisat politikasndaki dnmlerin iki grup nedenden kaynakland sylenebilir:

  • Yurt ii etkenler

  • Yurt d etkenler

  • Bunlar birbirlerinden ayrmak ou zaman olduka zordur. nk karlkl bir etkileim ierisindedirler.

  • Ama ana hatlaryla ayrm yapmak olasdr. nce yurt ii etkenlerden balayalm


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava yllarnda devletin ekonomiye etkisi byk oranda artmt.

  • Varlk Vergisi, Toprak Mahsulleri Vergisi, ktlk ve baz temel ihtiya maddelerinin karneye balanmas byk honutsuzluklar yaratmt.

  • G. Kazgan, Toprak Mahsulleri Vergisi nedeniyle, buday arznn daraldn, buday yardm alacak dzeye indiimizi iddia etmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • iftiyi Topraklandrma Kanununun grld srada, zellikle de 17. maddenin tartld oturumlarda, iktidara kar youn bir muhalefet yapld.

  • 1946 ylnda, ok partili siyasi hayata geilince, CHPden ayrlan milletvekilleri, bata Demokrat Parti olmak zere muhalefet partilerinde toplandlar.

  • Celal Bayar ve Adnan Menderesin nclnde kurulan DP, CHPnin uygulad devleti politikay eletirdiler.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu eletiriler; giderek glenen zel sermaye kesiminde, byk toprak sahiplerinde, basnda ve geni halk kesiminde bekledii destei ve yanky buldu.

  • 1948 ylnda stanbul Tccar Derneinin giriimi ile Trkiye ktisat Kongresi topland.

  • Bu kongreye; eitli meslek gruplar, sava zengini zel sermaye grubu, bilim adamlar, gazeteciler ve toplumun eitli kesiminden insanlarla birlikte DP de katlmtr. Bu kongreye CHP ve hkmet davet edilmemitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu kongrede Celal Bayar, yapt konumada CHPnin ekonomi politikasn olduka sert bir ekilde eletirmitir.

  • DP liberal bir politikay savunuyordu ve iktidara gelmeleri durumunda devletilii tasfiye edeceklerini sylyorlard.

  • zel kesime dayal, tarma ncelik veren, yabanc sermayeyi tevik eden, devletin sadece alt yap yatrmlar ile uraaca bir model ngrlyordu.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu dnemde Hkmet her ne kadar devletilii savunsa da, dier taraftan Yeni Devletilik ad altnda daha liberal bir politika izlemeyi dnmekteydi.

  • D etkenler de en az i etkenler kadar etkili olmutur.

  • Sava sonunda dnya Dou Bloku ve Bat olmak zere 2 kutuplu bir hal almt.

  • Dou Blokunun lider lkesi SSCBnin Trkiye zerinde emelleri olduunun anlalmas ile Trkiyenin yn de kendiliinden ortaya km oluyordu.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Trkiye artk tamamen batllamak iin, batnn bir ok kurum ve kuruluuna mracaat etti. Bu arada batnn ekonomik yapsn ve yaam tarzn da ithal ederek kendisi uygulamaya balad. ABD ile yakn ilikiler kuruldu.

  • Batllama hedefi yeni bir hedef deildir. Cumhuriyet ncesi Tanzimat ile ortaya km bir yaklamdr. Sava sonunda bu hedef daha net bir ekilde ortaya konmu ve Devleti sanayileme politikas gzden geirilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Batl kurum ve kurulularda yer almak iin uraan Trkiye, 23 ubat 1945de Almanyaya sava ilan etmi, 26 Haziran 1945de San Franciscoda BM Antlamasn imzalayan 51 lkeden biri olmutur.

  • 1944 ylnda Bretton Woods konferanslarna katlan Trkiye, ubat 1947de IMF ve Uluslararas mar ve Kalknma Bankas (Dnya Bankas)na tam ye olmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava sonras ye olduumuz dier 2 kurulu ise 1948de Avrupa Ekonomik birlii Tekilat, EECD (daha sonra Kalknma in Ekonomik birlii Tekilat OECD adn almtr) ve 1952de Kuzey Atlantik Savunma Pakt (NATO)dr.

  • Trkiye 1947 ylndan itibaren Truman Doktrini erevesinde ABDden askeri yardm ve 1948den sonra da Marshall Yardm Programndan ekonomik yardm almtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu tarihten sonra Trkiye, ekonomik kalknmasn d finansman yoluyla temin etmek iin srekli olarak kredi aray iinde olmutur.

  • 1947-50 dneminde toplam 391 milyon dolar d kaynan byk bir blm, 294 milyon dolar ABDden salanmtr. Bunun 177 milyon dolar ba, 117 milyon dolar kredidir.

  • Bu dnemde batnn lideri konumunda olan ABD ile yakn ilikiler artmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu yakn ilikiler dorultusunda, Marshall yardmlar erevesinde Trkiyeye gelen uzmanlar, devleti sistemi eletirmilerdir. Bu eletiriler hkmeti devleti sistemi deitirmek zorunda brakmtr.

  • Hatta, Marshall yardmlarndan yararlanlabilmesi iin devleti sistemin braklmas gerektii bu uzmanlarca ak bir ekilde ifade edilmitir.

  • z kaynaklarnn yetersiz olduunu bilen Trkiye, yardm alabilmek iin bu sistemi brakmak zorunda kalmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Batl uzmanlarn Trkiyeye nerileri yle zetlenebilir:

  • Ekonomide kamu giriimcilii daraltlmal, zel sektr tevik edilmelidir.

  • zel sektrn gelimesi iin ortam oluturulmaldr,

  • Ar sanayi projelerine girilmemeli, hafif sanayiye ncelik verilmelidir.

  • Trkiyenin karlatrmal stnl tarmdadr. Tarmsal alt yap iyiletirilmeli, tarm rnlerinin ilenmesine dayanan projeler uygulanmaldr,


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Karayolu ulatrmas alt yaps iyiletirmelidir,

  • Toprak sanayi, hafif metal, inaat malzemeleri, deri ve orman rnleri sanayilerine yatrm yaplmaldr.

  • Uzmanlarn yapt bu neriler kendi iinde olduka tutarldr.

  • Nitekim ABD Trkiyeyi Marshall programna dahil ederken, Avrupann yeniden yaplandrlmasnda ihtiya duyulacak tarmsal rnlerin ve hammaddenin salaycs olarak dnmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu amala tarmsal retimin artrlmas ve tarmn da almas nerilerini getirmitir.

  • Yaplan ayni yardmlarn da byk bir blm tarmsal makineler ile yol inaatnda kullanlan makineler olmutur.

  • ktidardaki CHP, bu yardm alabilmek iin devletilii terk etmi, Yeni Devletilik adn verdii daha liberal bir politika izlemeye balamtr.

  • 1947de ktisadi Kalknma Plann, 1948de Yabanc Sermayeyi Tevik Kararnamesini yaynlam, 1950de Trkiye Snai Kalknma Bankasn kurmutur.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Sava sonras dnemde politika araylar ierisinde olan Trkiye, uygulama ans bulmayan 2 plan oluturmutur. Her iki plan da birbirleriyle taban tabana zt grnmektedir.

  • Bunlardan birincisi 1946 vedili Sanayi Plan ve ikincisi 1947 Kalknma (Vaner) plandr.

  • 1946 vedili Sanayi Plan, 1930lu yllarda uygulanan devleti sanayileme planlarnn devam niteliindedir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu plan ile sanayileme hamlesine kalnan yerden devam edilmek istenmitir.

  • BBYSP ve BYSPdan daha kapsaml ve daha derli topludur. Bu planlardan edinilen tecrbeler yanstlmtr.

  • retim hedefleri 10 yllk tketim kalplarna gre oluturulmutur.

  • 5 yl sonunda; tekstil, kat, imento, demir-elik ve dier baz temel rnlerde kendi kendimize yeterli olacamz ngren bir plandr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Plann finansman ulusal kaynaklarla gerekletirilecekti.

  • D konjonktrdeki gelimeler nedeniyle bu plann uygulanmasndan vazgeilip, 1947 Kalknma Plan oluturuldu.

  • 1947 plan daha nceki planlardan daha dengeli bir yatrm ngrmekteydi. Plan byk lde d kaynak kullanm ile finanse edilecekti.

  • Tarm sektrne arlk veren, tarm sektrn dier sektrlerle entegre etmeyi amalayan, karayolu yapmna arlk veren bir pland.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu adan bakldnda, 1947 Kalknma Plannn tamamen Marshall Yardmlarndan yararlanmak iin oluturulduu aktr.

  • Ancak bu plan da d finansman konusundaki ar iyimserliin gereklememesi nedeniyle uygulanamamtr.

  • 1947 plannda zel kesimin gelimesi iin gerekli ortamn oluturulmasna ynelik hedefler vard. 1948 ylnda Trkiye ktisat Kongresinde de, plana atf yaplarak, bu nlemlerin artrlmas istenmitir. Yani zel sektre daha ok sahip klmas talep edilmitir.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Bu plan dneminde (1948-1952) gerekletirilecek projeler iin toplam 3.7 milyar dolar yatrm yaplmas, bunun yaklak 650 milyon dolarlk ksmnn d kaynak kullanm ile finanse edilmesi planlanmt.

  • Plann uygulanmas ile demeler bilanosu arasnda balant kurulmutu.

  • Dvizle yaplacak harcamalar 1816 milyon dolar yani toplam yatrmlarn yarsna eitti.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • Uzmanlarn yapt tavsiyeler dorultusunda, toplam yatrmlarn %43.7si ulatrma, %16.4 tarma, %16s enerji sektrne ayrlrken, sanayiye den pay sadece %19.6 idi.

  • 1947 plannda ilk kez byme hz kavram kullanlmtr. Hem milli haslann byme hz hem de sektrlerin bu bymeye yapacaklar katk ayr ayr hesaplanmt.

  • 1948-52 dneminde Milli Haslann %8 bymesi hesaplanmt. Sektrlerdeki yllk byme hzlar ise; sanayi %14.8, tarm %6.5, ticaret %10.2, mesken retimi %5.2, dier hizmet sektrleri %1.2 eklinde hesaplanmtr.


Kinci d nya sava y llar nda ve sonras nda t rkiye ekonomisi

  • zetle 1946-50 dnemi ekonomi politikasnda aray yllar olarak gemitir.

  • 1950de iktidara gelen DP bu araylara son vermi ve vaad ettii gibi liberal bir politika uygulamtr.


  • Login