I.BLM
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 85

I.BÖLÜM PowerPoint PPT Presentation


  • 138 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

I.BÖLÜM 1- İKLİM NEDİR ? ÜLKEMİZDE İKLİM ÇEŞİTLERİ NELERDİR ? HAVA DURURMU NEDİR ? İKLİM ELEMANLARI NELERDİR ?. İklim Nedir ? Geniş bir bölge içinde ve uzun yıllar boyunca değişmeyen ortalama Hava koşullarına iklim denir.

Download Presentation

I.BÖLÜM

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


I b l m

I.BLM

1- KLM NEDR ? LKEMZDE KLM ETLER NELERDR ? HAVA DURURMU NEDR ? KLM ELEMANLARI NELERDR ?

klim Nedir ?Geni bir blge iinde ve uzun yllar boyunca deimeyen ortalama Hava koullarna iklim denir.

klim corafi ortamn olumas ve ekillenmesi ile insanlarn yaant ve etkinlikleri zerinde nemli rol oynar.

rnein bir yerdeki doal Bitki rts, akarsularn zellikleri insanlarn yaam tarzlar konut tipleri ekonomik etkinliklerinin tr iklimin kontrol altndadr. klimi oluturan eitli eler vardr. Bunlar scaklk, basn, rzgarlar, nemlilik ve yatr. klim elemanlar ad verilen ve birbirlerini etkileyen bu eler arasnda ayrlmaz bir iliki vardr. klim olaylar Atmosfer iinde gerekletii iin ncelikle Atmosfer ve zelliklerinin incelenmesi gerekir.

Atmosfer:Dnya'y epeevre saran Gaz rtsne atmosfer denir. Atmosferin alt snr kara ve deniz yzeyleriyle akr. st snrn ise yerekiminin etkisi belirler. Ekvator'dan kutuplara doru yerekimi artt iin atmosferin ekli Dnya'nn ekli gibi kreseldir.

Atmosfer'in Katlar:Atmosfer kendini oluturan Gazlarn karm ve gidiindeki farkllklar nedeniyle eitli katlara ayrlmtr. Bu katlar yeryznden yukarlara doru troposfer, stratosfer, emosfer, iyonosfer ve ekzosfer eklinde sralanr.


I b l m

Troposfer:Atmosferin, yeryzne temas eden alt blmdr.

Tm gazlarn % 75'inin bulunduu bu katmanda younluk en fazladr.

Troposfer yerden havaya yansyan nlarla alttan yukarya doru snr. Bu nedenle alt ksmlar daha scaktr. Yerden ykseldike Scaklk her 100 m'de yaklak 0,5C azalr.

Su buharnn tamam troposferde bulunduu iin tm meteorolojik olaylar burada oluur.Gl yatay ve dikey hava hareketleri grlr.

Yerden ykseklii 6 16 km arasnda deiir.

Stratosfer:Troposferin stndeki katmandr.Yatay hava hareketleri grlr.Su buhar hemen hemen hi bulunmad iin dikey hava hareketleri oluamaz. Bu nedenle scaklk dal olduka dzgndr.Scaklk her yerde yaklak -50C'dir.st snr yerden 25 30 km yksekliktedir.

emosfer:Stratosfer ile yonosfer arasndaki katmandr.Stratosfer ile emosfer arasndaki 19-45 km'ler arasnda Oksijen Azot haline gelerek ultraviyole nlarn tutar.st snr yerden 80 90 km yksekliktedir.


I b l m

yonosfer:Mor tesi (ultraviyole) nlarnn, moleklleri paralayarak iyonlar haline getirdii katmandr.Yerekimi azald iin iklim zerinde belirgin bir etkisi yoktur.Radyo dalgalarn yanstrst snr yerden 250 300 km yksekliktedir.

Eksosfer (Jeokronyum):En st tabakadr.Yerekimi ok azaldndan Gazlar ok seyrektir.Hidrojen ve helyum gibi hafif gazlar bulunur.Atmosfer ile uzay arasnda gei alandr.Kesin snr bilinmemekle birlikte st snrnn yerden yaklak 10.000 km ykseklikte olduu kabul edilmitir.


I b l m

Trkiye'de klim eitleri Trkiyede genel olarak ana iklim tipi grlr.Bunlar; Karadeniz klimi, Akdeniz klimi ve Karasal iklimdir. a)Karadeniz klimi:Bu iklim asl olarak Kuzey Anadolu Dalarnn Karadenize bakan yamalarnda grlr. Genel zellikleri unlardr:

Her mevsim yaldr.Dou Karadeniz Blmnde maksimum ya sonbaharda, minimum ya ilkbaharda der. Yllk ya miktar 2000-2500 mmdir.Bat Karadeniz Blmnde maksimum ya sonbaharda, minimum ya ilkbaharda der. Yllk ya miktar 1000-1500 mmdir.Orta Karadeniz Blmnde ise maksimum ya kn, minimum ya yazn der. Yllk ya miktar 700-1000 mmdir.Karadeniz ikliminin grld alanlarda kar yal gnlerin ortalamas 18 gndr.

Yllk ortalama scaklk 13-15Cdir.Ocak ay ortalama scakl 6-7Cdir.Temmuz ay ortalama scakl 21-23Cdir.Yllk scaklk fark 13-15Cdir.Doal bitki rts ormandr.Yksek alanlarda Alpin ayrlar grlr.


I b l m

b)Akdeniz klimi:Bu iklim tipi lkemizde en belirgin olarak Akdeniz kylarnda grlmekle birlikte, Ege ve Marmara Blgelerinde de etkili olmaktadr. Genel zellikleri unlardr:

Yazlar scak ve kurak, klar lk ve yaldr.Maksimum ya kn, minimum ya yazn der.Yaz ve k yalar arasndaki fark olduka fazladr.Yllk ya ortalamas, 600-1000 mm arasndadr.Yllk scaklk ortalamas 18-20Cdir.Ocak ay ortalamas 8-10Cdir.Temmuz ay ortalamas 28-30Cdir.Yllk scaklk fark 15-18Cdir.

Ege Blgesinde dalarn kyya dik uzanmas, Akdeniz kliminin i kesimlere ulamasna olanak salamtr.

Marmara Blgesinde grlen Akdeniz kliminde, yazlar Akdeniz kylarna gre daha serin, klar ise daha souk ve karldr.

Akdeniz kliminin karakteristik bitki rts zeytin, defne, mersin, kekik gibi bitkilerden oluan makilerdir.


I b l m

c)Karasal klim:lkemizde Karasal klim, Anadolu, Dou Anadolu ve Gneydou Anadolu Blgeleri ile Bat Anadolu Blmnde grlr.Genel zellikleri unlardr:

Yazlar scak ve kurak, klar souk ve kar yaldr. Anadolu Blgesinde maksimum ya ilkbaharda, minimum ya yazn der. Anadolu da ortalama ya 300-400 mmdir. Anadolunun k scaklk ortalamas, 1-2C, yaz scaklk ortalamas, 22-23C, yllk scaklk ortalamas ise, 10-12Cdir.

Ege Blgesinin bat Anadolu Blmnde de yalar ky kesimine gre azdr.Dou Anadolu Blgesinin kuzeydou kesiminde yllk scaklk ortalamas, 4-6Cdir.Kuzeydou Anadoluda k scaklk ortalamas, -7, -10C, yaz scaklk ortalamas, 17-19Cdir.

Yllk ya miktar, 500-600 mmdir.Gneydou Anadoluda ise ortalama ya, 400-700 mmdir.

Gneydou Anadolu Blgesinde k mevsimi pek donlu gememekle beraber, yaz mevsiminde iddetli kuru scaklar egemendir.

Gneydou Anadoluda yllk ortalama scaklk, 15-16C, k scakl, 3-4C, yaz scakl ise, 30-35Cdir.


I b l m

Hava Durumu

Dar bir sahada, ksa sre iinde grlen meteorolojik olaylara denir. Hava durumunu inceleyen bilime meteoroloji denir.

klim Elemanlar

Bir yerin iklimini oluturan scaklk, basn, rzgar, nem ve ya gibi atmosfer olaylarnn aletlerle llmesi yada aletsiz olarak gzlenmesi sonucunda tutulan kaytlara denir. Dnyada ayn anda yaplan gzlemler Sinoptik gzlemlerdir. Trkiye saati ile 7-14-21 saatlerinde yaplr. Bu saatte llen deerlerden ortalama deerler elde edilir. En dk deerler minimum,en yksek deerler maksimum deerlerdir. Bunlara u deerler yada ekstrem deerler denir.Rasat (Gzlem) iin kullanlan aletler;Termometre: Scaklk ,Higrometre: NemBarometre: Basn ,Anemometre: RzgarEvaporimetre: Buharlama..


I b l m

2- KRESEL ISINMA

Kresel snma

Dnya atmosferi ve okyanuslarnn ortalama scaklklarnda belirlenen art iin

kullanlan bir terimdir. Bu olay son 50 yldr iyice saptanabilir duruma gelmi ve nem

kazanmtr.

Su buhar, dier sera gazlarndan farkl olarak gneten gelen radyasyonun

iddetine ve gezegenin ortalama ssna gre sabit olan bal bir deikendir. Dolaysyla

kresel snma konusunda pasif etkiye sahiptir. Ancak dier sera gazlar, yer yer

bamsz deiken olarak kresel snma zerinde aktif bir etki yaratabilirler.

rnein karbondioksit, youn volkanik etkinlik sonucu yada insanlar tarafndan

fosil yaktlarn yaklmasyla youn olarak atmosfere salnabilir. Bu durum, gezegenin

ortalama ssndan bamsz olarak ortaya kabilen ve ortalama snn artmas

sonucunu douran bir etken olarak ilev grr.


I b l m

Bugn iin bilim evrelerinde kresel snmadan barol atmosferdeki karbondioksit

orannn artmasna balanmaktadr. Her ne kadar atmosferdeki karbondioksit,yeil

bitkilerin fotosentez olaynda, karbondioksitin litosfer yzeyinde suda znmesiyle,

atmosferden ekilmekte ise de, bu mekanizmalarn kapasitesinin zerinde karbondioksit

salnm, gezegen zerinde sera etkisi yaratmaktadr.

Su buhar dndaki sera gazlar dolaysyla gezegen yzeyindeki ortalama snn

artmas, buharlamann artmasna yol aacaktr. Bu ise atmosferde daha fazla su

buhar, yani bulut olumasna yol aar. Bulutlar, gneten gelen radyasyonun bir

blmn d uzaya yanstrken bir blmn sourarak snrlar, bir blmn de

yeryzne geirirler. Litosfer ve hidrosfere ulaan bu radyasyonun da bir blm

sourularak snmaya yol aarken bir blm d uzaya yansr. D uzaya yansyan

radyasyon yeniden bulut ktlesi ile karlatnda, ayn olaylar yaanr, yanstlr,

sourulur, d uzaya kaar.

Bu mekanizma, su buhar dndaki sera gazlarnn atmosferde artmas sonucu

bulutlarn sera etkisini artrmakta, kresel snmaya yeni bir katkya yol

amaktadr.nsanlar tarafndan atmosfere salnan gazlarn sera etkisi yaratmas

sonucunda dnya yzeyinde scakln artmasna kresel snma deniyor.Daha ayrntl

aklamak gerekirse dnyann yzeyi gne nlar tarafndan stlyor.


I b l m

Dnya bu nlar tekrar atmosfere yanstyor ama baz nlar su buhar, karbondioksit ve metan

gaznn dnyann zerinde oluturduu doal bir rt tarafndan tutuluyor. Bu da yeryznn

yeterince scak kalmasn salyor.Ama son dnemlerde fosil yaktlarn yaklmas, ormanszlama,

hzl nfus art ve toplumlardaki tketim eiliminin artmas gibi nedenlerle karbondioksit, metan ve

diazot monoksit gazlarn atmosferdeki ylmas art gsterdi.Bilim adamlarna gre ite bu art

kresel snmaya neden oluyor.

1860tan gnmze kadar tutulan kaytlar, ortalama kresel scakln 0.5 ila 0.8 derece kadar

artn gsteriyor. Bilim adamlar son 50 yldaki scaklk artnn insan hayat zerinde fark

edilebilir etkileri olduu grnde.stelik artk geri dn olmayan bir noktaya yaklalyor.Hibir

nlem alnmazsa bu yzyl sonunda kresel scakln ortalama 2 derece artaca tahmin ediliyor.

2007nin de dnya genelinde kaytlarn tutulmaya baland son 150 yllk dnem iinde en scak

yl olabilecei ngrs var. Peki bu scaklk art yani kresel snma nelere yol ayor, hayatmz

nasl etkiliyor? Dnya iklim sisteminde deiikliklere neden olan kresel snmann etkileri en

yksek zirvelerden, okyanus derinliklerine, ekvatordan kutuplara kadar dnyann her yerinde

hissediliyor.Kutuplardaki buzullar eriyor, deniz suyu seviyesi ykseliyor ve ky kesimlerde toprak

kayplar artyor.rnein 1960larn sonlarndan bu yana Kuzey Yarkrede kar rtsnde yzde

10luk bir azalma oldu. 20inci yzyl boyunca deniz seviyelerinde de 10-25 cm arasnda bir art

olduu saptand.

Kresel snmaya bal olarak dnyann baz blgelerinde kasrgalar, seller ve taknlarn iddeti ve

skl artarken baz blgelerde uzun sreli, iddetli kuraklklar ve lleme etkili oluyor. Kn

scaklklar artyor, ilk bahar erken geliyor, sonbahar gecikiyor, hayvanlarn g dnemleri deiiyor.

Yani iklimler deiiyor. te bu deiikliklere dayanamayan bitki ve hayvan trleri de ya azalyor

yada tamamen yok oluyor.Kresel snma insan saln da dorudan etkiliyor.. Bilim adamlar, iklim

deiikliklerinin kalp, solunum yolu, bulac, alerjik ve baz dier hastalklar tetikleyebilecei

grnde.


I b l m

Kresel Isnmann Etkileri Nelerdir ?

Kresel snma en byk etkisini 21. yzylda gsterecek.Dnyann her yerinde kresel

snmann etkileri zerine grmeler yaplyor.Ykc etkilerinin nasl yavalatlabilecei

konusunda aratrmalar yaplyor. Kresel snmayla birlikte deniz seviyeleri

ykselecek.10 yl kadar sonra geri dn mmkn olmayabilir. Sera etkisiyle de

gezegenimiz gnden gne yok oluyor.


I b l m

Gezegenimizin evresini saran bir kalkan var. Bu kalkan Nitrojen ve Oksijenden

oluuyor.Bu kalkan CO2 ( Karbondioksit) ve CH4 ( metan gaz) sebebiyle zarar gryor.

Leeds niversitesi retim yesi Profesr Chris Thomas tarafndan Nature dergisinde

yaynlanan bir yazda kresel snma 2050ye kadar bitki ve hayvan trlerinin drtte

birini yada 1 milyondan fazlasn yok edecek denmektedir. Otomobiller ve fabrikalarn

gaz yaylmnda en byk etkenler olduunu vurgulayan Thomas, yaylan gazlarn, 21.

yzyln son yllarna doru ortalama scaklklar tarihte grlmemi dzeylere

ykselteceini belirtmekte. Ve eer bir zm retilmezse, trlerin kitlesel tkenilerinin

tarihte grlmemi boyutlara ulaabileceine dikkat ekmekte.

Yerkrede 1992 verilerine gre 12,5 milyon tr yaamaktadr. Bu trlerin insan

marifetiyle yok olma hzlar doal yok olma hzlarnn 100 ila 1000 kat olarak tahmin

edilmektedir, bu eilim devam ederse 50 il 100 yl ierisinde mevcut trlerin %10-

50sinin yok olaca hesaplanmaktadr. Bugn doadaki ku trlerinin yaklak %15i (ki

bu 1000 tre karlk geliyor) tkenme tehdidi ile kar karya bulunmaktadr. Doadaki

besin zincirinin bir kez krlmas inanlmaz sonulara yol aacandan canl trlerinin

bazlarnn ortadan kalkmas, dier canl trlerini de dorudan etkileyecektir. Dnya

besin retimi giderek snrl sayda bitki tr ve eidine baml hale gelmektedir. Balk

stoklarnn %47si tamamen tketilmitir; %18i ar tketildii iin yok olmaktadr, %10u

ise ar tketildii iin verimliliini yitirmitir.


I b l m

Okyanuslarda birikmi olan karbon miktarlar yznden okyanuslarn asitlii artmtr.

Bu, balklarn yaamn dorudan etkileyecek bir durumdur. Hepsi birer karbon emme

makinesi olan mercanlarn yava yava ortadan kalkt grlyor. Byle bir durum

doadaki karbon zincirinin krlmasna ve buna bal olarak karbondioksit emisyon

miktarlarnn inanlmaz boyutlarda artmasna sebep olabilir.

Yaplan aratrmalara gre, dnya yzeyinin ortalama scakl 20. yzyl boyunca 0,6

C kadar artm, son krk yldr atmosferin 8 kilometrelik alt ksmnda scaklklar

ykselmi, kar rts ve buzlanma ise %10 civarnda azalmtr. Bilim adamlarnn

yapt aratrmalara gre, 11 bin 700 yl nce Afrikay etkisi altna alan hava dalgasyla

oluan Kilimanjaro buzulu erimeye balad. Science dergisinde yaymlanan aratrmada,

uydu verilerine baklrsa, 2020 ylnda Kilimanjaronun beyaz apkas yok olacak

deniliyor. Yok olacandan sz edilen Kilimanjaronun tepesinde bulunan buz tabakas,

u anda bile susuzluk eken Tanzanyann nehirlerini besleyen ana kaynak.

2025 yl itibariyle dnya nfusunun neredeyse yarsnn su ktlyla kar karya

kalaca tahmin edilmektedir.


I b l m

Kresel Isnmann Nedenleri Nelerdir ?

Isnmann nedeni %90 insan.Birlemi Milletler iklim konferans bugn, iklim deiiklii

konusundaki drdnc deerlendirme raporunu aklad.Raporda, dnya ssnn 2100

ylna dek 1,8 ile 4 derece arasnda ykselecei kaydedildi.Birlemi Milletler evre

Program'nn bakan Achim Steiner'in, uzun zamandr beklenen raporunda, kresel

snmann, yzde doksandan da yksek bir olaslkla, insan faaliyetleri yznden

meydana geldii sonucuna varld.Steiner, bu bulgularn, artk, son 50 ylda artan

scaklklara neyin yol at konusundaki tartmalara bir nokta koymas gerektiini

syledi. 2001 ylnda hazrlanan son BM raporunda insan sorumluluu yzde 70'ler

civarnda saptanmt..

Kresel Isnmaya Kar Neler yapabiliriz?

Pek ok lke, evreye son derece zararl olmasna karn, zellikle kmr gibi fosil

yaktlar kullanmaktadr.Kyoto protokol sera gaz emisyonlarn azaltmalar iin OECD

lkelerine arda bulunmaktadr.

Kyoto'da 2008-12 yllar arasnda toplam sera gaz emisyonlarnn 1990 yl seviyesinin

%5.4 altna ekilmesi hedeflenmitir. rnleri sein.WF, dnya apnda yrtt

Powerswitch! kampanyasyla, hkmetler ve i dnyasn WF, dnya apnda yrtt

Powerswitch! kampanyasyla, hkmetler ve i dnyasn yenilenebilir enerji

kaynaklarnn kullanm konusunda sorumluluk almaya davet ediyor.

Kampanya kapsamnda, kmr, petrol, doal gaz gibi fosil yaktlar ve nkleer enerji

yerine su, jeotermal, biyoktle ve gne enerjisinin kullanlmas tevik ediliyor.


I b l m

Ulusal enerji stratejileri en az 30 yllk bir sreyi ngrr ekilde hazrlanmaldr. Dier

enerji kaynaklarnn gelitirilmesine ve gvenli kullanmna ynelik politikalar

belirlenilmelidir.

Ulusal enerji politikasnn oluumuna sivil toplum kurulularnn ve yerel halkn katlmas

salanmaldr.evresel Etki Deerlendirmesi yaplmak kouluyla, yerel lekte rzgar ve

gne gibi alternatif enerji kaynaklarndan yararlanlmaldr.

Tarm, amonyak ve metan gibi deiik emisyonlarn atmosfere karmasna neden

olmaktadr. Avrupa amonyak emisyonunun %90' iftlik hayvanlar ve kimyasal

gbrelerden kaynaklanmaktadr.

Kimyasal gbre kullanm, bir sera gaz olan azotdioksit emisyonunu da artrr. Azot ve

fosfor ieren gbrelerin kullanm azaltlmaldr.


I b l m

Biz neler yapabiliriz?

* Enerji dostu ampuller kullanlmal.

* Televizyonlar bekleme konumunda braklmamal.

* Doru klandrma kullanlmal.Klima yerine vantilatr kullanlmal.

* Evler s kaybna kar yaltlmal.

* Eyalar, radyatrleri kapatmayacak ekilde yerletirilmeli.

* Su kaynaklarnn ktl da bir baka nemli sorun. Ancak, alnabilecek nlemler de yok deil.

* Di fralama, bulak ykama, tra esnasnda musluk ak braklmamal.Daha az su tketen yeni teknoloji klozetler kullanlmal.

* Klozetlere aslan temizleme maddeleri kullanlmamal.

* amar suyu tketimi en aza indirilmeli.

* Akan tesisatlar onarlmal.Hortumla sulama ve ykama yaplmamal.

* Suyu, kire ve bakterilerden arndran filtreler kullanlmal.

* evre rgtleri, tketicileri ulam sektr konusunda da uyaryor.


I b l m

* Bu sektr, yenilenemeyen enerji kaynaklarnn ba tketicisi ve sektrde kullanlan gazlarn emisyonlar, hava kirliliine, iklim deiikliklerine neden oluyor.

* Toplu tama aralar tercih edilmeli.Ksa mesafelere arabayla gitmek yerine, yrmeli.

* Kurunsuz benzin tketen aralar tercih edilmeli.

* Aracn tama kapasitesi almamal.

* Uzun duraklamalarda aracn konta kapatlmal.

* evre rgtleri, tketicilere geri dnm bir yaam tarz olarak benimsemelerini, alveri srasnda ar tketimden kamalarn tlyor.

* Tketicilerin zenli davranmas gereken en nemli konularn bandaysa ambalaj tketimi geliyor. Zira plastik ambalajlarn doada kaybolma sresi bin yl buluyor.

* Tketiciler, uzun mrl rnlere ynelmeli.

* Geri dntrlemeyen ambalajlarda satlan rnler alnmamal.

* Bata PVC olmak zere, plastik ambalajlardan kanmal.

* ie ve kavanoz gibi cam rnler tercih edilmeli.

* Plastik poet ve yiyecek kaplar gibi rnler yeniden kullanlmal.


I b l m

* Alverilerde plastik poet kullanlmamal.

* Cam malzemeler, organik plerle birlikte atlmamal.

* Gndelik hayatn ayrlmaz bir paras haline gelen bilgisayarlarn yaratt kirlilik de azmsanacak gibi deil.

* Elektrik tketimi daha dk modeller alnmal.

* Yazcdan kat kts alnmas asgariye indirilmeli.

* Bilgisayarlar bekleme konumunda braklmamal.

* Kullanlmayan bilgisayarlar atlmamal..


Afet ned r

AFET NEDR ?

NSANLAR N; FZKSEL, EKONOMK VE SOSYAL KAYIPLAR DOURAN, NORMAL YAAMI VE NSAN FAALYETLERN DURDURARAK VEYA KESNTYE URATARAK TOPLULUKLARI ETKLEYEN DOAL VE TEKNOLOJK VEYA NSAN KKENL OLAYLARA GENEL BR TERM OLARAK AFET DENLMEKTEDR.


I b l m

AFET TRLER 1- DOAL AFETLER

a) YAVA GELEN DOAL AFETLER

- DDETL SOUKLAR, KURAKLIK, KITLIK

b) AN GELEN DOAL AFETLER

- DEPREM

- SELLER, SU TAKINLARI

- TOPRAK KAYMALARI, KAYA DMES

- I

- FIRTINALAR, HORTUMLAR

- VOLKANLAR

- YANGINLAR

2- NSAN KAYNAKLI AFETLER

- NKLEER, BYOLOJK, KMYASAL KAZALAR

- TAIMACILIK KAZALARI

- ENDSTRYEL KAZALAR

- AIRI KALABALIKTAN MEYDANA GELEN KAZALAR

- GMENLER VE YERLERNDEN EDLENLER


I b l m

5- DOAL AFET NEDR?

Yerleim, retim, Alt yap, Ulam ve Haberleme gibi hayatn zorunlu ileyiini ve

akn bozacak ekilde aniden ve belirli bir sre ierisinde meydana gelen doal yer ve

hava hareketleridir.


I b l m

6- TOPRAK KAYMASI (Heyelan) NEDR ?

Heyelan; kayalardan, dknt rtsnden veya topraktan olumu ktlelerin,

ekimin etkisi altnda yerlerinden koparak yer deitirmesine Heyelan (toprak

kaymas)denir.

Baz heyelanlar byk bir hzla gerekletikleri halde baz heyelanlar daha yava

gerekleirler. Heyelanlar yer yznde ok sk meydana gelen ve ok yaygn bir ktle

hareketi eididir ve anmada nemli rol oynarlar. Byk heyelanlar ayn zamanda

topografyada derin izler brakrlar..

Heyelan ayn zamanda toprak kaymasdr. Topran yer deitirmesinden oluur.

Toprak alt fidelerinin topraktan kmas, ayn zamanda topran aaya doru inerek

srtnme kuvveti oluturmasna heyelan denir..


I b l m

Heyelann nedenleri nelerdir ?

Kuvvetli Eim :

Eimlerin fazla olduu sahalarda heyelan riski artmaktadr. Baz sahalarda fay yamalar dik

eimlerin olumasna neden olarak heyelanlar kolaylatrrlar. Yine insanlar kanallar ve yollar

aarak yada yol ve maden kazlarndan kan topraklar denge asna erimi bulunan yamalar

zerine atarak heyelan oluumuna neden olan koullar hazrlarlar. Gevek unsurlarn denge

asn her hangi bir nedenle at durumlarda heyelan oluur.

Su le Doygunluk :

Heyelanlar yal veya zeminin slak olduu mevsimlerde meydana gelirler. iddetli veya devaml

yamurlar yahut karlarn erimesi, kayalarn iine bol miktarda suyun szmasna olanak verir. Bunun

sonucunda plastisite ve likidite snrlarna eriilir ve herhangi bir nedenle oluan sarsnt sonucunda

heyelan meydana gelir. Su, ayrca denge asn klterek, arl arttrarak ve srtnmeyi

azaltarak heyelan kolaylatrr.

Kaya Yaps :

Plastisite, likidite snrlar malzemenin yapsna sk bir ekilde baldr. eitli kil trlerinde plastisite

birbirine yakn ancak likidite deerleri birbirinden ok farkldr. rnein bu bakmdan en dk

deeri gsteren kaolin kili, en az su ile likidite snrna erien yani heyelana en uygun olan kil

trdr.

eitli depolarda az yada ok kil vardr. Bunun oran ve tr heyelan olayn arttran yada azaltan

yani heyelanlarn yayl alanlarn belirleyen balca faktrlerden birisidir. Bu nedenle killi

formasyonlarn, fli, marn ve tf gibi depolarn yaygn olduu sahalarda heyelan ok fazla grlr.

Buna karlk kalker ve bazalt gibi kayalarda heyelan seyrek grlmektedir.


I b l m

Tektonik Yap :

Tektonik yap ile heyelan arasnda ok sk bir iliki vardr. Tabakalarn yama eimine

paralel olarak dalmalar, heyelanlar kolaylatrr. zellikle tabakalar arasnda killi bir

seviyenin varl nemli rol oynar. Kar veya yamur sularnn topraa szmas

sonucunda plastik veya likit hale geen kil tabakasnn zerindeki ktleler ekim gcne

uyarak, toptan aaya doru kayabilirler. Kayalarn diyaklazlarla derin ve sk bir ekilde

paralanm olmas da heyelan kolaylatran koullar arasnda saylabilir.

Heyelanlar, yukarda saylan nedenlerin birisi veya birkann etkisiyle oluurlar ve bazen

topografyada ok nemli deiikliklere neden olurlar. Kayan ktlenin koptuu yerde

genellikle hilale benzer bir kopma yaras olumaktadr. Buradan ayrlan maddeler

genellikle ak hareketini andran ekiller gsteren ve ou kez zerinde kapal

anakklar bulunan bir yn halinde aaya doru yer deitirirler ve heyelan

ktlesinin gvdesini olutururlar.

Bu ktle bazen bir akarsuyun yatan tkayarak bir Heyelan Seti Gl olumasna yol

aar. rnein Tortum Gl, heyelanla Tortum vadisinin tkanmas sonucunda meydana

gelmitir. Ayrca heyelanlar sonucunda, yamalarda taraalara benzer basamaklar

oluabilir.


I b l m

7- EROZYON NEDR ? ETLER VE NEDENLER NELERDR ?

Erozyon, tabiatn normal sreci iinde meydana geliyorsa normal erozyon; insann

tabiattaki toprak, su ve bitki arasndaki dengeyi bozucu nitelikteki mdahaleleri sonucu

meydana geliyorsa hzlandrlm erozyon adn almaktadr. Normal erozyon,

genellikle insan mdahalesi olmayan yerlerde grlr ve ok yava olarak geliir.

Meralarn ar derecede otlatlmas, ormanlarn tahrip edilmesi ile daha az korunan

toprak, su ile kolayca tanabilmektedir ve erozyon hzlanmaktadr.

Yapc Unsurlara Gre Erozyonun eitleri

zellikle lkemizde tahribat byk boyutlara ulaan su erozyonu, erozyon eitleri

ierisinde en nemlisidir. Su erozyonundan sonra dier erozyon eitleri nem srasna

gre; rzgar, lar, heyelanlar ve buzullar olarak sralayabiliriz. zaman zaman can

ve mal kayplarna neden oluyorsa da su erozyonu afeti karsnda ikinci planda

kalmaktadr. Su Erozyonu:

Su erozyonu, dier erozyon eitleri ierisinde en yaygn ve en etkili olandr. Bunun iin,

toprak erozyonu denildiinde akla su erozyonu gelmektedir. Trkiye topraklarnn %

86'snda erozyon vardr. Bylece su erozyonunun etkiledii alan 66.9 milyon hektar

bulmaktadr. Yurdumuzdaki nemli can ve mal kayplar su erozyonu sonucu meydana

gelmektedir.


I b l m

lar:Trkiye'nin ar derecede ormanszlam, ykseltisi yurdun dier ksmlarna oranla

daha fazla ve yalarn genel olarak % 45' den sonraki meyilde kar eklinde dt

Kuzey- Kuzeydou ve Dou Anadolu'da olaylarna ska rastlanmakta, can ve mal

kayplarna neden olduu gibi yerleim yerlerini, yollar, turistik tesisleri ve devlet

yatrmlarn tehdit etmektedir. Trkiye'de yalnz 1985 ylndan bugne kadar 233

olay tespit olunmu ve bu sre iinde 604 kii hayatn kaybetmitir. , przszl olmayan eimi yksek kayalk ve otlu sathlara den ar kar

yalarnn kaygan sathtan kopmas ile aa ksmlara doru hzn ve miktarn

arttrarak meydana gelen bir kar kitlesi akm olaydr. Bu kar kitlesi nne gelen insanlarn lmne neden olabildii gibi ev, ahr, snai

tesis v.b. gibi yerlere zarar vererek kara ve demiryollarn kapatabilmekte gnlerce trafii

aksatabilmekte ve sportif amal gezilerde insan lmlerine neden olmaktadr. Rzgar Erozyonu:Rzgar erozyonu sonucu verimli topraklarn kayb, buharlamann hzlanmasyla

toprak emliliinin azalmas, bitki bymesinin yavalamas, ulamn aksamas ve

verimin dmesi olumsuzluklarn ortaya karmaktadr. Tanan kum ve verimsiz toprak,

retken tarm topraklarn kaplayarak, tarm yaplamaz hale getirmektedir.


I b l m

Doal Yapdan Kaynaklanan Nedenler

klim:klimin erozyon zerine etkisi; ya, scaklk ve rzgarla olmaktadr. Bunlarn

ierisinde en nemlisi ya olup, yan da ekli, iddeti, sresi ve rejimi erozyona

farkl etkiler yapmaktadr. dier taraftan scaklk, yalarn eidini, topran donmasn

ve nem ieriini etkilemek suretiyle detayl olarak erozyonun iddetine tesir etmektedir.

Bu adan Dou Anadolu Blgemizde topran 50 cm. derinlie kadar donmas ve scak

havalarda gevemesi olay, dier blgelerimizde yamur ve rzgar, erozyon olaylar

asndan nemlidir.lkemizin dnyadaki konumu nedeniyle zellikle Anadolu, Dou

ve Gneydou Anadolu Blgeleri'nde yaz kurakl ve ya azl/yetersizlii dier

blgelere gre daha fazladr. Bu nedenden dolay, bitki rtsnn zayf olduu bu

blgeler lkemizin erozyondan en fazla etkilenen blgeleridir. nk, kurak ve yar kurak

sahalarn mevcut ekosistemlerinin bozulmas kolay ve hzl olmakta ve bozulan

ekosistemlerinin tekrar eski haline getirilmesi de zor ve pahal olmaktadr. Topografya:Yamacn eim ve uzunluu erozyonda etkili topografik etkenlerdir. Erozyonun iddeti

ve topran yzeysel akla tanmasna neden olan faktrlerin banda eim

gelmektedir. Dnyada kara ktlesinin ortalama ykseklii 700 m., Avrupa'nn 330 m.,

Afrika'nn 600 m., Asya'nn 1010 m. olmasna ramen Trkiye'nin ortalama ykseklii

1132 m. 'ye ulamaktadr. Ykselti basamaklar dikkate alnarak yaplan

deerlendirmede de 0-500 metre arasndaki alanlar lkemizin %17,5'u, 500-1000 metre

arasndaki sahalar % 26,6'sn kaplamakta , 1000-2000 metre arasndaki alanlar ise %

45,9' a ulamaktadr.


I b l m

lkemiz arazisinin eimli ve engebeli olmas, orman ve ot rtsnn tahrip edildii

alanlarda doal dengenin hzla bozulmas sonucunu dourmaktadr. Doal dengenin

bozulmas sonucu hzla topraklarn anmas sreci balamaktadr. Erozyonun iddetli

olarak devam ettii alanlarda altta bulunan jeolojik yap yer yer tal ve kayalk araziler

halinde ortaya kmaktadr. Jeolojik ve Toprak Yaps:

lkemizin jeolojik ve toprak yaps; genelde pekime durumu zayf, ayrmaya ve

deimeye kar fazla diren gstermeyen taneli, tortul ve volkaniktir. Toprak ile jeolojik

yap arasnda sk bir iliki vardr. En fazla anmaya urayan zeminler Eosen ve

Neogen zamanlara ait araziler ile volkanik kl ve tflerdir. Genelde pekime durumu

zayf, ayrmaya ve erozyona kar fazla diren gstermeyen gevek yaplardan oluan

topraklarmz erozyona hassas bir yapdadr. Bu nedenle, en fazla anan ve sellere en

fazla malzeme veren kaynaklar kumlu, iltli, akll olan pekimemi araziler ile

bnyesine su aldnda ksa srede eriyebilen tuzlu ve alkali maddeler bakmndan

zengin, milli ve killi depolar olmaktadr. lkemizde, toprak rtsnn tamamen yok

olduu eimli alanlarda erozyonun eklini, iddet ve seyrini; jeolojik yapy oluturan ana

materyalin yaps, bnye zellii, ya sularn tutma ve geirme kapasitesi gibi fiziksel

ve kimyasal zellikleri belirler. te yandan, kurak ve scak iklim artlar altnda

Anadolu'nun kapal havzalarnda kelmi olan tuzlu, alkali maddeler bakmndan zengin

killi, marnl ve jipsli depolarda kimyasal erozyon n plana gemitir. lkemizde, baz ana

kayalar zerinde oluan toprak anmas; kayalk-talk alanlarn ortaya kmasna ve

dolaysyla buralarn VIII. snfa giren araziler haline gelmesine yol amtr.


I b l m

Bitki rts ve l rt:plak arazilere oranla bitki rts ile kapl arazilerde erozyon daha az meydana

gelmektedir; nk, bitki rts intersepsiyonla topraa ulaan yan miktarn,

iddetini ve mekanik etkisini azaltr, kkleriyle topra sarar ve tanmasn nler.

Orman topraklar ise, suyun ak hzn azaltr ve suyun topraa szmasn artrarak

erozyonun iddetini drr. Ayrca; bitki rts, toprak yzeyinde biriktirdii l rt ile

topra yamura kar korumaktadr. zellikle, orman l rts, en iddetli yalar

yzeysel akma gemeden toprak ierisine kolaylkla geirebilecek bir infiltrasyon

kapasitesine sahiptir.


I b l m

Bitki rts ve l rt:plak arazilere oranla bitki rts ile kapl arazilerde erozyon daha az meydana

gelmektedir; nk, bitki rts intersepsiyonla topraa ulaan yan miktarn,

iddetini ve mekanik etkisini azaltr, kkleriyle topra sarar ve tanmasn nler.

Orman topraklar ise, suyun ak hzn azaltr ve suyun topraa szmasn artrarak

erozyonun iddetini drr. Ayrca; bitki rts, toprak yzeyinde biriktirdii l rt ile

topra yamura kar korumaktadr. zellikle, orman l rts, en iddetli yalar

yzeysel akma gemeden toprak ierisine kolaylkla geirebilecek bir infiltrasyon

kapasitesine sahiptir.

Erozyona Etkili Olan Faktrler

* Arazinin ok engebeli olmas,* Eimli arazilerde arazinin eime paralel srlmesi,* Bitki rtsnn tahrip edilmesi: Orman yangnlar, tarla amak amacyla

aalarn kesilmesi, otlaklarda ar otlatlma yaplmas, anz rtsnn yaklmas gibi,* Yalarn saanak ya eklinde olmas,* Tarm alanlarnn ama d kullanlmas (Tarm alanlarna fabrika yapm, tarm

alanlarnn yerlemeye almas gibi),* Hzl nfus art ile topran ar ilenmesi vb.


I b l m

8-EREZYONUN BARAJLARIMIZ VE SULARIMIZ AISINDAN NEM NEDR ?

Byk yatrmlar yaplarak eitli amalar iin tesis edilen, bir amac da sulama olan barajlarmz,

akarsu ve yzey aklarn tad toprak materyali ile planlanan ekonomik mrlerinden daha ksa

srede dolmakta ve ilevlerini yitirmektedir. Genelde ekonomik mrleri 50 yl olarak belirlenen baz

barajlarn ar erozyon etkisi ile 15-20 ylda dolduklar grlmtr (Karamanl 13 yl, Altnapa 10

yl, Kartalkaya 19 yl, Kemer 22 yl). Yaplan lmlere gre; *Dicle Nehrinin 26,7 milyon ton/yl

*Frat Nehrinin 16,8 milyon ton/yl *Kzlrmak Nehrinin 15,7 milyon ton/yl *oruh Nehrinin 7,8

milyon ton/yl sediment tad tespit edilmitir.

Frat zerinde tesis edilmi olan Keban Barajna her yl en az 32 milyon ton toprak tanm ve

tesis tarihi olan 1974 ylndan 2001 ylna dek yaklak olarak 850 milyon ton toprak baraj tabanna

ylmtr.Dnya genelinde erozyonla kaybedilen toprak miktar 24 milyar tondur. lkemizde her yl

kaybolan 500 milyon tona yakn verimli topraklarla birlikte 9 milyon ton bitki besin maddesi de

yitirilmektedir. Bu zellii ile de erozyon, ekosistemin ve sularn kirletilmesinde en byk etken

olmaktadr. nk yzey aklar ile tanan bitki besin maddeleri (gbre dahil) ve tarm ilalar su

kaynaklarnn kirlenmesine neden olmaktadr. lkemizdeki ortalama yllk toprak kayb Avrupada

oluan kaybn 9,5 kat, Avustralyada oluan kaybn 2,9 kat, Amerikada oluann 1,6 katdr.

Barajlar, akarsularn tadklar toprak materyalini tutmak suretiyle denize kavutuklar yerlerde

oluturduklar deltalarn beslenmesini engellemekte, denizlerin deltalar andrmasna-ky

erozyonuna neden olmakta, denizlerin karalar zerinde ilerlemeleri sorununu da yaratmaktadr..


I b l m

II.BLM

1- SEL NEDR ?

Suyun doal yada yapay yatandan taarak tehlikeye neden olan doal bir afettir. Baz

seller birka gn ierisinde meydana gelir. Fakat seylaplar (ani sel) birka dakika

ierisinde sularn kabarmasna neden olurlar. Hzla akan sel sular ierisinde bir ok

kaya, talar, aalar ve dier enkazlar byk tehlikelere neden olabilir. Hzla artan sel

sular yksek bentleri ve dik toprak kenarlarnn zerini aarak yksek yerlerde de

tehlike oluturabilir. Ayrca oluturduu balk ve kaygan amurlar byk tehlike

oluturur.


I b l m

Sel ister byk nehirlerin kysna yerlemi, ister da yamalarnda yayor olsun,

isterse llerde bulunsun her yerdeki insanlarn rastlayabilecei trde bir doa olaydr.

Yerleilen yerlerdeki eitlilik grlme skln deitirmesine ramen zellikle sel

olayn dikkate almadan kurulan altyaplar bu doa olaynn bir faciaya dnmesine

neden olabilmektedir. lkemizde sadece 1995 ylnda blgede grlen sel olay 160

kiinin lmne neden olurken her yl can kaybna neden olmayan seller sonucu

milyarlarca liralk ekonomik kayplar yaanmaktadr. Bu amala gelimi lkeler sel

riskini en aza indirmek iin erken uyar sistemleri gelitirerek zellikle can kaybn en aza

indirmeyi baarmlardr.

Selin en sk rastlanan sebebi kuvvetli ve uzun sreli yatr. Seller kar erimesi sonucu

oluan kuvvetli aklar veya drenaj kanallarnn tkanmas sonucunda da meydana

gelebilir. Gnmzde rastlanlan en yaygn sebep ise; kuvvetli yamur frtnalarnda

drenaj sistemlerindeki yetersizlik sonucu ana nehir kanallarnn tamamen dolu olmas ile

meydana gelen tamalar sonucu oluan sellerdir.

Dalk blgelerde ise seller kar erimesi veya yala birleen kar suyundan meydana

gelir. ok nadir olarak da barajlarn kmesi ve tamasndan kaynaklanan sellere

rastlanlmaktadr.

Akarsularn su tama miktar deikenlik gsterir. Bazen uzun sre ya olmayan veya

az ya alan bir alanda aklar yavalar bazen de ayn alanda yal bir periyotta gl

aklar olabilir. Sellerin miktarndaki deikenlik yan younluuna, ya miktarna,

kar erime oranna ve/veya dier faktrlere baldr.


I b l m

ki akarsu havzas arasndaki ya toplam veya toplama alanndaki depolama miktar

sel potansiyelinde nemli rol oynar. Deprem felaketinin aksine su basknlarn gerek

meteorolojik bulgular gerekse baskn blgelerinden bugne kadar elde edilen istatistikler

ve gzlemler sayesinde nceden saptamak mmkn olabilir.

Sellerin lmnde;

- Ykseklik

- Su miktar

- taknalan

- Ak hacmi

gibi zellikler dikkate alnr. Bu zellikler:

- Topran rasyonel kullanm

- Kpr ve barajlarn yapm

sellerin nceden tahmin edilmesi ve nlenmesi asndan nemlidir.


I b l m

2- SEL NASIL OLUUR ?

Selin en sk karlalan ekli, kuvvetli ve uzun sreli ya sonucu oluur. Sel, kar

erimesinin ardndan oluan kuvvetli aklar veya drenaj kanallarnn tkanmas sebebiyle

de meydana gelebilir. Dalk blgelerde ise sel, kar erimesi veya yala birleen kar

suyundan meydana gelir. ok nadir de olsa barajlarn kmesi ve tamasndan

kaynaklanan sele de rastlanlmaktadr. Engellenemez tabiat olay sele en ok, nehir

yataklarndan tamalar sonucu rastlanr. Nehir yataklarna gelen suyun sele

dnmesine, yataklarn amac dnda kullanlmas da yol aar. Gnmzde arpk

kentleme sonucu dere yataklarnn gecekondulama blgesi haline gelmesi,

aalandrlmas, doldurulmas veya nehir yataklarnn deitirilmesi sonucu oluan

seller her yl lkemizde byk mal ve can kaybna sebep oluyor.

3- SELN NTEL

Doal olaylarn bir sonucu olan sel riskinin zarar verici hale gelmesindeki en nemli

etken insan olgusudur. Sz edilen insan olgusu salt biyolojik bir varlk olan insan deil

her trl insan eylemleri ve bu eylemler sonucu insanlarn yzyllar boyunca gelitirmi

olduu zdeksel kltr elerini kapsamaktadr. Bu ynyle insan, risk faktrlerinin

oluum srecinde farkl, bu faktrlerin meydana gelmesi ile birlikte ortaya kan

sonularn byklnde yani risklerin etkileme srelerinde farkl etkilerde

bulunmaktadr. Bu bakmdan insanlarn her anlamda riskler zerinde belirleyici etkileri

olduklar nemli bir gerekliktir. Bu balamda aadaki ekil farkl risklerin insan

eylemleri ile ilikisini ortaya koymak bakmndan son derece nem tamaktadr.


I b l m

Bilimsel olarak, doann kendi dengesini koruma ileyii snrlar ierisinde kald

srece olaan bir hidrometeorolojik bir olay olarak kabul edilen selin niteliini tek bir

cmle ile zetlemek gerekirse, selin bir afet deil dourduu sonularn afet olduu ileri

srlebilir. Baka bir bak asndan ise selin en nemli ynnn onun sosyal bir olgu

olduudur.

Eer insanlar dere yataklarnda yerlemezlerse, nehirlerin taknlar iin gereken

sistemleri olutururlarsa, sel sadece meteorolojik bir olay olarak kalr. Tm aksi

durumlarda sel riski ok byk ve ykc felaketlere neden olacaktr.


I b l m

III.BLM

1- LKEMZDE SELLER

Trkiyenin Sel Afetleri Ynnden Durumu

Doal afet olarak sel, "bir akarsuyun muhtelif nedenlerle yatandan taarak,

evresindeki arazilere, yerleim yerlerine, altyap tesislerine ve canllara zarar vermek

suretiyle, etki blgesinde normal sosyo-ekonomik faaliyeti kesintiye uratacak lde bir

ak bykl oluturmas olay" eklinde ifade edilmektedir. Bu tanm, deniz

sahillerine mcavir blgelerdeki dalga hareketlerinden kaynaklanan ky taknlar,

gllerdeki seviye deiiklikleri ile dalga etkilerinden kaynaklanan gl taknlar ve buzul

erime ve paralanmalarndan kaynaklanan buz hareketi taknlar ile geniletmek

mmkndr.

Dnyann bir ok blgesinde ar yresel yalardan veya toplu kar erimelerinden

sonra yaanan akarsu taknlar sel olaynn en yaygn rneidir. Sel yaand blgenin

iklim koullarna, jeoteknik ve toporafik niteliklerine bal olarak gelien bir doal

oluumdur. Ancak sel problemi veya afeti tamamen insan aktivitelerinin bir sonucu

olarak meydana gelmektedir. Sel riski bulunan sahalarda nceden tedbir alnmakszn

sregelen kontrolsz kentleme faaliyetleri dnyann her kesinde sel afetinin en

nemli nedenidir. lkemizde sel yada bir dier ifade ile takn afetleri, depremlerden

sonra en byk ekonomik kayplara neden olan doal afettir Mevcut envanter verileri

itibari ile taknlardan kaynaklanan ekonomik kayp her yl iin ortalama 100.000.000

ABD dolarna ulamaktadr.


I b l m

Buna karn taknlarn kontrol ve zararlarnn azaltlmasna ynelik olarak genelde

yapsal nlemler balamnda srdrlen projeli faaliyetler iin ayrlan yatrm miktar ise

ylda ortalama 30 000 000 ABD dolar civarndadr. Ekonomik kayplarn sektrel bazda

dalm aadaki tabloda gsterilmektedir.


I b l m

1955-1969 dneminde genel hayat etkileyen nemdeki takn olay says 1140 adet ve

meydana gelen can kayb says 510 kiidir. Bir dier ifade ile bu dnemde lkemizde

her bir yla ortalama 76 adet takn olaynn dt ve her yl iin ortalama 35 kiinin

taknlarda hayatn kaybettii grlmektedir.

1970-1997 dneminde deerlendirilen toplam takn olay says ise 626 ve toplam can

kayb says 538dir. Ayn ifade ile bu dnemde her bir yla ortalama 22 adet takn

olaynn dt ve ylda ortalama 19 kiinin taknlarda hayatn kaybettii

grlmektedir. 1955-1997 dneminde en fazla can kaybna yol aan takn afeti 1957

yl Eyll aynda Ankarann Hatip ay vadisinde yaanm ve 185 kiinin lm ile

sonulanmtr. Yukarda iki ayr dnemi karlatran mukayeselerden hareketle, akarsu

havzalarnda su developmanna ynelik kapsaml projeler ve takn koruma projeleri

hizmete girdike taknlarn skl ve oluturduu can kayplarnda nemli azalmalar

olduu grlmektedir.

Ancak benzer bir sonucu ekonomik kayplar asndan ifade etmek gtr. Zira

ekonomik gelimenin sonucu olarak takn riski tayan alanlardaki ekonomik deerlerin

byklkleri de o lde artmakta ve daha kk frekanstaki bir taknda yaanan

ekonomik kayp, gelime ncesindeki daha byk frekansl bir taknda yaanandan ok

daha byk ekonomik kayplar oluturabilmektedir. Nitekim, 1989 1998 on yllk

dnemine ilikin aadaki tabloda yer alan deerler bu yaklam dorulamaktadr.


I b l m

Tablo 1-Trkiyede 1989-2002 dneminde meydana gelen

taknlarn karakteristik zellikleri


I b l m

Dnyann bir ok kesimlerinde; iddetli frtnalarn sahil blgelerinde oluturduu dalga

hareketlerinden kaynaklanan ky taknlar, gllerdeki seviye deiiklikleri ve dalga

etkilerinden kaynaklanan gl taknlar, buzul hareketlerinden kaynaklanan buz taknlar

ve ar yalar sonucunda veya kar erimelerinden kaynaklanan akarsu taknlar sk

yaanmaktadr. lkemizde yaygn olarak yaanan taknlar ise genelde akarsu

taknlardr.

Sel veya takn doann kendi dngs iinde meydana gelen doal bir oluumdur. Bu

oluumun bir sel afeti yada problemine dnmesi ise ekonomik gelime balamnda

sregelen insan faaliyetlerinin doal denge zerine yapt mdahalelerin bir sonucu

olmaktadr. Bu erevede, lkemizin sel riskine hassasiyetinin mertebesini, doal

etkenler olarak nitelenebilecek corafi, iklimsel ve fiziksel zellikleri ile sosyo-ekonomik

gelime faaliyetlerinin (insan faaliyetlerinden kaynaklanan etkenler) belirlediini ifade

etmek gerekmektedir.

lkemiz ve yakn civarndaki blgenin genel corafi koullar ynyle Trkiyenin; Frat,

Dicle, Aras ve oruh gibi akarsu havzalarnda membada yer almann avantajlarn, Asi

ve Trakya blgesi havzalarnda ise ak aada bulunmann dezavantajlarn tad

grlmektedir.

klimsel ynden lkemiz baz mevzi istisnalar dnda yar-kurak iklim zelliklerine

sahiptir. Ancak, bu genel zellik yaa ynelik nitelikler de dahil olmak zere blgeden

blgeye nemli farkllklar iermektedir. Nitekim yllk ortalama ya miktar lke

genelinde ortalama 643 mm olmasna karn, bu deer Gneydou blgesinde 250 mm

ye kadar dmekte buna karn Karadeniz blgesinin dou kesimlerinde 3000 mm ye

kadar kmaktadr.


I b l m

lkenin fiziksel nitelikleri ynnden akarsu havzalarnn; byklkleri, jeolojik ve

toporafik nitelikleri, kullanm durumu ve koullar, toprak zellikleri ile orman rts ve

erozyon koullar, mecra eim ve uzunluklar gibi parametreler de takn olaylarna

hassasiyetin lsn belirleyen nemli doal etkenler arasnda yer almaktadr.

Trkiyede taknlar meydana getiren yalarn sinoptik durumlar ile gemi taknlara

ilikin envanter verilerinin birlikte deerlendirilmeleri sonucunda taknlarn en ok Mart,

Nisan, Mays, Haziran ve Temmuz aylarnda olutuu ve Karadeniz, Akdeniz ve Bat

Anadolu corafi blgelerinin takna en hassas blgeler olduu ortaya kmaktadr.

Bu sonular, anlan blgelerin topografyas, bitki rts dalm, yerleim ekli ve ya

rejimi ile de uyum gstermektedir.

Nitekim yurdumuzda yalar kuzeybat ve gney depresyonlarn tesirinde olup,

Karadeniz ve Akdeniz'de sahillere paralel uzanan sra dalarn orografik tesiri

depresyonik yalarn iddetini arttrmaktadr. Ayrca takna hassas olan ilkbahar

aylarnda yksek kotlardaki karlarn erimeye balamas, i blgelerdeki mevzii ve iddetli

konvektif yalarn katks ile bu blgelerde meydana gelen taknlarn skl ve

byklnde etkili olmaktadr.

Takn afetlerinin yalnzca meteorolojik oluumlara bal olarak ifade edilmesi mmkn

deildir. zellikle Trkiye gibi ekonomik gelime faaliyetinin youn bir biimde devam

ettii artlarda, sanayileme ve sektr eitliliinin beraberinde getirdii kentleme

etkinlii, akarsu havzalarnn muhtelif kesimlerindeki insan faaliyetinin eitliliini ve

younluluunu da byk lde arttrmaktadr.


I b l m

Bu durum ise havza btnndeki hidrolojik dengeyi bozmakta ve sonuta byk

miktarda can ve mal kaybna yol aan takn afetleri yaanmaktadr.

Akarsu havzalar iinde byyen yerleimler, alan yeni yollar ve kurulan yeni tesisler

ile arazi yaps deimekte, elverisiz tarm yntemleri ile topraklar daha youn bir

ekilde kullanlmakta, ormanlar ve meralar tahrip edilmekte, tm bu koullarda takn

afetleri giderek daha byk ve sk olarak grlmektedir.

Bir ok durumda, daha nceden takn koruma nlemi gerekli olmayan alanlarda bile

nlem alnmas zorunlu hale gelmektedir.

Yurdumuzda yakn gemite yaanan; 13 Aralk 1990 tarihli Mula l merkezi takn, 11-

12 Aralk 1992 tarihli Marmaris lesi takn, 23 Austos 1992 tarihli Yozgat- Sorgun

lesi takn, 2 Mays 1995 tarihli Bitlis l merkezi takn, 4 Kasm 1995 tarihli zmir li

takn, 7-8 Austos 1998 tarihli Trabzon-Beky beldesi takn ve son yllarda ska

yaanan stanbul lindeki su baskn olaylarnn hemen hepsinin nedenini kontrolsz

kentleme faaliyetleri oluturmakta, olaylarn meteorolojik ynn oluturan deerler ise

genellikle kk frekanslar iermektedir.


I b l m

Trkiye'de Sel Afetlerinin Ynetimi erevesinde Bugne Kadar Yaplan almalar

lkemizde sel afetlerinin ynetimi erevesinde gnmze kadar muhtelif almalar

yaplm olmakla birlikte, bunlarn byk bir blmn yapsal proje faaliyetleri ile takn

srasndaki kurtarma ve acil yardm faaliyetleri oluturmutur.

lkemizde taknlarn nlenmesi ve zararlarnn azaltlmasna ynelik yapsal unsur

ieren projeli faaliyetler DS Genel Mdrl tarafndan yrtlmektedir. Bu projeli

faaliyetleri; takn koruma ve kontrol ihtiyacn akarsu havzasnn btnnde ve dier su

developman gerektiren ihtiyalarla birlikte ele alan ok amal byk su ileri projeleri ile

ivedilii nedeniyle takn koruma ihtiyacn akarsu havzasnn snrl bir blmnde ele

alan kk su ileri projeleri oluturmaktadr.

1999 yl sonuna kadar, inaat tamamlanan yaklak 4390 adet kk su ii ve 71 adet

byk su ii projesi ile toplam olarak mahalle, ky, belde, ile ve il gibi deiik lekteki

3300 adet yerleim yerinde ve yaklak olarak 990 000 hektar tarm alannda belirli

mertebede takn koruma ve kontrol salanmtr.


I b l m

Sel Afetlerinin Ynetiminde Bugne Kadar Yaplan almalarn Genel Deerlendirmesi

Bugne kadar edinilen tecrbeler, Trkiye akarsu havzalarnda yaygn olarak yaanan

ve nemli boyutta can ve mal kayplarna neden olan taknlarn, olayn su hareketi

ynnden bykln tayin eden hidrometeorolojik oluumlarn byklnden ziyade,

akarsu yataklar iinde veya mcavir takn riski tayan sahalarda herhangi bir nlem

alnmakszn srdrlen dzensiz ve kontrolsz kentleme faaliyetleri sonucu

olutuunu gstermektedir.

Akarsu havzalarnda; takn koruma ve kontrol amacn da ieren, su kaynaklarnn

havza btnnde developmann ngren kapsaml projelerin hizmete girmesi ile

taknlarn sklklar ve yaptklar zararlarda nemli azalmalar olmaktadr. Ancak, takn

zararlarnn azaltlmas almalarnda en etkin ve ekonomik zm; takn yaanmadan

nce havza genelindeki insan faaliyetlerini dzenleyen ve ounlukla yapsal unsur

iermeyen nitelikteki, halkn eitiminden aalandrma faaliyetlerine kadar birbirini

tamamlar zellikli oklu tedbirlerin, bir plan dahilinde, projeden yararlananlar da dahil

olmak zere tm ilgili kurum ve kurulularca egdml bir program erevesinde,

birlikte alnmasnn salanmasdr.

Bu yaklam, konu ile ilgili almalarda zellikle yerel ynetimlere nemli grevler

yklemektedir.


I b l m

2- SEL VE SU BASKINLARININ ZARARLARI NELERDR ?

Dnyann hemen her blgesinde deiik sklkta ve boyutta grlen sel olaylar, byk can ve mal

kayplarna neden olmaktadr. Ayn zamanda doal tehlikelerin en yaygn olandr. Dnyada her yl

yaklak ortalama 75 milyon dolaynda insan bundan arkl biimde etkilenmektedir.a. Ktle Etkisi : Hzla akan su ile tanan malzemeler arpt her eyi, canl ve cansz evre ile kltrel evreyi (insan, bitki, hayvan, yol, kpr, bina, fabrika, araba vb.) tamamen yada ksmen tahrip ederek yada yok ederek byk can ve mal kaybna neden olabilir.b. Erozyon Etkisi : Yukar havzalardan balamak zere, aa havzalara kadar, havza boyunca her yerde yeni atlaklarn ve oyuklarn olumas, yatak yamalarnda kmelere neden olduundan, buralarda yama hareketleri hzlanr, byk miktardaki toprak baka yerlere tanr.c. Su Basmas : Tarm rnleri, tanabilir ve tanamayan mallar byk zarar grr byk can ve mal kayplar yaanabilir.


I b l m

d. Tant Etkisi : Selin verdii en byk zararlarn bir ksm da Tant basknna bal

olarak ortaya kmaktadr. nk bunlar etkili ve kalc zararlardr. Bunlar aadaki

ekillerde sralamak mmkndr.(1) Deiik yzey malzemelerinin, bir alan (zellikle tarm alann) kaplamas, o

alann doal yapsn bozar, kalitesini drr ve verimini azaltr.

(2) Sel ve dere yataklarnn tantyla gittike tkanmas sonucu sel sular kontrolsz hale

gelir.

(3) Hidroelektrik santralleri ilevlerini yerine getiremez hale geldiinden, enerji

retiminde dme grlebilir.

(4) Tanan ve ylan malzemeler nedeniyle kara ve demir yollarnn kapanmas sonucu

ulam aksar.

(5) Su kanallar tkanabilir, drenaj sistemlerinde tahribat olabilir.

(6) Limanlar byk zarar grebilir.

(7) eitli sosyo-ekonomik sorunlar ortaya kar.


I b l m

Gnmzde sel tahmini ve selden korunma konusunda nemli almalar yaplmasna

ve bu konuda belirli bir yol alnm olmasna ramen sellenme, doal afetler arasndaki

nemini korumaktadr. Sel, hala dnyann gelimi ve gelimekte olan bir ok lkesinde,

en fazla zarar veren doal afetlerin banda gelmektedir. zellikle gelimekte olan lkeler, selden ok daha fazla etkilenmektedir. Bunun

nedeni, sele kar daha hassas olan takn ovalarnn, alak ky alanlarnn ve vadi

tabanlarnn insanlar tarafndan yerleim alan olarak seilmesi ve baz nedenlerle sele

kar yeterli nlemlerin alnamamasdr. Bunda bu lkelerdeki hzl nfus art ve gerekli

teknolojiyi kullanma imkannn olmamas nemli bir etkendir. Nitekim dnyada selden dolay meydana gelen can kayplarnn %65 i Bangladete

olmaktadr. Yine 1860-1960 yllar arasnda inde selden 5 milyon kii yaamn

yitirmitir. Halbuki inde, sel afetlerinden korunma almalarnn 4000 yllk bir gemii

olduu bilinmektedir. rnein, ABDde 1993 ilkbahar ve yaz aylarndaki Missisipi ve Missouri nehirlerinin

tamasyla 9 eyalet sular altnda kalmtr. Bunun sonucunda 50.000 ev hasar grm,

54.000 kii takn blgelerini terk etmi, 4 milyon hektar tarm arazisi sular altnda

kaldndan, beklenilen rn miktarnda%17 orannda azalma olmutur.Alak takn

ovalar ve nehir azlarndaki dz alanlar; dnyann bir ok yerinde bu zellie sahip

alanlar vardr.


I b l m

Ancak Banglade, Hindistan, Vietnam ve inde bu tip alanlar daha geni yer

kaplamaktadr. Bangladete bu tip yerler genel yzlmnn %20 si dolayndadr.

Buralarda 120 milyon insan yaamaktadr. Muson yalar sonucunda grlen nehir

selleri ile, tropikal frtnalara bal deniz kabarmasnn neden olduu sellerde ok byk

can ve mal kayplar yaanmaktadr. rnein, gelimekte olan bir lke Bangladete

yaanan byk sel olaylarnda meydana gelen can kayplarn gsteren aadaki tablo

rktc boyuttadr.Afetin Tarihi : l Says

28-29 Mays 1963 22.00011-12 Mays 1965 17.0001-2 Haziran 1965 30.00015 Aralk 1965 10.00013 Kasm 1970 300.00025 Mays 1985 10.00030 Nisan 1991 131.000


I b l m

Ani sellerin grld kk havzalar; bu tip havzalar, daha ok lkemizin de iinde

bulunduu kurak ve yar kurak blgelerde grlr. Buralarda daha ok uygun topografya

zayf bitki rts, ksa srede ok su brakan konvektif yalarla ilikili olarak ani seller

(flash floods) oluur. Bu tip seller yerleme birimlerinin bulunduu dar vadilerde daha

etkili olmaktadr. Bunlar ani gelitikleri iin, erken uyar ans azalmakta, bunun iin de

ani seller, en ldrc atmosfer kkenli tehlikelerin banda gelmektedir. Yeterli gvenirlikte olmayan barajlarn evresindeki alanlar; byle yerlerde sel sular

kontrol altnda tutulamadndan, yada mevcut barajn ilevini yerine getiremeyecek

duruma gelmesinden dolay, byk sel afetleri yaanmaktadr. Son yllarda lkemizdeki Van Glndeki su seviyesinin ykselmesi sonucu etrafnda

bulunan bir ok evi su basm, baz yaplar tahrip olmu, demir yolu ve deniz iskelesi

kullanlamaz hale gelmitir.13 Temmuz 1965 gn lkemizde byle bir alanda yer alan Senirkent/ Ispartada

yaanan sel bununla ilikili olarak oluan amur akntsndan daha nce belirtildii gibi

74 kii yaamn yitirmi, yzlerce konut yklm, binlerce hayvan amur altnda telef

olmutur.


I b l m

IV.BLM

1- SELLERN NSAN HAYATINDAK ETKLER NELERDR ?

Sel ve taknlarn neden olduu zararlar, toplum yaamn ok eitli ekillerde

etkilemektedir. Temelde sel ve taknlarn etkileri, kompleks bir yapya sahiptir. Bu

afetlerin tm dnyada yaygn olarak grlen en belirgin etkileri, insan hayat ve ekonomi

zerinde kendini gstermektedir.

Yaplan nceki almalar, sel ve taknlarn insan saln genel olarak 2 ekilde

etkilediini ortaya koymutur;

Direkt etkiler,

Endirekt etkiler

Direkt etkiler genellikle sel suyundan kaynaklanan etkiler olup, bunlar boulmalar,

yaralanmalar ve dierleri eklindedir. endirekt etkiler ise selden zarar gren dier

sistemlerin neden olduu etkilerdir. Bunlara rnek olarak, sudan kaynaklanan

enfeksiyonlar, takn suyu iinde serbest kalan kimyasal kirleticilere maruz kalmann

akut ve kronik etkileri, yiyecek yetersizlii vb. etkiler verilebilir.


I b l m

Tablo 1de de grld gibi sel ve taknlarn salk zerindeki etkileri, sel ve takn

annda (lm ve yaralanmalar vb), sel ve takndan sonraki yakn dnemde yada takn

izleyen yllarda (hastalklar vb) ortaya kabilmektedir.

Sel ve taknlarda meydana gelen lmlerin nedenleri genellikle, sel ve takn suyunun

hayat tehdit eden karakteristikleri ile sel ve takna maruz kalanlarn davranlar olarak

ortaya kmaktadr.

Sel ve takn zararlarnn kt bir sonucu olan yaralanmalar ounlukla, takn

esnasnda ve sonrasnda yaadklar alanlara dnen insanlarn meydana gelen hasarlar

ve amuru temizleme abalar srasnda olmaktadr. Psikolojik problemler ise, bir takn

yada sel olayn izleyen aylar yada yllarda oluabilmektedir.

Sel ve taknlarn salk zerindeki etkileri, daha genel bir yaklamla ele alndnda iki

kategoriye ayrlmaktadr. Fiziksel etkiler; sel ve takn olay esnasnda, sel ve taknn

kendisinden kaynaklanan etkiler,temizleme srecindeki etkiler ve insanlarn yer

deitirmesi ve alt yap sistemindeki zararlamalardan kaynaklanan etkilerdir.

Psikolojik etkiler ise, direkt olarak sel ve takn olayn yaamann yaratt etkiler

olup,endirekt olarak restorasyon srecindeki etkilerdir.


I b l m

Fiziksel Etkiler

Bu blmde, ldrc etkiler ve ldrc olmayan, direkt yada endirekt olarak suyla

temas, muhtemel salgn hastalklar ve yaylan kimyasallarn zehirleyici etkilerinden

kaynaklanan fiziksel etkiler tartlmtr.

lm ve Yaralanmalar:

Sel ve taknlarn insan sal zerinde fiziksel olarak grlen en nemli etkisi, lm ve

yaralanmalar eklindedir. Bu etkilere kolayca maruz kalanlar ounlukla ocuklar ve

yallardr. Tablo 1de de grld gibi, sel ve taknlar srasnda meydana gelen

yaralanma ve boulmalar, genellikle dere ak hz, topografik arazi zellikleri, uyar

yokluu, hzl akan suyun tad iri kaya paralar ve takn suyunun ani ykselmesi

gibi nedenlerden kaynaklanmaktadr. zellikle yknt ve para tayan yksek hzdaki su

yaralanmalara neden olabilmektedir. Ayrca endirekt etki olarak sel ve takn suyu

nedeniyle yklan binalar da yaralanma ve lmlere yol aabilmektedir. Son yllarda

kresel iklim deiimleri nedeniyle takn ve sel olaylar ve bu olaylarn insan zerindeki

etkilerinde artlar olduu grlmektedir.

EM-DAT verilerine gre, 19002006 yllar arasnda en fazla sel ve takn olayna, Asya

ktasnda rastlanm (1155 olay) olup, bu afetler sonucunda 674153 kii hayatn

kaybetmi ve ekonomik anlamda milyonlarca dolar zarar meydana gelmitir. Avrupada

ise, ayn yllar arasnda 397 sel olaynda 9733 kii hayatn kaybetmi, yaklak 79 milyar

dolar ekonomik kayp olmutur (Tablo 2).


I b l m

Tablo 1. Sellerin nsan Sal zerindeki Etkileri


I b l m

Tablo 2. Dnya zerindeki Ktalara Gre Sel ve Takn Afetlerinin Bilanosu

* EM-DAT International Disaster Database veri taban en az 10 lm olaynn en az 100 etkilenme olaynn olduu,uluslararas yardm destei ve acil yardm ars yaplan olaylara dayanlarak oluturulmutur.


I b l m

Amerikada 19691981 yllar arasnda meydana gelen takn ve sel olaylar

incelendiinde 32 ani takn olaynda 1185 kiinin hayatn kaybettii belirlenmitir. Bu

lmlerin % 93nn boulma sonucu gerekletii,bu boulmalarn da % 42sinin

arabada boulma, dierlerinin ise evde, kamp alanlarnda yada kpr veya nehirler

zerinden geerken olduu saptanmtr.

1999 ylnda Fransada yaanan takn olaynda ise 36 kii hayatn kaybetmi, 2003

ylndaki takndan ise 27000 kii etkilenmitir. Polonyada 1993 ylndaki taknda 55

kii yaamn kaybetmi ve 224500 kii etkilenmitir.

1993 Mississippi ve Misouri nehirlerinin neden olduu sel ve taknlarda, 60000 insann

etkilendii kaydedilmitir. 16 Temmuz- 3 Eyll tarihleri arasnda 524 takna ilikin

gelien olay kaydedilmitir. Bunlarn 250 (% 47,7)si yaralanma, 233 (% 44,3) hastalk,

39 (% 7,4) dier ve 2 (% 0,4)si bilinmeyen olarak listelenmitir.

250 yaralanma olaynn byk ounluu burkulma (% 86,34), yrtlma (% 61,24),

srtme (% 27,11) ve dier yaralanmalar eklindedir (% 28,11). Son olarak Amerikada

Austos 2005te Katrina kasrgas ve neden olduu sel takn olaylar ilgili 1833 kiinin

ld kaydedilmitir.

Bu lmlerin 1577si Lousianada, 238i Mississippide, 14 Floridada, 2si Georgiada

ve 2si de Alabamadadr. Sel ve taknlar dnyada olduu gibi, lkemizde de

depremlerden sonra en byk ekonomik kayplara neden olan doal afetlerden biridir.


I b l m

(Tablo 3). Tablo 3. Trkiyedeki Doal Afetler inde Sel ve Takn Olaylarnn Yeri (19032005) (EM-DAT, 2006a)

Tablo 3 de de grld gibi lkemizde 19032006 yllar arasnda gerekleen 31 sel ve takn olaynda 1260

kii lm, 208 kii yaralanm ve 1,5 milyondan fazla kii ise bu afetlerden etkilenmitir. Bu afetlerin ekonomik

maliyeti ise 2 milyar ABD dolarnn zerindedir.

Trkiyede sel ve taknlar meydana getiren yalarn sinoptik durumlar ile gemi sel ve taknlara ilikin

envanter verilerinin birlikte deerlendirilmeleri sonucunda, sel ve taknlarn en ok Mart, Nisan, Mays, Haziran ve

Temmuz aylarnda olutuu grlmektedir. Karadeniz, Akdeniz ve Bat Anadolu corafi blgelerinin takna en

hassas blgeler olduu ortaya kmaktadr.

Trkiyedeki corafi blgelerimizde deiik zamanlarda pek ok kiinin eitli ekillerde zarar grd birok sel

ve takn olayna rastlamak mmkndr, rnein; 1998 Trabzon-Beky selinde 60 kii lm ve 1000 kii selden

etkilenmitir. Yine 1998 ylndaki Bat Karadeniz sel ve taknlarnda ise 10 l,47 yaral,40000 evsiz ve 1200000 etkilenen belirlenmi ve 1 milyar dolar zarar ortaya kmtr. 1995 ylnda Ankara, stanbul ve Senirkent sel ve

taknlarnda 74 kii lm, 46 kii yaralanm, 2000 kii evsiz kalm, 10 000 kii etkilenerek 65 milyon dolar

zarar meydana gelmitir.


I b l m

Hastalklar:

Salgn ve bulac hastalklara ilikin kantlar, sel ve taknlarn eitli hastalklara neden

olduunu ortaya koymutur. Doal nedenli olaand afetler arasnda en ok bulac

hastalk grleni sel ve taknlardr. nk sel ve takn olaylar esnasnda ounlukla

su ebekeleri ve artma sistemleri hasar grmekte, kanalizasyon tamalar olumakta,

insan ve hayvan artklar ime suyuna kararak ime suyunun kirlenmesine neden

olmaktadr. Bir sel veya takn olayndan sonra farkl nedenlerle farkl hastalklar

meydana gelmesi muhtemeldir.

Sel ve taknn ardndan etkilenen insanlarn salkl suya ulaamamas, en temel

problemdir ve bunun sonucunda suyla ve gdayla bulaan hastalklarn artmas

beklenebilir.

Kirli suyla direkt temas sonucunda; yara enfeksiyonlar, deri ve gz enfeksiyonlar, kulak,

burun ve boaz enfeksiyonlar oluabilir. Genellikle sel ve takn blgesinde, takn

ncesinde grlen hastalklarn salgn yapt grlmektedir. Suyla temas eden

insanlara, baz hayvan hastalklar bulaabilir. Sel ve taknlardan sonra yuvalar

bozulan fare gibi kemiricilerin ve ylan, akrep gibi canllarn oluturduu salk risklerinde

art olabilmektedir.


I b l m

Fare gibi kemiriciler takn ortamnda artabilmekte ve enfekte fare idrar karan sel

sular ile yaralanm ciltlere temas sonras deri hastalklar ortaya kabilmektedir.

zmirde 1995 yl Kasm aynda yaanan ve 62 kiinin ld selden sonra toplam yedi

kiide deri enfeksiyonlar saptanm ve bu hastalardan bir kii lmtr. Sivrisinek

reme alanlarnda bir art olmas, stma olgularn oaltabilmektedir.

Sel ve taknn ev ve ev eyalarn etkilemesi, takn getikten sonra da etkili olmakta bu

etkileme, salk sorunlarn uzun dneme yaymaktadr. Sel ve taknlarn ardndan zarar

gren evlerde ve tarmsal alanlarda zehirli mantarlarn yaylma riski olabilmektedir.

Ayrca geici yerleim yerlerinde ve benzer kalabalk ortamlarda, hava yoluyla bulaan

hastalklar hzla yaylabilmektedir. Bu koullarda yaayan ocuklarda, kzamk ve akut

solunum yolu enfeksiyonlar beklenmektedir. Hava yolu ile bulaan hastalklar, kendi

evlerinde yaayan insanlar iin de sorun oluturmaktadr. rnein, 1993 ylndaki

Mississipi ve Missouri taknlarndan sonra 233 hastalk rapor edilmitir. Bu hastalklarn

ou mide ve barsak hastalklar (% 40,17), deri hastalklar (% 38,16), ateli

hastalklar (% 31,13) ve dier hastalklar (% 47,20)dr.

Yine 1998 ylndaki Somali selinden sonra, ocuklarda ishal vakalarnda artlar

grlm, birok kolera ve stma salgn rapor edilmitir. Bunun yannda kirlenmi ime

suyundan ien 50nin stndeki insan da muhtemel arbon salgn sonucu lmtr.


I b l m

Toksik Etkiler:

Sel ve takn srasnda zararl maddelerin yaylmas da nemli salk sorunlarna yol

amaktadr. Bunun nedenleri, yeraltndaki borularn ayrlmas, depolama tanklarnn yer

deitirmesi, zehirli atk alanlarndan tama ve zarar gren tesislerden kimyasallarn

yaylmas eklinde olabilmektedir.

Ayrca kimyasallarla temas, insan saln direkt olarak etkileyebilmektedir. endirekt

olarak bu kimyasallarn neden olduu yangn yada patlamalar insan salnda

olumsuzluklara neden olabilmektedir (Jonkman, 2003). Doal gaz hatt, yeralt yada

yerst benzin ve toksik madde depolarnn hasar sonucu nemli salk sorunlar

yaanabilir. 1997 yl Ocak aynda zmirde yaanan sel sonras bir Sodyum Hiposlfit

deposuna su girmesi sonucu yangn ve gaz sznts olmu ve blgede grev alan 17

itfaiyeci, ambulans personeli ve gvenlik grevlisi solunum yolu maruziyeti nedeniyle

tedavi grmtr (TTB, 2004).

Bununla birlikte ilerleyen dnemlerde, sel sularnn istilasna urayan arazi ve tarm

alanlar kirlenebilmekte, hayvan ve balk populasyonlarnda nemli etkiler

gzlenmektedir (Jonkman, 2003). rnein, 19931994 yl knda Meuse rmanda

yaplan bir aratrma sonucu, sel ve takn olayndan sonra toprakta, bir ar metal

kirlilii meydana geldiini ve sel ve takn dzl topraklarndaki ar metal

tanmasnn ve kadmiyum kirliliinin, rmak kenarndaki insanlar etkileme riskinin

olduunu ortaya koymutur


I b l m

Psikolojik Etkiler:

Sel ve taknlarn insan sal zerindeki etkileri hemen olaydan sonra yada izleyen

yllarda balayp uzun yllar devam edebildii iin, psikolojik etkiler, sel ve takn

zararlarnn nemli bir sonucu olarak grlmektedir.

Sel ve taknlardan direkt olarak etkilenen insanlarda, takn izleyen dnemlerde

muhtemel olarak fiziksel ve duygusal stres meydana gelmekte, psiko-sosyal bozukluk ve

kalp-damar hastalklarna hassasiyet grlebilmektedir. Sel ve taknlarn balca

psikolojik etkileri; duygusal travma, stres, depresyon, toplumdan soyutlanma, davran

deiimleridir.

rnein, ngilterede Uphill taknn izleyen be yl iinde takn yaam olan

insanlarda psikolojik problemlerin artt rapor edilmitir

19941995 Hollanda taknndan sonra yaplan aratrmalarda, takndan 6 hafta sonra

ocuklarn % 15-20sinin orta ve ar derecede, yetikinlerin ise ok ar stres belirtileri

gsterdii kaydedilmitir.

Yine ngilterede 1998 ve 2000 ylndaki sel olaylarndan sonra, ar ya esnasnda

korku, panik atak, stres, uyku problemleri, alkol ve dier madde bamll artlar,

sinirlilik, eitli dzeylerde depresyon, kabus grme vb. psikolojik problemler

grlmtr


I b l m

Sel ve Takn Etkilerinin Azaltlmas

Sel ve taknlar en yaygn doal afetlerden birisi olmasna karn, bu afetlerin neden

olduu salk riskleri yetersiz bir ekilde tanmlanmtr. lkemizde sel ve takn zararna

maruz kalmann deerlendirilebilmesi iin gerekli bilgiyi salamakta kullanlacak gelimi

bir veri sistemine ihtiya vardr. Salkla ilgili veri yetersizlikleri, takn ve sel zararlarna

maruz kalmann ortaya konulmasn gletirmektedir.

Doal afetlerden kaynaklanan zararlar ortaya koyabilmek iin istatistiksel gstergelere

gereksinim bulunmaktadr. Bu gstergelerden elde edilen bilgiler, muhtemel zararlar

azaltc ve risk altndaki toplumlar belirlemede yardmc olacaktr.

nsan sal bakmndan deerlendirildiinde, sel ve taknlarn neden olabilecei

zararlar azaltmak iin denetlenmesi gereken eler unlar olarak sralanabilir.

- me ve kullanma suyunun artlmas,

- Kuyularn dezenfeksiyonu,

- Gda gvenlii,

- Salk hizmetleri ve kiisel hijyen,

- Selden zarar gren yerleim birimlerinin temizlenmesi srasnda meydana gelebilecek yaralanmalara kar nlemler,

- Hastalklar ve alama,

- Sivrisinek kontrol,

- Hayvanlar, kimyasallar ve hzl akan suyun neden olabilecei dier zararlar.


I b l m

  • Genel olarak sel ve takn afetlerinin yol at zararlarn azaltlmas almalarnda; sel

  • ve takn yaanmadan nce, sel ve takn srasnda ve sel ve takndan sonraki

  • srelerde alnmas gereken bir dizi tedbir bulunmakta olup, bunlar her su havzasnn

  • kendine zg koullarna gre eitlilik gstermesine karn, 5 temel strateji iinde

  • gruplandrlabilir

  • nleyici Tedbirler:

  • - Akarsu havzas iinde eitli alan kullanmlarn ngren fiziki planlar ve bunlarn hazrlanmasna ilikin dzenleme ve ynetmelikler,

  • - Sel ve takn riski tayan alanlarn nceden belirlenmesi ve afet planlarnn hazrlanmas,

  • - Havza ierisinde yer alan ak alanlarn korunmas ve kullanlmas ile ilgili dzenleme ve ynetmelikler,

  • - Sel ve takn riski tayan alanlardaki altyap standartlarn ve inaat koullarn dzenleyen yasa ve ynetmelikler,

  • - Havza ynetiminin koullarn dzenleyen ynetmelikler,

  • - Sulak alanlarn korunma ve kullanlmasna ilikin ynetmelikler,

  • - mar plan bulunan yerleim yerlerinde ehir yamur suyu projelerinin bakm ve iletme almalar,

  • - Ormanclk, tarm ve mera ynetiminin esasn oluturan yasa ve ynetmelikler.


I b l m

  • 2. Mlk Korunmas le lgili nlemler:

  • - Kamulatrma,

  • - Rlekasyon ve yeniden iskan etme,

  • Afet (sel ve takn) sigortas

  • 3. Sel ve Takn Afeti Srasnda Yaplmas Gereken Acil Hizmetler:

  • - Sel ve takn tahmini ve erken uyar sisteminin devreye sokulmas,

  • - Mdahale, kurtarma ve yardm hizmetleri,

  • - Hastane, fabrika ve benzeri kritik tesislerin faaliyetinin durdurulmas ve geici olarak boaltlmas,

  • Barajlarn iletme koullar ve gvenlii ile ilgili hizmetler.

  • 4. Yapsal Projeler:

  • Yapsal projeleri; sel ve takn sularn, takn riski tayan alandan uzakta tutmaya

  • ynelik akarsu yata dzeltme ve dzenlemeleri, sel ve takn duvar, sedde,

  • derivasyon kanal ve ehir yamursuyu boaltm sistemleri gibi koruma amal tesisleri

  • ierenler ile sel kapanlar ve barajlar gibi, suyun ak rejimini dzenleyen tesisleri ieren

  • kontrol yaplarn kapsayan iki grup iinde deerlendirmek mmkndr.


I b l m

  • 5. Eitim ve Bilgilendirme almalar:

  • - Sel ve takn ynetiminin her aamasnda grev alan ilgili personelin eitimi,

  • - Yaanm sel ve taknlarla ilgili harita ve zarar bilgisi oluturulmas (Sel ve takn Envanteri),

  • - Sel ve taknlarn kontrolnde amacna ulam projeler konusunda halk bilgilendirerek, konuya zen gsterilmesi,

  • Sel ve takn riski yksek olan sahalardaki mlk sahiplerine, teknik yardm yaplmas.

  • Yukarda sz edilen stratejilerin yalnzca birinde yapsal unsur ieren nlemler yer

  • almakta olup, dierlerinde yapsal nlem bulunmamaktadr. Bu durum, srdrlebilir bir

  • sel ve takn ynetimi iin, akarsu havzas baznda yaplacak, oklu tedbirler ieren

  • almalarn, koordinatif bir plan ve program mant ile entegre bir yaklam iinde ele

  • alnmasn gerekli klmaktadr.

  • Trkiye akarsu havzalarnda yaygn olarak yaanan ve nemli boyutta can ve mal

  • kayplarna neden olan sel ve taknlar, bu olaylarn hidro-meteorolojik oluumlarn

  • byklnden ziyade, akarsu yataklar iinde veya mcavir sel ve takn riski tayan

  • sahalarda herhangi bir nlem alnmakszn srdrlen dzensiz ve kontrolsz kentleme

  • faaliyetleri sonucu olutuunu gstermektedir.

  • G ettirme nlemleri ana zararlar nlemede etkili olabilmektedir. Ancak, gelimi

  • lkelerin afet ynetim programlarnn bir paras olan meteorolojik tahmin ve erken uyar,

  • planlama ve eitim ile can kayplarnda nemli azalmalar ve ekonomik zararlarda da

  • nemli dler salamtr.


I b l m

Bu nedenle, gelimi lkelerde doru arazi kullanm politikalar, hidro-meteorolojik

gzlem alar, meteoroloji radar, otomatik akm ve ya istasyonlar ve hidro-

meteorolojik modeller ile doru ve erken nehir/gl/deniz su seviye tahminleri ve uyarlar

ile can ve mal kayplar en aza indirgenmitir.

Trkiyede 21 Mays 1998de Bat Karadeniz Blgesinde meydana gelen sel ve takn

afetinden sonra, bu afetin zararlarnn giderilmesi ve benzeri afetlere kar erken uyar

sistemlerinin gelitirilmesi amacyla bir proje balatlm ve projenin finansman iin

Dnya Bankas ile bir kredi anlamas imzalanmtr.

Ksa ad TEFER olan, Trkiye Sel ve Deprem Acil Yardm Projesi (Turkey Emergency

Flood and Earthquake Recovery Project) kapsamnda, Devlet Meteoroloji leri Genel

Mdrl, Devlet Su leri Genel Mdrl ortak almas sonucu, Sinop- Antalya

hattnn batsna, 3 adet Doppler Meteoroloji radar, 206 adet Otomatik Meteoroloji

Gzlem stasyonuve 224 adet uydu tabanl haberleme terminali kurulmu ve modern

bir gzlem a oluturulmutur.

Ayn proje kapsamnda yksek kapasiteli bilgisayarlar alnarak, saysal hava tahmin

modellerinin kullanlmasna ynelik olarak almaya balanmtr.


I b l m

V.BLM

1- SEL VE KORUNMA

Genel nlemler:

1.DM tarafndan her tip meteorolojik afet iin bir erken uyar birimi ivedilikle oluturulmaldr.

2.Gnmzde ya alanlar ve ya younluklarnn belirlenmesinde olduka etkili bir biimde kullanlan Doppler Radar sistemleri ve uydu datalar ile alan erken uyar birimleri tekil edilmelidir.

3.Bu uyar birimi ile koordineli olarak alacak il ve ilelerde kurtarma birimleri oluturulmaldr.

4.Blgesel radyolar herhangi bir tehlike annda halk bilgilendirerek uygulayacaklar yntemler konusunda uyarda bulunmaldrlar.

5.Sel ngrs iin zenli istatistik almalar yaplmaldr.

6.Yerel belediyelerce dere ve nehir yataklarna yerleim konusunda titizlik gsterilmeli buralarda yerleimin nlenmesinin yan sra oluacak engeller dzenli olarak temizlenmelidir.

7.Dere ve nehirlerin denizle birletii kanallar dzenli olarak temizlenerek ak olmalar salanmaldr.


I b l m

Pratik nlemler

Ani bir sel srasnda;

1.Evin dnda bulunuyorsanz, hemen yksek bir yere kmalsnz.

2.Su yata veya ukur blgeleri hemen terk etmelisiniz.

3.Sel blgesini hemen terk etmelisiniz fakat asla suda kardan karya gemeye almamalsnz.

4.Sel srasnda arabanzdaysanz asla su ile kapl yoldan gitmeye almamalsnz. (Ani sellerin meydana getirdii lmlerin yars araba ile ilikili olduundan asla sel sularnn bulunduu blgelerde araba kullanlmamaldr.)

5.Arabanzda herhangi bir arza olutuysa hemen terk ederek yksek bir yere kmalsnz. ( Yollar akan sular tarafndan doldurulaca iin eer arabanz 60 cm ykseklikteki hareket eden suda kalmsa su onu kaldrp srkleyebilecektir.)

6.zellikle geceleri, selin tehlikelerini grmek gleeceinden daha dikkatli olmalsnz.


I b l m

  • Sel Ve Su Basknnda Alnmas Gereken nlemler

  • Sel Basknndan nce Yaplmas Gerekenler:

  • Yaadnz blgenin sel tehlikesi iinde olup olmadn Afet leri Genel Mdrl'nden renin.

  • Bulunduunuz binann su seviyesi altnda kalp kalmadn ve o blgenin sel ile ilgili gemiini renin.

  • Eer sk, sk sel basknlarnn gerekletii bir blgede yayorsanz kontra plak,plastik levhalar,el arabas,ivi,eki,testere,krek,kum torbalar gibi acil durumlarda kullanabileceiniz malzemeler bulundurun.

  • Ev iinde ki atk su borularndan sularn geri tepmesi sz konusu olabilir.Bunu nlemek iin gerekli tedbirleri aln.

  • - Evde bulunan lavabo , kvet ve du alnan yerlerdeki atk su deliklerini su szdrmayacak ekilde tpalarla kapatn .Bir ok sel basknnda bu konu zerinde hassasiyetle durulmad grlmtr.

  • Ka plan yapn ve bunu deneyin.

  • - Yerel snaklar ve su seviyesinden yksek yerleri tespit edin.

  • Sel felaketi srasnda snaklara gidilebilecek en gvenli yolu bulun.

  • - Eer sel felaketinin ska yaand yerlerde yayorsanz bu yerlere ulaabileceiniz alternatif yollar bulun.


I b l m

  • Acil Durum letiim Plan:

  • Sel srasnda birbirinden ayrlan aile fertleri iin tekrar bir araya nasl gelecei konusunda plan yapn

  • Sel felaketinin gereklemesi annda aile yelerinin birbirlerine kolayca ulaabilmeleri iin , bu felaketten etkilenmeyecek bir tandnz belirleyin Bu kii ailenin dier fertlerine sizin nerede olduunuzu bildirebilir.

  • Ailenin dier yelerinin bu kiinin ismini , telefonunu ve adresini bildiinden emin olun .

  • Btn aile yelerinin sel veya su basknndan sonra ne yapacaklarn bildiklerinden emin olun .

  • Aile yelerine elektrii ,suyu , doalgaz nasl ve ne zaman kapatacaklarn retin.

  • ocuklarnzn bu grevi stlenebilecek olgunlua sahip olmalar gerekir.Bunu unutmayn.

  • - ocuklarnza ve ailenin dier yelerine itfaiye,polis ve acil durumlarda aranabilecek dier yerleri nasl ve ne zaman aramalar gerektiini retin.


I b l m

Sel Felaketinde htiya Duyulabilecek Malzemeler:

* El feneri ve ekstra piller

* Tanabilir ve pille alan radyo ve ekstra piller

* lk yardm malzemeleri ve kullanm klavuzu

* Acil durumlar iin yiyecek ve iecekler

* Elektrikle almayan konserve aaca

* Gerekli ilalar

* Nakit para ve kredi kart

* Salam su geirmez ayakkablar

Sel Srasnda:

* Pille alan radyonuzdan sel baskn hakknda en son bilgileri dinleyin.

* Evinizdeki kvet ,lavabo ve bidonlar ebeke suyunun kirlenme ihtimaline kar temiz su ile doldurunuz.

* Evinizin dndaki eyalar evin iine aln.Sel annda evreye zarar verebilirler.

* Evinizdeki deerli eyalar vaktiniz varsa evinizin st katlarna veya selden etkilenmeyecek blmlere tayn.

* Yetkili organlar tarafndan bildirildiinde gaz ve elektrii ana valflerden kapatn.

Evde iseniz:

* Televizyonu veya pille alan radyonuzu aarak en son durum hakknda bilgi alnz.

* Acil durum materyallerini yannza alnz.

* Evlerin terk edilmesi haberi verildiinde , daha nceden yapm olduunuz ka plann uygulaynz.


I b l m

Darda iseniz:

* Su seviyesinden yksek bir yere kp yardm gelene kadar bekleyiniz.

* Sel sular iinde yrmekten kannz.Hzl hareket ettii zaman derin olmayan sel sular bile tehlikeli olabilmektedir.

Arabada iseniz:

* Sel basm bir alana geldiinizde baka bir rotadan yolunuza devam edin.

* Eer araba stop ederse hemen arabay terk edin ve yksek bir zemine kn. Bir ok lm stop eden arabay hareket ettirmeye alrken gereklemitir.

Ka Srasnda:

* Pille alan radyonuzun kala ilgili bilgilerini dinleyiniz.

* Tavsiye edilen ka rotalarn takip edin kestirme yollar tamamen kapanm olabilir.

* Yollar kapanmadan olabildiince erken tehlike altnda ki yerlerden kanmal.Unutmamaldr ki erkenden tehlikesiz blgelerden kamak , vastalarla zarar gren yerlerden kamaktan daha kolaydr.

* Evinizden ayrlmadan nce yakn illerdeki tandklarnz arayarak durumdan haberdar edin ve gittiiniz yeri kendilerine bildirin

* Vaktiniz olursa deerli eyalarnz evinizin zarar grmeyecek yerlerine (at kat ve st katlar olabilir) tayn.


I b l m

Sel Sonrasnda

* Sel felaketi sularn geri ekilmesi ile sona ermeyebilir.Dolays ile otoritelerin geri dnn uyarsn almadan kesinlikle evlerinize dnmeyin.

* zel ilgiye ihtiyac olan komularnza-yallar ,bebekler ve zrller- yardmc olmay unutmayn.

* Binalarnzn herhangi bir hasar olup olmadn kontrol edin.

* Binalarnz kontrol ederken su geirmez ayakkab ve pille alan el fenerleri kullann.

* Eer sel sular evinizin etrafnda hala mevcut ise eve girmeyin.

* Duvarlarn ,katlardaki zeminlerin ve pencerelerin herhangi bir zararnn olmadn kontrol edin.

* Evinize sel srasnda ylan ve benzeri zararl hayvanlar girebilir.Bu konuda da inceleme yapmak faydal olabilir.

* Tavan sva ve benzeri eylerin dklmesi riskine kar kontrol edin.

* Sigorta ilemleri iin zarar gren yerlerin resmini ekin.

* Sel felaketinin nedeni ile yangn kabilir.Bu nedenle evinizde gaz sznts

suyun altnda kalm elektrik aksam ,frn ,ocak ve elektrikle alan eyalarn olmadna emin olun.

* Sel srasnda evinizde kalm yiyecekler varsa bunlar kesinlikle kullanmayn. (Konservelerde dahil)

* Evinizdeki sular binann daha fazla zarar grmemesi iin yava, yava boaltn. (her gn suyun te birlik ksm gibi)

* Lam ukuru ve ukurlar , mikroplu tanklar ve atk su sistemlerinin sel sonras insan salna zarar vermemeleri iin mutlaka yetkililere kontrol ettirin.


I b l m

2-SEL BLGES ALIMALARI

Boulmalara Mdahale

Selde ve suda boulmakta olan kiilerin kurtarlmasnda; Yzme bilen ve bu konuda

eitim grm kiilerin grev almas doru olandr. Aksi halde kurtarcnn da

boulabilecei unutulmamaldr.

Su da boulmakta olan kiiye sopa, ip ya da ipe bal "Can simidi" veya arabalarn

yedek lstii atlarak ulalmaya allmaldr. Suda boulmakta olan kiinin bu ekilde

kolayca ve emin olarak karaya kmas salanabilir.


I b l m

Kydan 15- 20 m. kadar uzakta boulmakta olan kiinin kurtarlmas iin uzun bir

amar ipinin ucuna bir torba balanmal, iine suda batmayan bir cisim (mantar vb.) ve

torbann uzaa atlmasn salamak amac ile de bir arlk (ta, kurun vb.) konmaldr.

Az balanan torba frlatlmal boulmakta olan kii bunu tutmaldr. Kurtarc, ipi

ekerek kiinin kyya doru gelmesini salamaldr. Bu uygulamaya "Hayat ipi ile

ekerek kurtarma" denir.

Boulmakta olan kiinin bulunduu yer karaya uzak ise, kurtarc yanna "Can simidi"

alarak yzmeli, boulmakta olan kiinin tutunmasn ve yzerek karaya kmasn

salamaldr.

Yalnz olarak kaykta bulunan ve suya den kii kayk kreini yakalamal, koltuk altna

alarak kyya doru yzmeye almaldr.

yi yzme bilen kurtarcnn, boulmakta olan kiiyi kurtarmas halinde, suda boulan

kiiyi yz yukar gelecek ekilde dndrmeli, bileinden ya da sandan tutarak

ekmelidir.

Selde ve suda boulanlarn yuttuu suyun bir ksm hava yollarn, akcieri ve hava

keseciklerini doldurur ve kii nefes alamaz. Ayn zamanda akcierlere giren su kan

eritir. Bu nedenle sudan karlan kiinin ncelikle yuttuu su karlmaldr. Bunu

salamak iin iyi yzme biliniyorsa su iinden karlrken, yoksa karldktan sonra sun'i

solunum uygulanmaldr.


I b l m

  • Mahsur Kalm Kiilere Mdahale

  • Sel ve Su taknlarndan kaynaklanan mahsur kalmalarda, mahsur kalnan kiinin

  • konumu renildikten sonra en uygun mdahale yntemi seilir. Bunlar aada

  • belirtilmitir. Selde yzerek kurtarmak olduka risklidir.

    • Makinalaryla Mdahale

    • Helikopterle Mdahale

    • Hat ekerek Mdahale

    • Kurtarma Botlar le Mdahale

  • Makinalaryla Mdahale:

  • Mahsur kalm kazazedeye i makinelaryla yaklaarak kurtarmaya allr.

  • makinelarnn arlndan kaynaklanan yere tutunma zellii ve yksek yapl

  • olmalarndan faydalanlarak kazazede kurtarlr. zellikle Kepe ve Eskavatrler

  • kullanlr.

  • Helikopterle Mdahale :

  • Sel basknndan dolay mahsur kalan kazazedenin konumu belirlenerek havadan

  • mdahaleyle kurtarma yaplr. Bunun iin yerden helikopterle telsiz balantlarnn

  • kurulmas gerekmektedir. Ayrca Kurtarmacnn bu konuda eitim almas gerekmektedir.

  • Hat ekerek Mdahale :

  • Sele maruz kalm afetzede bulunduu nokta ile sel suyunun bulunmad alan

  • arasnda elik tellerle hat ekilir. Kazazede Emniyet kemerine alndktan sonra kurtarma

  • personeli tarafndan karaya nakil edilir.


I b l m

Kurtarma Botlar le Mdahale :

Sel alanndaki mahsur kalan kiiler kurtarma botlar ile baskn alanndan uzaklatrlr.

Bu kurtarma operasyonunda kullanlan botlar zel yapm taban salan ve kolay

devrilmeyen botlar olmaldr. Aksi takdirde sel sularnn tad materyallerin botu

patlatma riski mevcuttur. Ayrca bot kullanclarnn zel eitimli olmalar ve iyi derecede

yzme bilmeleri gerekmektedir.


I b l m

Kayp Kiilerin Aranmas :

Sele kaplp kaybolan kiilerin arama almalarnda ncelik tannmal ve vakit

kaybedilmemelidir. Selin tama gcnden dolay kayp kiilerin bulunmas hem zor hem

de teknik bir itir.

Bu konuda zellikle lkemizde oluturulan Sivil Savunma Arama ve Kurtarma Birlik

Mdrlklerinin imkan ve Tecrbelerinden faydalanmakta fayda bulunmaktadr.

Sel kayplarn arama kiinin en son grld noktadan balanlarak suyun ak

ynnde taramalar yaplmaldr. Bu konuda i makineleri kullanlaca gibi teknik

malzemelerde kullanlabilir.

lkemizde yanl bilinen en byk saplant kayplarda arama kpeklerinin

kullanlmasdr.

Sel sularnn bir ok yere girip kt dnlecek olursa koku karmaas olacaktr

ayrca suyun kokuyu iletmeme gibi durumu sz konusu olduundan Arama Kpekleri

yanl ynlendirip almalarn uzamasna sebebiyet verecektir.


I b l m

  • Sel Blgesi Yerleim Alanlarnda almalar :

  • Selin yaratm olduu takn sonucu afet blgesindeki yerleim alanlar evler dkkanlar depolar v.b.

  • yerler selin etkisine maruz kalacaktr. Blgedeki yaam ve afet zedelerin gndelik hayata biran

  • evvel dnebilmeleri iin bu blgede almalarn balamas gerekmektedir.almalar aada

  • belirtilen balklar altnda toplayabiliriz.

    • - Binalarda biriken sel sularnn tahliyesi

    • - Hanelerin oturulabilir hale dntrlmesi

    • - Afetzedelerin Gndelik ae ve barnma hizmetlerinin salanmas

    • - Eitimin salanmas

    • - Selin yaratt salk sorunlarnn zm

    • - Altyap tahribatnn onarm (elektrik ,yol, su, kanalizasyon, haberleme,iletiim v.b)

    • - Hasar Tespiti

  • Binalarda biriken sel sularnn tahliyesi iin motopomplar ve vidanjrler kullanlarak tahliyeler yaplr.

  • Bunun iin bol miktarda motopomp ve vidanjrn salanmas gerekmektedir. Suyu ve mucuru

  • boaltlan hanelerin temizlii ve dezenfektan salandktan sonra oturulmaldr. nk Sel sularnda

  • bol miktarda mikrop bulunmaktadr.Bu sre iersinde mahsur kalan afetzedeler iin geici barnma

  • ve iae hizmetleri salanmaldr.Eitimin aksamamas iin almalarn uzun srmesi durumunda

  • sele mazur kalmam okullar kamu ve zel binalar kullanlabilecei gibi adr okullar oluturulabilir.

  • Sel sularnn tad mikroplara kar acil salk nlemleri alnmal dezenfektasyon ve a ve ila

  • salanmaldr ayrca psikolojik destek salanmaldr.. Alt yapnn dzenlenmesi iin almalar

  • hemen balatlmaldr. zellikle alt yap zmnn uzamas durumunda afet blgesinde bulunan

  • kiilerde sosyo-psikolojik sorunlar ba gsterecektir. Gerek Fiziksel kayplar gerek yaralanma ve

  • lmler i gc kayb ve ekonomik kayplara sebebiyet vereceinden blgede retim gcn artrc

  • almalar balatlmaldr. Blgede hasar tespitleri acil ve ehil kiiler tarafndan yaplmaldr.


I b l m

  • 3- SEL BLGES ALIANLARI

  • alacak Personelin zellikleri :

  • Sel Afetinde alacak olan kurtarma personelinde aada belirtilen zelliklerin bulunmas gerekmektedir.

  • Teknik Bilgi :

    • -Teknik Bran

    • -Kurtarma Malzemelerini Kullanabilme

    • - makinesi Bilgisi

  • Muhakeme Yeterlilii :

    • -Kendine Gven

    • -Karar Verebilme

    • -Tecrbe

    • -Risk tespiti

  • Fiziki Yap:

    • -Direnli olma

    • -Salkl Olma


I b l m

  • Sosyal Yap:

    • -nsanlarla Dialog

    • -Her Blgede alabilme

    • -Gl Ruh Sal

    • -Toplumla Bark Olma

    • -Salam Aile Yaps

  • Psikolojik Yap:

    • -Fobi

    • -Etkilenme

    • -Duygusallk

    • -Adaptasyon

  • Teknik Malzeme :

  • -ahsi Malzeme

  • -Ekip Malzemesi


I b l m

Afet Blgesinin Afet alanlar zerindeki etkileri :

Sosyal Etkileri

Psikolojik Etkileri

Fiziksel Etkileri

Dier Etkileri

Sosyal Etkiler :

- Bireysel / Toplumsal/ Ulusal boyutta olumsuzluklara yol aan

- nsanlar aras iletiimi etkileyen

- Etkileri aylarca yllarca kaybolmayan

- Devletin , Yerel ynetimlerin , uluslararas yardmn gerektiren

- Eitim , Salk , Kltrel etkinlikler gibi faaliyetlerini etkileyen

- Youn biimde iyileme , yeniden yaplanma ve onarma gerektiren felaketler

Fiziksel Etkiler:Psikolojik Etkiler :

- Sakatlanmalar - Toplumsal stres

- Salgn Hastalklar - Bireysel stres

- lmcl Etkiler - Travma

Dier Etkiler :

- Afetzedeler - Yangn - Hazmat (Gaz Kaa, Tehlikeli Maddeler)

- Mekanik(Demir Cam vs.) - Mikrobik


  • Login