ID SZKOY: 96/8
Sponsored Links
This presentation is the property of its rightful owner.
1 / 133

ID SZKOŁY: 96/8 ID GRUPY: 96/8_MP_G2 OPIEKUN: JOANNA PRZĄDA PowerPoint PPT Presentation


  • 84 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

ID SZKOŁY: 96/8 ID GRUPY: 96/8_MP_G2 OPIEKUN: JOANNA PRZĄDA. Projekt „ROZWÓJ PRZEZ KOMPETENCJE” jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007-2013 CZŁOWIEK – NAJLEPSZA INWESTYCJA.

Download Presentation

ID SZKOŁY: 96/8 ID GRUPY: 96/8_MP_G2 OPIEKUN: JOANNA PRZĄDA

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


ID SZKOY: 96/8

ID GRUPY: 96/8_MP_G2

OPIEKUN: JOANNA PRZDA


Projekt ROZWJ PRZEZ KOMPETENCJE jest wspfinansowany przez Uni Europejsk w ramach rodkw Europejskiego Funduszu Spoecznego

Program Operacyjny Kapita Ludzki 2007-2013

CZOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA

Publikacja jest wspfinansowana przez Uni Europejsk w ramach rodkw Europejskiego Funduszu Spoecznego

Prezentacja jest dystrybuowana bezpatnie


Budowa materii


Teraz (...) uszy i bystry rozum podaj,

Zapomnij trosk codziennych przy wiernej prawdy wywodach,

Aby mych darw przyjaznych

Skadanych z serca gbi,

Niech rzuci pogardliwie zanim je myl zgnbisz (...)

Zarodki rzeczy uka i powiem, skd rzeczy og,

Z czego, z jakiego tworzywa rodzi si potga.

Lukrecjusz O naturze wszechrzeczy


Co to jest materia ? Z czego si skada?

Czy jest to przejedajcy za oknem samochd? ,

Rakieta ?

Czy moe jest to co czego nie moemy dostrzec goym okiem?


Szukajc odpowiedzi na zadane pytania cofnijmy si w przeszo, aby pozna spojrzenia na materi wczesnych uczonych


Tales z Miletu (ok. 620 - ok. 540 p.n.e.),


Podstawowym pytaniem Talesa jak i innych joskich filozofw przyrody byo pytanie o "arche czyli pocztek, podstaw, osnow i struktur wiata.

Mawia: "wszystko jest z wody, z wody powstao i z wody si skada"

Zacz mwi o wodzie jako o realnym bycie, a nie o bstwach wody. Pocztkujcych fizykw yjcych w tamtych czasach interesowao tzw. arche rozumiane nie tylko jako pocztek rzeczy, lecz take jako ich zasada czyli podstawowy skadnik (ac. principium). Dla Talesa arche to woda.


Anaksymenes z Miletu (585-525 p.n.e.)


By kontynuatorem myli Anaksymandera z Miletu. Podobnie jak on napisa dzieo "O przyrodzie", w ktrym wyjani, ze podstawa wszystkich rzeczy, jest tak naprawd powietrze.

Uwaa, e prazasad rzeczywistoci (arch) stanowi powietrze lub tchnienie (tak jak dusza-oddech jest podstawowym elementem integrujcym w przypadku czowieka). Kiedy jest ono bardzo rzadkie, staje si tym, co nazywamy ogniem. W swym normalnym stanie jest tym powietrzem, ktrym oddychamy. Gdy robi si gstsze, staje si najpierw wod, a potem ziemi. Std rozmaite waciwoci, jakie widzimy wok siebie jest to kwestia stopnia zagszczenia powietrza.


Leukippos, Leucyp (V w. p.n.e.)


Uznawany za twrc atomizmu - teorii budowy materii, goszcej, e jest ona zbudowana z maych, niepodzielnych czstek (atomw), otoczonych prni i rnicych si midzy sob ksztatem, pooeniem i porzdkiem. Atomy obdarzone s odwiecznym ruchem, popychajc si i czc w znane nam rzeczy. Jedyny znany nam dosowny fragment pism Leucypa (wszystkie inne zaginy) kae nam uwaa go za pierwszego determinist: Nic nie dzieje si bez przyczyny, lecz wszystko z jakiej racji i koniecznoci.


(ok. 540 p.n.e.-ok. 480 p.n.e.)


  • Zadawa on sobie pytania, ktre podwaay i na podstawie, ktrych wynikao wiele niejasnoci z zaoe jego poprzednikw. Na przykad:

  • Dlaczego zapach powietrza bywa rny?

  • Dlaczego woda jest czasem sona, a czasem sodka?

  • Dlaczego jedne skay s biae, a inne brunatne, a niekiedy zielone, niebieskie czy czerwone?

  • Sam za podstaw i zasad istnienia wszechwiata uwaa ogie i jego przemiany: Wszystko jest ogniem, jest w stanie rozarzonym.Heraklit by przekonany o zmiennoci w wiecie Panta rhei - wszystko jest pynne.


Epikur (341 - 270 p.n.e.)

Demokryt z Abdery (ok.460 - ok.370 p.n.e.)


Nauk Leukipposa szeroko rozbudowa Demokryt. Gosi on: "Prcz atomw i prni wszystko pozostae jest tylko myl, a nie istnieniem. Atomy, nieskoczone w liczbie i formie, swym ruchem - zderzeniami i powstaymi z tego obrotami tworz wiat widomy. Rnorodno przedmiotw zaley od rnej liczby, formy i porzdku atomw, z ktrych si one skadaj, a nie od rozmaitej jakoci atomw, ktre dziaaj na siebie jedynie cinieniem i uderzeniami".Wszystkie atomy posiadaj wielko i ksztat i nimi rni si midzy sob. Ich wasnoci elementarne odrniaj si od wasnoci cia bdcych skupiskami nieskoczonej liczby atomw. Cechy zewntrzne tych cia, takie jak barwa, ciepo, zimno, nie istniej "obiektywnie", stanowi tylko "subiektywna" reakcje zmysw czowieka i jego wiadomoci na ksztat, ruch, szyk, i pozycje skupisk atomowych wystpujcych w ciaach. Demokryt przyzna atomom tylko dwie cechy, mianowicie wielko i ksztat, inny natomiast filozof, Epikur (341 - 270 p.n.e.) wyjaniajc ich ruch przypisa im jeszcze trzecia, tj. ciar


Arystoteles (384 - 322 p.n.e.)


Gosi teori czterech ywiow mwic: ogie jest gorcy i suchy, powietrze ciepe i wilgotne, woda zimna i wilgotna, ziemia za zimna i sucha, kada substancja skada si z 4 ywiow - ognia, powietrza, wody i ziemi, woda paruje - bo ulatnia si z niej powietrze.

Jak na filozofw yjcych w tak odlegych czasach, dali oni pocztek rozwaaniom na temat budowy wiata, czyli materii. Teoria Arystotelesa mwica, e materia skada si z 4 ywiow dominowaa w chemii ok. 2000 lat i przetrwaa a do poowy XVII wieku.


W okresie redniowiecza nastpi rozwj alchemii, poprzedniczki chemii. Zadaniem alchemikw byo robi zoto, przemienia metale nieszlachetne np. elazo w szlachetne, czyli zoto czy srebro. Alchemicy znali 7 metali - zoto, srebro, mied, cyn, ow, elazo, rt.

Jeeli kada substancja stanowi pewn kombinacj ognia, powietrza, wody i ziemi, to, dlaczego nie miaaby by moliwa zmiana kombinacji iotrzymania nowej substancji? Ow jest prawie tak ciki jak zoto, mied zbliona barw do zota, a wic w wyniku nieznacznej zmiany skadu kadego ztych metali, mona przemieni je w zoto. Takie wanie pytania gnbiy alchemikw w redniowieczu. Mieli oni wynale kamie filozoficzny - preparat, ktry zamieniaby kamienie nieszlachetne w zoto, a ludziom zapewniaby wieczn modo.


Paracelsus(1493 1541)


Rozwin teori Arystotelesa. Gosi: "Materia jest zbudowana z 3 elementw, zwanych zasadami. S to: siarka, rt i sl. Paracelsus rozumowa - drewno si pali, rt si ulatnia, siarka ulega spaleniu, a sl pozostaje jako popi. Paracelsus wytwarza sole elaza, miedzi, rtci ibada ich dziaanie jako lekw - da pocztek nauce nazwanej - JATROCHEMIA (nauka o lekach).


Robert Boyle (1627-1691)


Boyle by reformatorem chemii w znaczeniu nowoczesnym, reformatorem, ktry program swj potrafi urzeczywistni. Zdecydowanie zwalcza on "elementy" Arystotelesa i "pierwiastki" alchemikw. Boyle pierwszy sformuowa pojcie pierwiastka chemicznego. "Za pierwiastki uwaam - mwi - pewne pierwotne lub proste, z niczym nie poczone ciaa: nie s one utworzone z innych cia ani nie powstay jedno z drugiego; s skadnikami cia doskonale zmieszanych, ktre z nich mog bezporednio powstawa i na ktre mona je ostatecznie rozoy"


John Dalton (1766-1844)


Umys angielskiego chemika, fizyka i meteorologa yjcego w latach zaprzta problem: dwutlenek wgla jest ciki, tlen - lejszy, azot - jeszcze lejszy, para wodna - najlejsza, przy czym para wodna jest dwukrotnie lejsza od dwutlenku wgla. Jak to si dzieje, e przy powierzchni Ziemi nie tworzy si warstwa dwutlenku wgla, a w grnej czci atmosfery - warstwa pary wodnej?Skutkiem rozwaa bya jego teoria atomistyczno- czsteczkowej budowy materii


Zapamitaj !!!!


Staroytno


redniowiecze

Rozwj alchemii - kada substancja jest kombinacj ognia, powietrza, wody iziemi.

Mona otrzyma zoto np. w wyniku kombinacji oowiu i miedzi.


Odrodzenie - renesans


Czasy nowoytne


Tyle historii.

Zajmijmy si wspczesnymi pogldami na temat budowy materii


Z czego si skada materia ?


Substancje

pierwiastki

mieszaniny

zwizki chemiczne

  • Niemetale

  • Azot

  • Tlen

metale

  • -Kwasy

  • Zasady

  • Sole

  • Powietrze

  • Stopy metali

  • Roztwory

  • Szlachetne:

  • Zoto

  • Platyna

  • Nieszlachetne:

  • elazo

  • Glin


Stany skupienia substancji

stay

lotny (gazowy)

cieky


Materia skada si z maych ziarenek zwanych drobinami. T cech materii nazywamy niecigoci lub ziarnistoci.


Wykonajmy proste dowiadczenie: Do jednej menzurki wsypmy ok. 200 g kaszy (np. gryczanej), a do drugiej ok. 200 g grochu. Zapiszmy objtoci kaszy i grochu. Nastpnie zmieszajmy w jednej menzurce kasz z grochem i energicznie potrznijmy. Jak objto ma powstaa mieszanina?


Okazuje si, e mieszanina zajmuje mniejsz objto, ni dodane skadniki. Przyczyn s rne rozmiary ziarenek skadnikw.

Jest to kontrakcja


Wykonajmy teraz kolejne dowiadczenia:

W odlegym kcie pokoju nakapmy na podog troch perfum; po jakim czasie nie zbliajc si moemy wyczu ich zapach.


Do szklanki wmy torebk z herbat i zalejmy j wrzc wod. Czy musimy miesza, by po kilku minutach pyn uzyska jednolit barw?


Zanurzmy teraz koniec kredy w atramencie.


Obserwowane w dowiadczeniach zjawisko nosi nazw dyfuzji i polega na samorzutnym mieszaniu si ze sob rnych substancji - gazw i cieczy (w bardzo niewielkim stopniu dotyczy to rwnie cia staych). Warunkiem jego wystpienia jest nie tylko istnienie czsteczek, ale take ich nieustajcy ruch!

Wnioski: materia skada si z bardzo maych elementw czsteczek, niewidocznych nawet pod mikroskopem optycznym. Czsteczki te s w cigym ruchu.


Ruchy te nosz nazw ruchw Browna. Nazwa pochodzi od nazwiska brytyjskiego botanika Roberta Browna


Zapamitaj !!!!


  • Dowody wiadczce o ziarnistej budowie materii

  • Dyfuzja

  • Ruchy Browna

  • Mieszanie i kontrakcja

  • Zmiany stanu skupienia

  • Reakcje chemiczne


Siy midzyczsteczkowe


Substancje skadaj si z bardzo maych czsteczek w cigym ruchu, zastanwmy si, co sprawia, e trzymaj si one "razem" i e st, przy ktrym siedzimy, sprawia cakiem solidne wraenie. Wnioskujemy, e musz dziaa midzy nimi jakie siy. Siy dziaajce midzy czsteczkami tego samego ciaa nazywamy siami spjnoci, a na granicy dwch rnych cia - siami przylegania.Najciekawsze zjawiska wystpuj na granicy dwch substancji.


Atom


Wszystko, co moemy zobaczy, usysze, dotkn i wyczu jest zbudowane z mikroskopijnych czsteczek nazywanych atomami, ktrych miliardy mieszcz si w kropce tego zdania. Atom za tworz czstki jeszcze mniejsze (subatomowe). Wiksze grupy atomw czc si tworz czsteczki.


Historia odkry. Modele atomu


Na pomys istnienia niepodzielnych czstek materii wpad jako pierwszy znany nam ju grecki filozof Demokryt ok. 400 lat p.n.e. W jego modelu wiat by kombinacja prni i wielkiej iloci mikroskopijnych czstek materii, do zrnicowanych pod wzgldem wielkoci i ksztatu. To on wprowadzi do nauki pojcie atomu.


Dopiero wiek XVIII i XIX zapocztkowa odkrycie nowych, nieznanych dotd pierwiastkw. Doprowadzio to do sformuowania teorii atomistycznej przez angielskiego fizyka Johna Daltona (rok 1805.) W tym naiwnym jeszcze modelu atom stanowi sztywn, niepodzielna kulk, a znane substancje byy zbiorami takich kulek. Dalton uwaa, e czenie si danych substancji polega na mikroskopowym czeniu si tworzcych je, niepodzielnych czstek.


Atomy w teorii Daltona zachowyway wasnoci fizyczne przy reakcjach chemicznych, co zgadzao si w wczesnymi obserwacjami. Ponadto dla kadego pierwiastka atomy nie rniy si midzy sob, a atomy odmiennych pierwiastkw byy rozrnialne na podstawie masy i zachowania przy przemianach fizycznych i chemicznych. Jedynym problemem byy zaobserwowane adunki dodatnie i ujemne podczas przemian. Ich obecno przemawiaa za bardziej skomplikowan budow atomu .


Istnienie elektronu (pojedynczego adunku ujemnego) zostao przewidziane w 1874 roku przez Irlandczyka George'a Stoney'a. Podj si on oszacowania elementarnej jednostki elektrycznoci, wystpujcej w procesie elektrolizy. Warto adunku elementarnego, obliczona przez Stoneya, bya wprawdzie okoo 20 razy mniejsza od obecnie przyjmowanej, ale teoretyczne podwaliny umoliwiy pniejsze odkrycie czstki. Stoney wprowadzi te sam termin "elektron"


W 1898 roku Joseph "J.J." Thompson wyznaczy dalsze wasnoci czstki i w pniejszych latach przy okazji zmodyfikowa model budowy atomu. Jego model to tzw. "ciasto z rodzynkami", przy czym rol ciasta peni tu rozoony do rwnomiernie adunek dodatni, a rodzynki to adunki ujemne - elektrony. Model ten tumaczy przez pewien czas do dobrze wyniki dowiadcze.


Model atomu wedug Josepha J.J." Thompsona


ErnestRutherford (fizyk pochodzcy z Nowej Zelandii) zaproponowa w roku 1911 pierwszy jdrowy model budowy atomu, w ktrym wikszo masy i adunek dodatni skupione s w bardzo niewielkiej przestrzeni w centrum atomu, a elektrony kr w do znacznej odlegoci od tego centrum (jdra atomowego.) Model ten nie wyjania, dlaczego w swym ruchu obrotowym, elektrony nie wytracaj prdkoci i nie spadaj w rezultacie na jdro.Wykaza istnienie adunkw dodatnich (protonw) w jdrze atomu w roku 1919.


Model atomu wedug Ernesta Rutherforda


Niels Bohr, genialny duski fizyk, zaproponowa rozszerzenie modelu Rutherforda. Wedug niego elektrony mog si porusza wok jdra jedynie po cile okrelonych orbitach wraz z odpowiadajcymi im odpowiednimi energiami. Zjawisko to wyjania dopiero mechanika kwantowa, wedug ktrej pochanianie i emisja energii elektronu w atomie moe odbywa si jedynie skokowo, poprzez emisja i absorpcj pewnej okrelonej iloci (kwantu) energii


Model atomu wedug Nailsa Bohra


Badania procesw promieniotwrczych pozwoliy wycign wniosek, e jdra atomowe s rwnie tworami zoonymi. Ustalono, e elementami skadowymi jdra s neutrony i protony. Protonom i neutronom nadaje si wspln nazw nukleonw.


Wspczesny model budowy atomu, zakada, e elektrony rozmieszczone s na powokach i tworz wok jdra chmury elektronowe.


A oto nasz model atomu...

...i czsteczki wody


Zapamitaj !!!!


Atom to najmniejsza ilo pierwiastka zachowujca jego waciwoci.


Atom

(najmniejsza cz pierwiastka chemicznego)

Powoki elektronowe

Jdro atomowe

Protony Neutrony

Elektrony

Neuklony


Dzieje Ziemi


Kilkanacie miliardw lat temu cay Wszechwiat skupiony by wjednym punkcie o"nieskoczonej" gstoci itemperaturze. Wpewnym momencie okoo 13 mld lat temu punkt ten zaczsi gwatownie rozszerza. Moment ten nazywany jest wielkim wybuchem


Dzieje Ziemi podzielone zostay na pi er, natomiast ery dzieli si z kolei na okresy. Era archaiczna i proterozoiczna s czasem nazywane prekambrem. Nazewnictwo er wywodzi si z jzyka grackiego (archaios- staroytny, proteros- pierwszy, palaios- dawny, mezos- rodkowy, oraz kainas- nowy). Nazwy okresw natomiast pochodz najczciej od miejscowoci, bd obszarw na kuli ziemskiej, gdzie po raz pierwszy geolodzy poznali skay danego okresu np. miasto Perm we Francji, czy Jura na granicy Szwajcarii i Francji. Niektre okresy swe nazwy zawdziczaj charakterystycznym skaom (np. kreda, czy karbon). Czas trwania poszczeglnych er jest niejednakowy. Najduej przebiegay dwie najstarsze ery: archaiczna i proterozoiczna, ktre trway ok. 4 mld lat.


Najwaniejsze wydarzenia er


  • Ery prekambryjskie - archaiczna i proterozoiczna:

  • formuje si skorupa ziemska, atmosfera i hydrosfer

  • tworz si tarcze i platformy - fundamenty kontynentw

  • powstaje w wodach ycie - rozwijaj si prymitywne organizmy


Pooenie kontynentw


  • Era paleozoiczna:

  • yj organizmy, ktre utworzyy skamieniaoci przewodnie tej ery - trylobity, graptolity

  • stopniowy rozwj ycia - pojawiaj si krgowce, wrd nich prymitywne ryby, pazy, gady - ycie z - wody wychodzi na ld

  • rozwijaj si roliny ldowe, w karbonie lasy tworz olbrzymie skrzypy, widaki, paprocie drzewiaste, ktre s podstaw do wytworzenia si wgla w tym okresie

  • maj miejsce dwie potne orogenezy: starsza - kaledoska i modsza - hercyska

  • zmienia si przestrzenny ukad kier kontynentalnych

  • klimat wykazuje due wahania, wystpuj klimaty rwnikowe, umiarkowane i okoobiegunowe u schyku ery nastpuje wielkie wymieranie - wygino okoo 90% gatunkw zwierzt


Pooenie kontynentw


  • Era mezozoiczna:

  • zmienia si rozkad ldw i mrz, maj miejsce transgresje i regresje mrz, czyli zalewanie obszarw - ldowych i ustpowanie mrz z ldw

  • nastpuje silny rozwj gadw, pojawiaj si pierwsze ptaki i pierwsze ssaki

  • pojawiaj si naczelne

  • w morzach yje bogata fauna - gowonogi: amonity i belemnity utworz skamieniaoci przewodnie - z ich obumarych szcztkw tworz si pokady wapieni

  • rozpoczynaj si pierwsze ruchy orogenezy alpejskiej

  • z kocem ery wymieraj wielkie gady ldowe, gowonogi i wiele innych gatunkw


  • Era kenozoiczna:

  • jest najkrtsz er, ale nadal trwajc

  • ksztatuje si wspczesny ukad i rzeba ldw i mrz

  • pojawia si czowiek, w wiecie zwierzcym dominuj ssaki

  • w wyniku ruchw orogenezy alpejskiej powstaj wielkie masywy grskie

  • wystpuj znaczce zmiany klimatu doprowadzajce do rozwoju i zaniku ldolodw i lodowcw

  • ocieplenie klimatu powoduje zanik ldolodu na pkuli pnocnej, znaczcym czynnikiem rzebotwrczym staj si wody pynce, wiatr, a pniej czowiek


Budowa wntrza Ziemi


Moliwoci bezporedniego poznania budowy wntrza Ziemi sograniczone (najgbsze wiercenia signy zaledwie 12 kilometrw) uczeni posuylisi innymi metodami badawczymi. Najwicej informacji przyniosy badania geofizyczne zeszczeglnym uwzgldnieniem metod sejsmicznych. Pozwoliy one wyrni 3 podstawowe strefy:- skorup ziemsk,- paszcz (grny idolny), - jdro (zewntrzne iwewntrzne).


Skorupa ziemska zbudowana jest zesztywnych ska magmowych, osadowych iprzeobraonych. Jej grubo siga odokoo 5 km podoceanami doponad 70 km podkontynentami, tworz j gwnie skay zawierajce duo zwizkw krzemu (Si) oraz glinu (Al). Wraz zewzrostem gbokoci, wskorupie ziemskiej ronie cinienie (rednio ookoo 1 atmosfer na3,7 metra) oraz temperatura (rednio 1C nakade 33 m gbokoci stopie geotermiczny)


Paszcz Ziemi pooony podskorup ziemsk siga dogbokoci okoo 650 km (grny) idalej dookoo 2900 km (dolny). Wskadzie chemicznym zdecydowanie dominuj tlenki krzemu (SiO2), magnezu (MgO) ielaza (FeO). Wzewntrznej czci paszcza grnego wyrniasi sztywn warstw perydotytow oraz lec poniej astenosfer warstw odznaczajcsi sprystoci iplastycznoci wtej czci paszcza powstaj prdy cieplne zwane konwekcyjnymi, ktre sodpowiedzialne za ruchy pyt tektonicznych.


Jdro badania wykazuj, ejdro zewntrzne ma cechy ciaa ciekego, natomiast wewntrzne (od gbokoci okoo 5100 km) zachowujesi jakciao stae. Wskadzie chemicznym dominuj pierwiastki metali cikich gwnie elazo (Fe) inikiel (Ni). Wewntrzu naszej planety panuje bardzo wysokie cinienie (ok. 0,36 x 1012 GPa),a temperaturaosiga wartoci ponad 6000C. Jest to najsabiej poznana sfera naszej planety.


Skad chemiczny ziemi


Masa Ziemi wynosi 5,98 1024 kg. Planeta skada si gwnie z elaza (32,1%), tlenu (30,1%), krzemu (15,1%), magnezu (13,9%), siarki (2,9%), niklu (1,8%), wapnia (1,5%) oraz glinu (1,4%). Pozostae pierwiastki wystpuj w ladowych ilociach (1,2%). Jdro zbudowane jest przede wszystkim z elaza (88,8%), a take niklu (5,8%), siarki (4,5%) i ladowych iloci (mniej ni 1%) innych pierwiastkw

Geochemik Frank W. Clarke okreli skad ilociowy skorupy ziemskiej. Obliczy, e skada si ona w 46,6% z tlenu, wchodzcego gwnie w skad ska ziemskich w postaci tlenkw , przede wszystkim tlenkw glinu, elaza, wapnia, magnezu, sodu oraz potasu. Dwutlenek krzemu (krzemionka) wystpuje w przyrodzie w czystej postaci jako kwarc , tworzy te sole zwane krzemianami mineray, z ktrych zbudowane jest ponad 90% ska tworzcych skorup ziemsk.


PROCESY GEOLOGICZNE


Powierzchnia Ziemi poddana jest cigemu dziaaniu procesw geologicznych ksztatujcych jej obraz. rdem tych procesw jest energia:- zewntrzna pochodzca odSoca;- wewntrzna pochodzca zwntrza Ziemi (jdra).


Procesy wewntrzne izewntrzne nieprzerwanie, zrnym nateniem isi, dziaaj napowierzchni Ziemi. Ich skutki widoczne snaog po dziesitkach, setkach czy nawet tysicach lat, choniektre znich (np. trzsienia ziemi) trwaj zaledwie kilka sekund inatychmiast powoduj olbrzymie zmiany wobrazie powierzchni Ziemi.


Procesy wewntrzne


Trzsienie Ziemi to naturalny, krtkotrway igwatowny wstrzs litosfery, powstay podpowierzchni Ziemi (ognisko trzsienia ziemi hipocentrum) irozchodzcysi wpostaci fal sejsmicznych; punkt napowierzchni Ziemi, wktrym sia wstrzsw jest najwiksza nosi nazw epicentrum


Wulkanizm to wszystkie zjawiska zwizane zdziaalnoci wulkanw, azatem zwydobywaniemsi pynnych, staych igazowych produktw wulkanicznych: magmy (nazywanej law po wydobyciu napowierzchni), materiau piroklastycznego (rozdrobnione si wybuchu okruchy skalne), gazw wulkanicznych.


Plutonizm to og zjawisk zwizanych zpodziemnym przemieszczaniemsi magmy itworzeniu zniej ska gbinowych.


Ruchy grotwrcze(orogeniczne) to wielkoskalowe ruchy skorupy ziemskiej, trwajce miliony lat iprowadzce dopowstania gr:

fadowych utworzonych wwyniku sfadowania warstw skalnych wstrefach subdukcji.


zrbowych utworzonych wwyniku rozcicia terenu licznymi uskokami, biegncymi wrnych kierunkach.


wulkanicznych tworzcychsi gwnie wstrefach ryftowych istrefach subdukcji wwyniku wydobywaniasi napowierzchni Ziemi lawy oraz materiau piroklastycznego


Ruchy ldotwrcze(epejrogeniczne) to dugotrwae ipowolne pionowe ruchy skorupy ziemskiej, obejmujce wielkie obszary naszej planety


Procesy zewntrzne


Wietrzenie to rozpad (wietrzenie fizyczne/mechaniczne) lub rozkad (wietrzenie chemiczne) ska podwpywem dziaania czynnikw zewntrznych; wwyniku zmian temperatury powietrza skaa najpierwsi nagrzewa (wwczas zwiksza swoj objto), apotem ochadza (kurczy si); taki cykl, powtarzany regularnie, prowadzi dokruszenia si (rozpadu) skay ipowstania zwietrzeliny.Szczeglnym przypadkiemWietrzenia fizycznego jest Wietrzenie mrozowe (tzw. zamrz); zachodzi ono przy udziale wody zawartej wszczelinach skalnych; naskutek spadku temperatury poniej 0C woda krzepnie, zwikszajc przy tym swoj objto (zgodnie zprawami fizyki); wefekcie prowadzi to dorozsadzania ska.


PrzykademWietrzenia chemicznego szjawiska krasowe; skay wglanowe (np. wapie), wchodzc wreakcj zwod, ulegaj rozpuszczaniu (rozkad); powstaj wten sposb przerne formy krasowe, np. jaskinie zszat naciekow (stalaktyty, stalagmity istalagnaty), wywierzyska (rda krasowe), lejki krasowe iinne


Erozja rzeczna polega naniszczeniu przez transportowany materia skalny dna koryta (erozja wgbna/denna) oraz podcinania brzegw doliny przez nurt (erozja boczna); skutkiem dziaania erozji bocznej smeandry (zakola) istarorzecza.


Erozja wiatrowa (eoliczna) szczeglnie widoczna naobszarach suchych pozbawionych zwartej szaty rolinnej; niesiona wiatrem zwietrzelina uderza wnapotkane przeszkody (wystpy skalne) niszczc je; taki proces nosi nazw korazji; skutkiem tego zjawiska stzw. grzyby skalne


Erozja morska to niszczca dziaalno fal morskich nabrzeg; stale atakowany przez wod wysoki brzeg morski ulega podcinaniu upodstawy iosuwaniu; wten sposb tworzysi klif; niszczca dziaalno wody morskiej nosi nazw abrazji


Erozja lodowcowa przykadem niszczcej dziaalnoci lodu sdoliny rzeczne, ktre jzor lodowca grskiego przeksztaca zV-ksztatnych naU-ksztatne; dziaalno lodowcw ildolodw bya szczeglnie nasilona wepoce plejstocenu iodcisna due pitno nawielkich obszarach naszego globu, wtym take naterenie Polski


Ruchy masowe to procesy przemieszczaniasi ska po powierzchniach nachylonych, podwpywem dziaania si grawitacji; zaliczajsi donich m. in.:

spezywanie to powolne przemieszczaniesi zwietrzeliny wd stoku, naprzykad wwyniku zamarzania irozmarzania gruntu; czsto wystpuje naobszarach objtych wieloletni zmarzlin (soliflukcja);


spywy botne bywaj tragiczne wskutkach, powstaj nastokach oduym nachyleniu wwyniku nasiknicia gruntu wod po obfitych opadach lub roztopach;


osuwisko tworzysi naskutek zelizgiwania wzdu powierzchni stoku zewntrznej warstwy gruntu wwyniku zmniejszenia tarcia; wystpienie osuwiska moe by spowodowane np. trzsieniem ziemi lub podciciem stoku (osuwanie klifu).


Akumulacja to osadzanie igromadzenie, najczciej wzagbieniach terenu, materiau skalnego transportowanego przez wod, wiatr ilodowiec.

ProcesAkumulacji rzecznej szczeglnie dobrze widoczny jest uujcia rzeki, czyli tam gdzie traci ona swoj moc transportow iusypuje niesiony materia; wosadach rzeka dzielisi naodnogi iuchodzi domorza kilkoma ramionami; wten sposb powstaje ujcie rzeki zwane delt (np. delta Wisy uawy Wilane).


Efektemakumulacji wiatrowej sm.in. wydmy, np. pustynne barchany, czy wydmy podune (na Saharze zwane seifami) oraz spotykane wPolsce wydmy paraboliczne.

Barchan wydmy podune wydma paraboliczna


W sprzyjajcych warunkach, tam gdzie linia brzegowa ulega zaamaniu, prdy morskie mog utworzy piaszczyst mierzej (np. Mierzeja Helska) taki proces nosi nazwakumulacji morskiej


Do form akumulacji lodowcowej nale m.in. wzniesienia morenowe, gazy narzutowe, ozy, rwninysandrowe


Skutkiem dziaania procesw zewntrznych jest stae obnianie iwyrwnywanie powierzchni Ziemi. Gdyby orzebie naszej planety decydoway tylko teprocesy, to zczasem powierzchnia zostaaby cakowicie wyrwnana. Taka sytuacja jest jednak niemoliwa, gdy przeciwdziaaj im procesy wewntrzne, ktre urozmaicaj powierzchni.Ukad wzajemnych oddziaywa jest dynamiczny zmieniasi zarwno wczasie, jakiw przestrzeni. Obszary obecnie wyrwnywane przez procesy zewntrzne wprzyszocimog ulec np. wypitrzaniu podwpywem procesw wewntrznych. Iodwrotnie dzisiejsze tereny pofadowane za miliony lat mog zosta wyrwnane


Z geologicznego punktu widzenia najmniejszymi skadnikami skorupy ziemskiej s mineray. Skupiska mineraw tworz skay. Minera (minero z ac. - kopalnia, kruszec ) jest to pierwiastek (np. siarka, zoto) lub zwizek chemiczny (np. kwarc, kalcyt) jednorodny pod wzgldem cech fizycznych, powstay w wyniku procesu geologicznego stanowicy skadnik litosfery. Najczciej wystpujce mineray powstay z poczenia gwnych pierwiastkw budujcych skorup ziemsk. Na przykad kwarc (SiO2) powsta z poczenia tlenu z krzemem. Spord kilku tysicy poznanych mineraw tylko okoo 200 naley do grupy mineraw skaotwrczych, tzn. takich, z ktrych zbudowane s skay, np. kwarc, skalenie, miki, kalcyt, mineray ilaste.


Mineray skaotwrcze s zaliczane do krzemianw i glinokrzemianw oraz tlenkw i wglanw. W sumie te cztery grupy stanowi 99% masy caej skorupy ziemskiej. Tylko nieliczne mineray s pierwiastkami, np. czyste odmiany wgla - grafit i diament, niektre metale szlachetne - zoto, platyna, siarka rodzima. Nagromadzenie ska i mineraw w skorupie ziemskiej, ktre mog by wykorzystywane gospodarczo nazywamy zoem. Mineraami zoowymi czyli tworzcymi zoa s rwnie kruszce i rudy. Kruszcami nazywa si mineray bdce chemicznymi zwizkami metali o poysku metalicznym lub te o duym ciarze waciwym, np. chalkopiryt (kruszec miedzi), galena (siarczek oowiu). Rudami nazywamy kruszce metali elaznych, hematyt, magnetyt, syderyt, a take wszelkie kruszce i mineray niemetaliczne, np. rudy siarki.Kady minera ma okrelone waciwoci fizyczne (twardo, barw, ciar waciwy) i stay skad chemiczny.


Wikszo mineraw posiada budow krystaliczn, co oznacza, e wystpujce w minerale poszczeglne atomy lub jony s rozmieszczone prawidowo tworzc przestrzenn sie krystaliczn. Budowa krystaliczna wpywa na jednorodno cech fizycznych i chemicznych mineraw. Czasami spotyka si mineray o nieuporzdkowanej budowie wewntrznej, ktre nazywa si ciaami bezpostaciowymi lub mineraloidami, np. asfalt, bursztyn.


Naturalne skupiska jednego lub kilku mineraw tworz skay. S one naturalnymi skadnikami skorupy ziemskiej powstaymi w wyniku procesw przyrodniczych.


Skay magmowe

Skay gbinowe - powstaj powoli we wntrzu Ziemi i pod znacznym cinieniem, maj budow jawnokrystaliczn;

Skay wylewne - powstaj z magmy szybko stygncej na powierzchni Ziemi, maj budow skrytokrystaliczn


Granit

Bazalt


Skay osadowe

Skay okruchowe - powstay z rozkruszenia, niszczenia innych ska

Skay pochodzenia chemicznego - powstay w wyniku wytrcenia si mineraw z roztworw

Skay pochodzenia organicznego - powstay ze szcztkw organizmw rolinnych i zwierzcych


Dolomit

Kwarc


  • Cz mineraw powstaje w wyniku przeobraenia w warunkach wysokiego cinienia i temperatury, std nazywamy je przeobraonymi lub metamorficznymi, np. gnejsy. Skay przeobraone powstay w wyniku przemian ska magmowych lub osadowych. Najczciej wystpujcymi skaami przeobraonymi s:

  • gnejsy - powstae z granitw;

  • marmury - powstae z wapieni;

  • kwarcyty - powstae z piaskowcw;

  • upki krystaliczne - powstae z upkw osadowych;

  • grafit - powstay z wgla kamiennego.


Gnejs

Marmur

upki krystaliczne

Kwarcyt


  • Ze wzgldu na spoisto skay moemy podzieli na:

  • lite, np. granit, piaskowiec;

  • spoiste, np. glina, i;

  • lune, np. wir, piasek.


Zapamitaj !!!!


  • Dzieje Ziemi podzielone zostay na pi er, natomiast ery dzieli si z kolei na okresy

  • Moemy wyrni 3 podstawowe strefy Ziemi:- skorup ziemsk,- paszcz (grny idolny), - jdro (zewntrzne iwewntrzne).


Procesy geologiczne wewntrzne (endogeniczne):- trzsienia ziemi,- wulkanizm,- plutonizm,- ruchy grotwrcze (orogenezy),- ruchy ldotwrcze (epejrogenezy).

Procesy geologiczne zewntrzne (egzogeniczne):- wietrzenie,- erozja (rzeczna, morska, eoliczna, lodowcowa),- ruchy masowe,- transport,- akumulacja.


Podzia ska


Dzikujemy za uwag


  • Login