Teoria poznania
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 42

Teoria poznania PowerPoint PPT Presentation


  • 87 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Teoria poznania. Danuta Rogala Magdalena Osolińska Zdrowie środowiskowe II rok. Teoria poznania.

Download Presentation

Teoria poznania

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Teoria poznania

Teoria poznania

Danuta Rogala

Magdalena Osolińska

Zdrowie środowiskowe II rok


Teoria poznania1

Teoria poznania

Termin „teoria poznania” – a wraz z nim kształt tej dyscypliny filozoficznej – jest względnie nowy. Teorię poznania jako samotną dziedzinę filozofii, występującą pod taką właśnie nazwą, można odnaleźć dopiero w XIX w., około 1830r.


Teoria poznania2

Teoria poznania

zwana gnoseologią od greckich słów gnosis -poznanie i logos - nauka lub epistemologią (gr. episteme - wiedza) jest obok ontologii jednym z podstawowych działów filozofii. W starożytnej Grecji, filozofowie mówiąc o poznaniu używali dwóch terminów. Pierwsze to episteme, która była wiedzą w znaczeniu praktycznym, sprawdzalnym; drugie to gnosis(poznanie), dzięki któremu określano wiedzę teoretyczną i pojęciową. Jednak rozróżnienie to było dosyć niewyraźne, dlatego używano tych terminów zamiennie i tak dzisiaj również się dzieje. Wyjątkiem jest tutaj tylko niemieckojęzyczne rozróżnienie zgodnie, z którym epistemologia jest utożsamiana z teorią badań naukowych lub metodologią; natomiast gnoseologia jest filozofią poznania.


Teoria poznania3

Teoria poznania

Zajmuje się prawdziwością i prawomocnością poznania ludzkiego.

Wiąże się to z poglądem ,który mówił o konieczności wskazania wartości poznania bytu, którym się zajmujemy. Konsekwencją tego wymogu byty co najmniej trzy koncepcje teorii poznania.


Trzy koncepcje teorii poznania

Trzy koncepcje teorii poznania:


Teoria poznania4

Teoria poznania

W kształtowaniu teorii poznania, jako odrębnej nauki, duży wpływ mieli m.in.:

  • Platon

  • Arystoteles

  • Kartezjusz

  • G. Berkeley

  • D. Hume

  • I. Kant

  • Fryderyk Nietzsche

  • Auguste Comte

  • Henri Bergson

  • Ludwig Wittgenstein


G wne zagadnienia teorii poznania to

Główne zagadnienia teorii poznania to:


Pytanie o r d o poznania nale y rozpatrywa w dw ch aspektach

Pytanie o źródło poznania, należy rozpatrywać w dwóch aspektach:

chodzi o podanie odpowiedzi na pytanie: jakie jest pochodzenie wiedzy zawartej w sądach, pojęciach i myślach, które głosimy

dotyczy on metody uzasadniania prawdziwości naszych twierdzeń, jaka po zastosowaniu zapewni, że nasze poznanie będzie pełnowartościowe i jednocześnie prawomocne


Zagadnienie r de poznania sprowadza si do dw ch pyta

Zagadnienie źródeł poznania sprowadza się do dwóch pytań:

Reprezentantem odpowiedzi na te pytania jest : empiryzm i aprioryzm. Człowiek przyjmując stanowisko racjonalne (aprioryczne) lub empiryczne przedstawia swoje stanowisko następująco : w umyśle człowieka znajduje się niezwykle wiele pojęć i sądów, takich jak drzewo, śnieg, trójkąt, sprawiedliwość, czy Bóg; problematyczne jest tylko to, czy któreś z tych pojęć jest wrodzone.

Skąd bierze się wiedza?

Jak ją uzyskujemy?


Teoria poznania

Racjonaliści genetyczni uważają, że istnieje wiedza wrodzona. Oznacza to, że zanim będziemy mieli kontakt z doświadczeniem, już w naszym umyśle istnieją pewne pojęcia, te pojęcia wyprzedzają doświadczenie, które może stanowić jedynie pretekst do ich ujawniania się. Mając np. wszczepiony w umysł ideał piękna, spotykając się z egzemplifikacjami tegoż piękna, próbujemy je dopasować do tego konkretnego przykładu. Chociaż, jest wiele pięknych rzeczy, żadna nie dorównuje tej, którą mamy w umyśle. Wynika to z faktu, że żadna idea nie jest wytworzona przez doświadczenie, nawet najpiękniejszy byt realny nie pokrywa się z nią i jej nie dorównuje.


Teoria poznania

Idea, o której mówimy, jest pierwotniejsza od doświadczenia. Ktoś mógłby powiedzieć, że człowiek nie dąży tylko do idealnego piękna, ale np. dąży w ogóle do doskonałości, nieskończoności, do pewnego absolutu. Możemy pytać skąd się bierze w nas ta czy inna idea skoro w naszej rzeczywistości otaczają nas obiekty, które w bliższym kontakcie okazują się skończone i niedoskonale. Skąd w ogóle świadomość dążenia do czegoś doskonałego, skąd wiedza, że coś takiego istnieje w jakikolwiek sposób. Otóż na to odpowiada Platon,mówiąc o istnieniu w naszym umyśle wrodzonych idei.


Teoria poznania

Empiryści genetyczni uważają, iż człowiek jest czystą nie zapisaną tablicą (tabula rasa), na której doświadczenie wypisuje swoje znaki. Można ten pogląd sformułować w następującym zdaniu. „Nie ma niczego w umyśle, czego nie było by w zmysłach”. Główni przedstawiciele tego poglądu to Jon Locke i David Hume.


Teoria poznania

Według Huma, genezą naszego poznania, są wszystkie treści naszej świadomości, które są ostatecznie spostrzeżeniami zmysłowymi o dwojakim charakterze:

Mamy, zatem drogę od wrażeń, przez odbicia do idei. Pojęcia według Huma musiały powstać przez wyprowadzenia z doświadczenia.


Zagadnienie r de wiedzy mo na rozpatrywa w aspekcie metodologicznym

Zagadnienie źródeł wiedzy można rozpatrywać w aspekcie metodologicznym

Pytamy tutaj, czy do poznania prawdziwego prowadzą nas zmysły czy rozum?

Empiryzm metodologiczny głosi, że weryfikacji wiedzy należy dokonywać za pomocą obserwacji eksperymentu i indukcji, czyli za pomocą metod empirycznych. Empiryzm skrajny głosi, iż nawet poznanie matematyczne może być wyprowadzane z doświadczenia. Prawa logiki i aksjomaty matematyczne są indukcyjnymi uogólnieniami twierdzeń jednostkowych, które opierają się na doświadczeniu. Pogląd ten redukował prawa logiki i matematyki do prawideł funkcjonowania ludzkiej psychiki. Empiryzm skrajny, nazwany psychologizmem, byk ostro krytykowany, co było początkiem empiryzmu umiarkowanego. Głosił, że obok wiedzy empirycznej istnieje wiedza poza empiryczna wyrażona w wyrażeniach a priori o charakterze analitycznym.


Teoria poznania

Wiedza empiryczna jest zawarta w obserwacyjnych, indukcyjnych i ich generalizacjach. Natomiast wiedza nie empiryczna zawiera się w sądach analitycznych i wnioskach dedukcyjnych wywiedzionych z różnego rodzaju sądów, które sklasyfikował Kant. Podzielił je na:

Najważniejsze są twierdzenia analityczne, gdyż są uprawnionymi twierdzeniami a priori; wydobywają sens ukrytych w nim terminów.


Teoria poznania

Z kolei aprioryzm metodologiczny głosił, że istnieje wiedza ogólna i konieczna.

Wiedza ta głosi prawdy aprioryczne, które można uzasadnić metodami racjonalnymi. Skrajna odmiana aprioryzmu twierdzi, że człowiek poznając rzeczywistość, powinien posługiwać się tylko rozumem. Tym samym zostaje odrzucone doświadczenie jako źródło wiedzy. Powodem zarzucenia percepcji były liczne przekłamania, płynące z niedoskonałości zmysłów. Faktem jest, że każdy inaczej postrzega rzeczywistość, stąd nie mogą zmysły być gwarantem pewności oceny rzeczywistości


Teoria poznania

Zajmując się źródłami poznania ludzkiego musimy wyodrębnić parę przeciwstawnych stanowisk: racjonalizm i irracjonalizm.


Teoria poznania

Drugim ważnym zagadnieniem teorii poznania, jest zagadnienie istoty prawdy, sprowadza się do odpowiedzi na pytanie:

Co to jest prawda?

Prawdziwość w seksie poznawczym, ta pewna cecha relacyjna sądów. Klasycznie pojęta prawdziwośćjest niestopniowana, niezmienna, niezależna od podmiotu i okoliczności wygłaszania sądu. Prawda polega na zgodności rzeczy i umysłu. Została ona stworzona przez Arystotelesa, a sformułował ją św. Tomasz z Akwinu następująco: „Veritas est adaequatio rei et intellectus". Wielu filozofów nie zgadzało się z tą definicją, gdyż uważali ją za niejasną, co wynikało z różnych interpretacji zgodności z rzeczywistością. Zgodność nie może polegać na identyczności; myśl mająca wymiary czasowe, nie może być identyczna z rzeczywistością, która ma wymiary przestrzenne. Definicja ta jest nieostra dlatego, że nie podaje ile musi być wspólnych cech zachodzących między treścią myśli a rzeczywistością, aby definicja mogła być prawdziwa. Te i kolejne zarzuty spowodowały odrzucenie klasycznej definicji prawdy.


Nieklasyczne definicje prawdy

Nieklasyczne definicje prawdy

Zakładały, że aby jakieś twierdzenie było prawdziwe, musi być ono zgodny z jakimś kryterium. Zależnie od tego kryterium, powstały różne wersje nieklasycznej definicji prawdy.

Zgodnie np. z definicją koherencyjną, prawda jest zgodnością myśli między sobą. Zgodność w tym przypadku oznacza niesprzeczność przyjętego twierdzenia z wcześniej przyjętymi, co stanowi ostateczne kryterium prawdziwości rozpatrywanego twierdzenia. Niektórzy domagają się, aby za prawdziwe uznać nie tylko taką teorię, która jest niesprzeczna, ale musi ona być jeszcze zgodna z doświadczeniem.


Teoria poznania

Inna nieklasyczna definicja prawdy

odwołuje się do oczywistości, z jaką dane twierdzenie się nam jawi. Czymś oczywistym, według Kartezjusza było to, „co jest jasne i wyraźne”. Dla Spinozyoczywistość była cechą, która operowała prostymi pojęciami ujmującymi elementarne zagadnienia rzeczywistości, pojęcia proste są dla nas oczywiste, stąd domagają się prawdziwości.

Inna wersja tej koncepcji była autorstwem neokantysty Rickerta, według którego oczywistość powoduje, że dane twierdzenie odbieramy jako powinność; czujemy, że powinniśmy uznać je za prawdziwe.


Teoria poznania

Uznanie twierdzenia poprzez powszechną zgodę, to kolejna próba nowej koncepcji prawdy. W tej definicji nie jest zawarta konieczność uzyskania akceptacji danego sądu przez wszystkich ludzi sensu stricto.

Według niektórych wystarczy, że będzie to większość statystyczna, inni z kolei zastrzegają prawo do wydawania sądów prawdziwych specjalistom, awangardzie. Nawet eksperci głosili poglądy, które były dyktowane przez elity rządzące; większość wcale nie musi mieć racji, nawet w kręgi ludzi wykształconych. Zatem, ani większość statystyczna ani opinia naukowców nie może być gwarantem prawdziwości poglądu.


Teoria poznania

Określone sądy, w zależności od tego czy je uznamy, mogą nam przynieść szkodę lub pożytek. Z tego faktu wywiedziono nową koncepcję prawdy, uznającą sądy, które są korzystne dla naszego życia.

Prawdziwość jest wyznaczona przez użyteczność, zatem prawda jest podporządkowana pragmatyce. Taki stan rzeczy powoduje przewartościowanie samej wartości; wartość użyteczna zostaje przeceniona, a prawda ulega degradacji. Jeszcze jeden negatywny element koncepcji pragmatycznej mówi o prawdziwości zrelatywizowanej do celów i okoliczności działania.


Teoria poznania

Tak, więc widzimy, że kolejne wersje definicji prawdy nie przyniosły ostatecznej zasady zapewniającej, że dane twierdzenie jest prawdziwe.

Kolejne koncepcje mówiły o zdrowym rozsądku, odwoływały się do poglądów marksistowskich, czy też do języków sformalizowanych (semantyczna definicja prawdy Alfreda Turskiego). Jak się okazało i to nie zapewniło doskonałość definicji.


Teoria poznania

Pozostały jeszcze do rozpatrzenia ograniczenia, jakie napotyka podmiot poznający tzn. przedmiot poznania.

Podmiot musi się przekonać czy w akcie poznawczym może wykroczyć poza siebie samego; czy może partycypować we własnej transcendencji.

Transcendencję rzeczywistości można postrzegać, co najmniej w dwojaki sposób.


Teoria poznania

To stanowisko sprowadza się do poszukiwania metod poznawania wszystkiego, co nie jest własnymi przeżyciami psychicznymi. Przeżycia, o których mowa, określa się jako immanentne, granice poznania, które może przekroczyć podmiot, także określa się jako immanentne, a stanowisko epistemologicznym realizmem immanentnym.

1. Z jednej strony przedmiotem

transcendentalnym jest każdy byt

nie będący własnym przeżyciem

psychicznym poznającego

podmiotu.


Teoria poznania

2. Opozycyjnym stanowiskiem

Jest epistemologiczny

Idealizm immanentny.

Twórcą tego poglądu jest George Berkeley, który uznawał za jedyny przedmiot naszego poznania subiektywne wrażenia i przeżycia.

Proces poznania nie sprowadza się do odkrywania obiektywnych własności rzeczy, lecz polega na kontakcie z własnymi przeżyciami.

Pogląd ten jest połowiczny, gdyż dotyczy tylko własnych przeżyć a pomija realne byty, tym samym nie może ich zbadać.

Bardziej radykalne stanowisko w tym nurcie należało do Huma, rozciągającego tezę idealizmu na spostrzeżenia wewnętrzne, co prowadzi do zdobycia samo wiedzy.


Teoria poznania

Przedmioty transcendentalne to także rzeczy istniejące w rzeczywistości, w odróżnieniu od tych tylko pomyślanych. Potocznie za przedmioty istniejące naprawdę uznaje się przedmioty istniejące włącznie z przeżyciami podmiotów psychicznych, zaś przedmiotami tylko pomyślanymi są wymysły ludzkie w formie fikcyjnych postaci i wydarzeń.

Jednak, to, co my uznajemy za rzeczywiste, niektórzy filozofowie uznali za konstrukcję myślową; transcendentalna okazała się jedynie rzecz sama w sobie.


Teoria poznania

W związku z powyższym, skrystalizowała się kolejna granica naszego poznania, która pyta o to, czy przedmioty istniejące naprawdę są naszemu poznaniu dostępne. Być może możemy poznać tylko nieistniejące struktury myślowe; wtedy stoimy na stanowisku epistemologicznego idealizmu transcendentalnego.

Autorem takiego stanowiska był Kant, który w teorii poznania dokonał „przewrotu kopernikańskiego”.


Chc c stworzy filozofi krytyczn postawi pytanie jak mo liwe s s dy syntetyczne a priori

Chcąc stworzyć filozofię krytyczną, postawił pytanie: jak możliwe są sądy syntetyczne a priori?

czyli jak jest możliwe, że poznajemy ogólne prawa niedoświadczalne, jednocześnie przez doświadczenie niepodważalne.

Aby zrozumieć istotę sądów syntetycznych a priori, należy przyjąć, że poznawać można tylko własne konstrukcje myślowe, dzięki temu możemy omijając doświadczenie poznać zasady, które konstruują przedmioty w akcie postrzegania.


Teoria poznania

To, co poznajemy nie jest niezależną od umysłu, „rzeczą samą w sobie”, a tylko wytworem naszego umysłu. To, że postrzegane przedmioty są wyłącznie konstrukcjami naszego umysłu. Kant uświadamia sobie, gdy uznaje, że w tym konstruowaniu bierze udział czas, przestrzeń i kategorie, które są właśnie apriorycznymi schematami działalności intelektualnej.


Teoria poznania

Opozycyjnym zarówno do idealizmu immanentnego, jak i transcendentalnego jest epistemologiczny realizm. Przedstawiciele stanowiska:

  • Arystoteles,

  • św. Tomasz,

  • Bacon

  • Holbach,

    wykraczali poza sferę własnych przeżyć, ale także pozostawiali za sobą konstrukcje własnego umysłu. To pozwoliło im poznać przedmioty zewnętrzne względem podmiotu; poznać rzeczywistość obiektywną.


Teoria poznania

Realizm dzieli się na naiwny i krytyczny, zależnie od tego jak spostrzega obiekty fizyczne i czy przyznają tym obiektom wszystkie spostrzegane własności.

naiwny

krytyczny

Stoi na stanowisku, że istnieją

wszystkie spostrzegane jakości

zmysłowe, co więcej są dostępne

poznaniu. Chociaż zdarzają się

złudzenia to jednak wszystkie

odczuwane własności, przysługują

przedmiotom tak jak my je

dostrzegamy.

Potwierdza poznawalność

obiektów fizycznych, ale w sposób

pośredni. Uważa również, że nie

wszystkie spostrzegane jakości

zmysłowe istnieją obiektywnie,

gdyż są takie, które powstały

bez udziału poznającego

podmiotu.


Teoria poznania

W obrębie rozważań dotyczących możliwości poznawczych człowieka, należy rozróżnić jeszcze dwa przeciwstawne stanowiska: agnostycyzm i sceptycyzm.

ma pejoratywny stosunek do możliwości poznania bytu.

Stanowisko to zakłada, że należy zaprzestać stawiania pytań, gdyż obiekty zainteresowania i tak należą do sfery niepoznawalnej.

Zależnie od tego, czy niepoznawalna była cała poza empiryczna rzeczywistość czy tylko określona kategoria przedmiotów, mieliśmy do czynienia odpowiednio z agnostycyzmem powszechnym i częściowym.

Agnostycyzm


Przedstawicielami agnostycyzmu cz ciowego s mi dzy innymi

Przedstawicielami agnostycyzmu częściowego są między innymi:

  • B. Spinoza, który Boga - przyrodę mógł poznawać tylko w zakresie rozciągłości i myślenia.

  • Kant był przekonany o możliwości poznania tylko zjawisk, natomiast „rzecz sama w sobie”, jako to, co istnieje niezależnie od świadomości, jest skazane na niepoznawalność.


Teoria poznania

  • D. Hume, podważający możliwość poznania związku przyczynowo - skutkowego. Możemy, co najwyżej doświadczyć styczności określonych faktów w dziedzinie czasowo przestrzennej. Niemniej jednak nie uchwycimy faktu, że A jest przyczyną, a B skutkiem, nie mówiąc o więzi, która je rzekomo łączy.

  • Spencerodnosił się do takich zagadnień jak: początek świata, natura rzeczywistości, natura czasu i przestrzeni, świadomości. Zgłębienie tych zagadnień prowadzi do licznych aporii lub zakłada rzeczy niepojmowalne dla aktualnego stanu umysłu podmiotu poznającego, dlatego zalecał on uznać pewien obszar rzeczywistości za niepoznawalny.


Teoria poznania

Sceptycyzm

Postawa kwestionująca całość lub część istniejącej wiedzy, norm moralnych i obyczajowych.

Wychodzi z przekonania, że nie jest możliwe osiągnięcie pewności w dziedzinie poznania teoretycznego i praktycznego.

Dlatego, też należy powstrzymać się od wydawania jakichkolwiek kategorycznych sądów, co wynikało z krytycznej analizy sposobów dochodzenia do wiedzy.

Uznawał, że ani bezpośrednia droga do wiedzy ani pośrednia (rozumowa), nie zapewnia wiedzy prawdziwej.


Teoria poznania

Zarówno zmysły mogą nas łudzić, tak i w poznaniu przez wnioskowanie nie uzyskujemy stuprocentowej pewności, że np. twierdzenie indukcyjne jest pewne.

Sceptycyzm w wersji umiarkowanej nie neguje wiedzy w ogóle, a jedynie dopuszcza pewien stopień prawdopodobieństwa prawdy sądów poznawczych.

Pojęty jako pogląd o możliwościach badawczych jest odróżniany od metody badawczej, nazywa się sceptycyzmem metodologicznym.


Teoria poznania

Twórcą był Kartezjusz, który szukał tego, co nie podważalne, odrzucając wszystko co budziło wątpliwości; była to swoista metoda poszukiwania prawdy, dzięki której dotarł do twierdzenia o najwyższym stopniu pewności.


Teoria poznania

Podsumowując, przedstawiłyśmy trzy najważniejsze zagadnienia teorii poznania: źródła, przedmiot i istotę prawdy. Jednak jak widać, z każdym z tych zagadnień jest związany szereg pochodnych kategorii i koncepcji, bez których teoria poznania nie mogłaby funkcjonować jako jeden z najważniejszych działów filozofii.


Bibliografia

Bibliografia:

  • Galarowicz Jan, „Na ścieżkach prawdy. Wprowadzenie do filozofii”.

  • Stępień Antoni B., „Wstęp do filozofii”.

  • Gottfried Gabriel, „Teoria poznania od Kartezjusza do Wittgensteina”.


Dzi kujemy za uwag

Dziękujemy za uwagę.


  • Login