Sosyal st kt sat d zen
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 47

SOSYALİST İKTİSAT DÜZENİ PowerPoint PPT Presentation


  • 104 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

SOSYALİST İKTİSAT DÜZENİ.

Download Presentation

SOSYALİST İKTİSAT DÜZENİ

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Sosyal st kt sat d zen

SOSYALST KTSAT DZEN


Sosyal st kt sat d zen

  • Gemite Sovyet Rusya bata olmak zere, Bulgaristan, Macaristan, ekoslovakya, Dou Almanya, Romanya, Polonya, Yugoslavya, Kuzey Kore, Vietnam, Kba, in Halk Cumhuriyeti ve Arnavutluk ekonomilerinin organizasyon biimini oluturan sosyalizm, en az byk apta retimde kullanlan maddi retim aralar kamu mlkiyetinde olan; hangi mallarn ne miktarda, nasl retilecei, elde edilen mahsuln nerede, nasl kullanlaca merkezi plnlama ile tesbit edilen bir sistemdir,


Sosyal st kt sat d zen

  • i) Kamu mlkiyeti sosyalizmin dayand temel kurumlardan birisidir. K. Marx tarafndan sosyalizmin ileri aamas olarak nitelenen ve herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmelerine gre pay almas esasna dayanan komnizmde arazi ve sermaye mallan, hatta tketimi tketicinin kendisine bal olmayan tketim mallarnn kamu mlkiyetinde olaca ileri srlmekte; zel mlkiyet tketimi tketiciye bal tketim mallarna inhisar ettirilmektedir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Komnizme gei merhalesi olarak grlen sosyalizmde (proletarya diktatrl safhasnda) ise, byk lde retimde kullanlan arazi ve sermaye mallarnn, baka bir deyimle, bakalarnn emeini kullanarak ilenen arazi ve sermaye mallarnn kamu mlkiyetinde olmas yeterli grlerek,


Sosyal st kt sat d zen

  • tarm sektrnde kk aile iletmeleri, ciltilik, ayakkab tamircilii, baca temizleme, terzilik, elektrik tesisat tamircilii, amar ykama, sa yapma, fotoraf ekme, resim yapma, marangozluk gibi, sermayeden ok emek faktrnn hakim olduu kk ilerin yaplmas zel kiilere, kooperatif iletmelere braklabilmektedir.


Sosyal st kt sat d zen

  • nk bu trl iletmelerde, sosyalist deyimle, cret esareti yoktur; insann insan tarafndan smrlmesi sz konusu deildir. Ayrca, bu trl iletmelerin zel kiilere braklmas, devlet eli ile ynetilmesinden daha rasyonel olmasndan ileri gelmektedir.


Sosyal st kt sat d zen

  • kinci Dnya Sava'ndan sonra sosyalist rejimi kabul eden baz lkelerde kyllerin geleneklere ball, oluu ocuu ile zerinde alarak geimini salad toprandan vazgememekte direnmeleri nedeni ile tm topraklarn kamulatrlmas yararl grlmemitir. rnein, Polonya ve Yugoslavya'daki komnist idare topraklarn Sovyet Rusya, Bulgaristan, Macaristan, Romanya, Dou Almanya ve ekoslovakya'da olduu lde kamulatrlmas yoluna gitmemitir


Sosyal st kt sat d zen

  • ii) Arazi ve sermaye zerinde zel mlkiyetin tannmad sosyalizmde arazi ve sermaye zerinde mevcut olmayan mlkiyet hakknn miras ve vasiyet yolu ile devredilmesi de sz konusu deildir. Ancak zel mlkiyete konu olan mallar ve kymetler belli bir lde miras yolu ila edinilebilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • rnein, Sovyet Rusya'da tketim mallar zerinde zel mlkiyet hakk tannmtr. Sovyet vatandalar birden fazla elbiseye, televizyona, otomobile, bir konuta ve yaz evine, mcevherat ve tasarruf mevduatna sahip olabilirler. Bu mallarn belli lde miras yolu ile intikali mmkndr.


Sosyal st kt sat d zen

  • iii) K. Marx tarafndan sosyalizmin ileri aamas olarak nitelenen ve herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmelerine gre pay almas esasna dayanan komnizmde arazi, sermaye ve hatta tketimi tketicilerin kendilerine bal olmayan tketim mallar toplum mlkiyetinde olacandan, bu mallarn nerede ve nasl kullanlacan tayin etme hakk topluma ait olacak; retimin organizasyon ve ynetimi kamu iletmelerinin elinde bulunacak; zel kiilerin ticar amal giriimde bulunmalar sz konusu olmayacaktr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Komnizme gei merhalesi olarak grlen sosyalizmde (proletarya diktatrlnde) zel kiilere ve kooperatif irketlere bakalarnn emeini kullanmadan kendileri tarafndan iletilen ve sermayeden ok emek faktrnn hakim olduu kk iletmelere sahip olma hakk tannmakla birlikte bunlarn piyasa ekonomilerindeki giriim serbestisine benzer bir serbestiden yararlandklar sylenemez. Bunlarn faaliyetleri merkezi plnlama tarafndan belirlenir ve kamu makamlar tarafndan kontrol edilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • rnein, Sovyet Rusya'da satmak iin mal satn almak, birisini altrarak sat iin mal retmek yasak olmakla beraber, zel kiilerin lisans alarak ayakkab tamircilii, terzilik, ciltilik, baca temizleyicilii, elektrik, su tesisleri tamircilii, amar ykama gibi ileri yapmalarna izin verilmektedir; hukuku, doktor, dii gibi hizmet arz eden meslekler devlet hizmetine ilaveten mesleklerini ifa edebilmektedirler. Bununla beraber, bunlarn kapitalist piyasa ekonomilerindeki giriim serbestisine benzer bir serbestiye sahip olduklarn sylemek mmkn deildir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Sosyalizmde tarm, kk sanatlar ve hizmet sektrnde sermayeden ok emek unsurunun hakim olduu kk iletmelere sahip olma sna izin verilen zel kiiler ve kooperatif kurumlar hari, vatandalar esas itibariyle kamu iletme ve kurulularnda istihdam edilir. Her iletmenin hangi girdileri kullanaca, hangi teknik politikay izleyecei, ne kadar ynetici, teknik ve idar personel ve ii istihdam edecei, bunlara ne cret denecei v.b. merkezi plnda tesbit edilir. Genel olarak vatandalara meslek ve alma yerini seme zgrl tannmaktadr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Endstriler ve meslekler arasndaki cret farklar, tketim kalemlerinde bir ksm meslek ve mstahdemlere tannan zel tahsisler alan nfusun eitli endstri ve mesleklere dalmn salamaya yardm etmekle beraber, vatandan kamu iletme ve kurumlarnda kendisine gsterilen ileri beenmemesi halinde, piyasa ekonomilerinde olduu gibi, kendi bana bir i yapma veya baka bir patrondan i talep etme olana yoktur.


Sosyal st kt sat d zen

  • Proletarya diktatrln izleyecek olan ve herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmelerine gre pay almas istenen komnizm aamasnda ise, cret farklar ve dier ayrcalklarn dzenleyici rol ortadan kalkacak, alan nfusun plnn n grd meslek ve iyerlerine dalmn salamak bsbtn gleecektir.


Sosyal st kt sat d zen

  • nk byle bir dzenin islemesi bugnk insann yerine bambaka bir insann gemesi, insanlarn toplum yararna almay kazanca tercih etmeleri, altruizm ve sosyal evkle dolu bir davran benimsemeleri, mal ve hizmet retiminin herkesin gereksinmelerini karlamaya yeter bir dzeye ulatrlmas gibi gelimeleri zorunlu klacaktr. Bunlar olmadan, meslek ve iyerini seme serbestisi ile eit cret denmesi hedefinin ayn zamanda gerekletirilmesi mmkn grlmemektedir.


Sosyal st kt sat d zen

  • iv) Sosyalizmde arazi ve sermayenin esas itibariyle kamu mlkiyetinde olmas, retimin organizasyon ve ynetiminin kamu iletmelerinin elinde bulunmas insanlar arasnda alacak-bor ilikilerinin meydana gelmesini, ayni haklarn domasn byk lde nler.


Sosyal st kt sat d zen

  • Bu hal, kamu makamlar tarafndan hazrlanan stat, izelgelerin, karlan emirlerin, zel mlkiyet ve giriim zgrlnn esas olduu kapitalist piyasa ekonomilerindeki szleme yapma serbestisinin yerini almasna yol aar. Sosyalist iktisat dzeninde retimin organizasyon ve ynetimi kamu iletmelerinin elinde olduuna ve giriim serbestisi bulunmadna gre, bireylerin piyasa ekonomilerinde olduu gibi, ticari amal ortaklk kurmalar sz konusu deildir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Herkesin kamu iletmelerinde ve kurumlarnda ii olarak alt Sovyet Rusya'da iilere sendika kurma hakk tannmtr. Ancak, bu sendikalar piyasa ekonomilerinde olduu gibi cret pazarl yetkisinden yoksundurlar; grev hakkna sahip deildirler.


Sosyal st kt sat d zen

  • Sosyalist dzende sendikalarn grevleri, Sovyet Rusya'da olduu gibi, alma disiplinini salamak iin almada sosyalist tutumun eitilmesi, iilerin sosyal mlkiyeti korumalarnn salanmas, organize toplantlar dzenleyerek iin rasyonalize edilmesine, kalitenin ykseltilmesine aba gsterilmesi, mahsul normlarnn ayrntlarn hazrlama almalarnda ynetime katlma gibi konularda toplanmaktadr. Sendikalar devletin kontrol altndadr. Lenin'e gre, sendikalar komnizm iin bir okul ve komnist partisinin ekonomi programn alan ktleye benimseten bir aratr.


Sosyal st kt sat d zen

  • v) Kapitalist piyasa ekonomilerinde insanlar iktisad faaliyete sevk eden kiisel kar ve kr motifinin sosyalizmde yerini toplum karna ve altruizme brakmas istenir. zel kiilerin malik olamamalar, kr saiki ile giriimde bulunamamalar iktisadi faaliyetlerde kr ve kiisel kar motifinin yerini baka motiflerin almasn zorunlu klar.


Sosyal st kt sat d zen

  • Sosyalizmde insanlardan toplum yararna almalar istenir; fakat insanlarn alma evkini artrmak, retimdeki etkinliini ykseltmek iin yaplan iin kalite ve kantitesine gre farkl cret denir; sosyal hizmetlerin arznda fark gzetilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • rnein, yksek cretle birlikte daha iyi konut ve araba tahsis edilir, salk hizmetlerinde fark gzetilir; iyi alan iilere eref payesi verilir; baz vergi ve harlardan muaf tutulur; sosyal sigortadan yararlanma derecesi artrlr; beklenen asgari verimi salayamayanlar ise, cezalandrlr. Ksaca, insanlardan toplum karna almalar istenmekle beraber, iktisad ve iktisad olmayan tedbirlerle verimin artrlmasna allr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Baz yazarlar Sovyet Rusya'da eitli sanayi kollarndaki iletmelerde Amerika Birleik Devletlerinde ayn byklk ve kapasitedeki ilet melere nazaran 2-3 misli fazla ii istihdam edildiini; Rus iisinin prodktivite dklnn sistemin tevik unsurlarnn yetersizliinden mi, yoksa baka faktrlerden mi ileri geldiinin tesbitinin g olduunu ileri srmektedirler


Sosyal st kt sat d zen

  • K. Marx tarafndan sosyalizmin ileri aamas olarak nitelenen ve herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmelerine gre pay almas istenen komnizm aamasnda prodktivitenin salanmas her halde bambaka bir insan trne ihtiya gsterecektir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Sosyalistler Marxist teorinin etkisi ile kra kapitalizmin simgesi olarak bakarlar. Fakat zamanmzn sosyalist lkelerinde kr iletmelerin kendi kaynaklarndan giderlerini karlamaya aba harcamalarn salayan ve gelir gider arasndaki fark devlete sevk etmeyi mmkn klan bir muhasebe arac olarak var olagelmitir. 1965 ylnda ise, Evsei G. Libermann'n giriimi ile Sovyet Rusya'da kr iletmelerin gelimesinde nemli bir kriter olarak kabul edilmitir


Sosyal st kt sat d zen

  • iv) Sosyalizmde madd retim aralarnn (arazi ve sermayenin) kamulatrlmas, bunlarn nerede, nasl kullanlacaklarn belirleme hakknn fertten devlete gemesine yol aar. Rekabet iinde faaliyet gsteren zel iletmeler yerini devlet iletmelerine brakr. Bu hal rekabet rejimi yerine merkezi plnlamaya dayanan bir ekonomik organizasyonu zorunlu klar. Hangi mallarn, ne miktarda retilecei, elde edilen mahsuln nereye ve kime tahsis edilecei merkezi otorite tarafndan hazrlanan iktisat plnlar ile belirlenir.


Sosyal st kt sat d zen

  • K. Marx ve Engels'e gre, modern kapitalizmin gelime sreci iinde retim gleri artan bir ekilde toplumsal bir karakter alrken, retim ilikileri buna tezat tekil eden bir biim almtr. Bu tezadn giderilmesi iin retim aralarnn toplumlatrlmas, retimin toplumun gereksinmelerine gre plnl bir ekilde dzenlenmesi zorunludur


Sosyal st kt sat d zen

  • Ulusal ekonominin tmn kapsayan plnlama sosyalizmin temel zelliklerinden birisidir. Fiyat ve rekabet kurumunun liberal kapitalizmdeki dzenleyici fonksiyonunu sosyalizmde emredici plnlama zerine alr. Geri Sovyet Rusya ve Dou Avrupann komnist memleketlerinde alan nfusun eitli endstri ve mesleklere dalmnda, tketim mallarnn talebi ile arz arasndaki dengenin salanmasnda fiyatlardan yararlanlmaktadr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Ancak, arazi ve sermayenin eitli endstri ve iletmelere tahsisi, hangi mallarn, ne miktarda, nasl retilecei, retilen mallarn nerede, nasl kullanlaca merkezi plnlama rgt tarafndan devletin ekonomik, sosyal ve siyasal amalarna gre tesbit edilmekte olup, fiyatlarn dzenleyici bir rol yoktur.


Sosyal st kt sat d zen

  • Hangi mallarn, ne miktarda, nasl retilecei ve elde edilen mahsuln nerede, nasl kullanlaca geni kapsaml, merkeziyeti plnlarla tesbit edilen sosyalist sistemlerde maddi retim aralarnn eitli retim alanlarna tahsisi, retim hedeflerinin tesbiti merkezi otoritenin kararlarna baldr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Geni kapsaml merkezi plnlamada ekonominin genel gelime yn, eitli alanlarda ulalmas istenen retim hedefleri belirtilmekle yetinilmez; her retim dalnda iletmeler tarafndan retilecek olan mallarn miktarlar, cins ve kaliteleri, ne kadar, hangi nitelikte ii istihdam edilecei, retimde kullanlacak esas ve yardmc mallarn miktarlar ve kaliteleri, bu miktarlar iin denecek para, ii maliyetleri, vergi ve dier harcamalar, elde edilecek mahsul iin denecek miktarlar v.b. gibi iletmeleri balayc bilgileri ve pln hedeflerinin gerekletirilebilmesini gven altna alacak direktifleri ihtiva eder.


Sosyal st kt sat d zen

  • Baka bir deyimle, hangi mallarn ne miktarda, nasl retilecei, mahsuln nerede, nasl kullanlaca merkezi otoritenin kararna baldr. letme yneticileri merkezi otoritenin plnda yer alan direktiflerini uygulamak, plnda tesbit edilen fiziki retim miktarlarn gerekletirmekle ykml olup, retim program ve faktr istihdamn tayin etme olanana sahip deildirler. Sadece gnlk rutin ilerin gerektirdii kararlar alarak pln uygulamaa alrlar.


Sosyal st kt sat d zen

  • Bu tr plnlama yntemini kullanan bir sosyalist rejim baz ekonomistler tarafndan otoriter sosyalizm olarak nitelendirilmektedir.

  • Geri bu yntemde de tketim serbestisi, meslek ve i yerini seme zgrl tannabilir. Ancak, tketim serbestisi ve meslek ve i yerini seme zgrl plna zt derse, bu ztln eitli yntemlerle plan lehine zmlenmesi yoluna gidilir. Ademi merkeziyeti plnlamann tketime ynelik olmasna karn, merkeziyeti plnlamada genel olarak sermaye birikimine ncelik verilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Baka bir deyimle, merkeziyeti pln sermaye birikimine yneliktir. Tketicilerin arzu ettikleri mallarn arzu edilen miktarlarda retilmesi bu trl plnlamann doasna aykrdr. Bir maln merkezi otorite tarafndan tesbit edilen fiyatnda arz talebini karlamazsa, ya o maln fiyatn ykseltmek, ya da taynlamaya ba vurmak zorunlu olur. Fiyatlarn ykseltilmesi merkezi plnlama rgtnce yaplr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Sovyet Rusya'daki uygulama gstermitir ki, merkezi plnlama rgt tarafndan bu karar alnncaya kadar piyasada mal kalmaz. nk halk kt tecrbe sonucu acele olarak bu mallar alarak stok eder. Geri, merkezi plnlama rgtnce tketim mallarnn plnda tesbit edilen fiyatlarna gre toplam deerinin, halkn elindeki satn alma gcne uygun olmasna dikkat edilir. Ancak, basit bir aritmetik problem gibi grlen bu uygunluk uygulamada plndaki eitliklere uymayabilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • nk, tketicilerin tercihleri yerine, sistemin ynetimini elinde tutan brokrasinin tercih srasna gre retilen mal ve hizmetlerin tketicilerin tercih ettikleri mal ve hizmetlere uygun olmamas mmkndr. rnein tketicilerin plna gre tesbit edilen ayakkab miktarndan daha fazla ayakkab talep etmesi, ayakkab retimini artrmaya sebep olmaz. Bu ise, yukarda zikredilen sakncalar dourur.


Sosyal st kt sat d zen

  • Ademi merkeziyeti plnlamada pln hedefleri tketime yneliktir. Pln hedeflerinin tesbitinde ayrntlara gidilmez; kamu iletmelerine retim kararlarnda daha fazla serbesti tannarak, bunlarn pln hedeflerine uygun hareket etmeleri dolayl ekonomik tedbirlerle salanr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Ademi merkeziyeti plnlamay savunanlara gre, ademi merkeziyeti plnlama emredici ekonomik plnlama ile tketim ve i yerini seme serbestisi bir arada yrtlmesi iin zorunludur. nk bylece merkezi plnlama rgtnn balayc miktar ve direktiflerinin, hkmetin sat maazalarnda tketicilerin tercih ettikleri mallar satn alabildikleri, iilerin en yksek cret veren iyerini seebildikleri bir ortam iinde, yani az ok gerek tketim mallar ve emek piyasalarnn mevcut olduu bir ortamda iletmelerin rasyonel hareketlerini engelleyici sonular vermesi hafifletilmi olacaktr.


Sosyal st kt sat d zen

  • Jiri Kosta'ya gre, sanayiin gelitii ekonomilerde konkre ve ayrntl retim kararlarnn sz konusu olmas, ademi merkeziyeti bir plnlamay zorunlu klmaktadr. Merkeziyeti plnlama sisteminde iletme yneticileri sadece iletme st direktiflerin uygulaycs durumundadrlar. retim programn ve faktr istihdamn tayin etme olanandan yoksundurlar. Ayrca hedef atmas durumlar ile karlamalar mmkndr.


Sosyal st kt sat d zen

  • nki merkezi plnlama rgt iletmelere birbirine zt den rakamlar vermesi ve gerekli girdileri zamannda salya-mama ihtimali her zaman mevcuttur. rnein, bir elikhane elik retim miktarn ton olarak yerine getirmeye alyorsa, ok kere maliyeti drme amacna ters debilir; bir ayakkab fabrikas hedef olarak verilen miktarda ayakkab retmi ise, istenilen eitlere uygun retimde bulunmas ok kere olanak d olabilir.


Sosyal st kt sat d zen

  • Yukarda balca kurumlarn aklamaya altmz sosyalizme kar, zellikle kii zgrlne nem veren ve ferdi nde tutan felsefi gr paylaanlar tarafndan birok eletiriler ileri srlmtr. Bu eletirilerin en nemlilerini yle sralayabiliriz:


Sosyal st kt sat d zen

  • (i) Madd retim aralar (sermaye ve arazi) toplum mlkiyetinde olan ve iktisad faaliyetler merkezi plna gre yrtlen sosyalizmde kii zgrl, komnist dzene geiin birinci aamas iinde proletarya diktatrlne feda edilmekte, herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmelerine gre pay almas prensibine dayanan snfsz, devletsiz komnizm aamasnn nasl ve ne zaman balayabilecei konusunda tatmin edici bir sonuca varlamamaktadr;


Sosyal st kt sat d zen

  • (ii) iilerin smrlmesine son vermek, retimi toplumun gereksinmelerine gre ayarlamak amac ile kurulan sosyalizm, sermaye birikimine ncelik veren merkeziyeti plnlama uygulamas ile bizzat ii snfnn brokrat gler tarafndan ezilmesi sonucunu dourmaktadr. Toplumu yneten elit zmrenin zel bir g kazanarak ktleye yabanclamasna ve yeni sosyal snf farklar domasna yol amaktadr;


Sosyal st kt sat d zen

  • (iii) sosyalizmde iktisad faaliyetler kiisel olmayan fiyat mekanizmas yerine, merkezi plnlama rgt tarafndan yaplan iktisad plnlara gre ayarlanmas iktisad kaynaklarn alternatif kullanmlar arasnda en ekonomik olannn tesbitinde glk yaratmaktadr; (iv) zel kiilerin malik olamamalar, kr amal giriimlerde bulunamamalar alma evkini krmakta, insanlarn retimdeki etkinliini azaltmadr;


Sosyal st kt sat d zen

  • (v) sosyalizmin ileri aamas olarak nitelenen ve herkesin yeteneklerine gre almas, gereksinmesine gre pay almas prensibine dayanan komnizmin ilemesi insan doasnn deimesine baldr;

  • (vi) Sermaye ve arazi toplum mlkiyetinde olan, iktisad faaliyetler merkezi pln gre dzenlenen sosyalizmin siyasi demokrasi ile badatrlmas gtr.


  • Login