Etyka z elementami pozostaych dzia
This presentation is the property of its rightful owner.
Sponsored Links
1 / 34

Etyka z elementami pozostałych dzia ł ów filozofii Prezentacja wykładów zrealizowana przez : PowerPoint PPT Presentation


  • 107 Views
  • Uploaded on
  • Presentation posted in: General

Etyka z elementami pozostałych dzia ł ów filozofii Prezentacja wykładów zrealizowana przez : Katedrę i Oddziału Kliniczny Chorób Wewnętrznych Śląskiego Uniwersytetu Medycznego Bytom, ul. Żeromskiego 7 Lista prac z dziedziny filozofii opublikowanych przez

Download Presentation

Etyka z elementami pozostałych dzia ł ów filozofii Prezentacja wykładów zrealizowana przez :

An Image/Link below is provided (as is) to download presentation

Download Policy: Content on the Website is provided to you AS IS for your information and personal use and may not be sold / licensed / shared on other websites without getting consent from its author.While downloading, if for some reason you are not able to download a presentation, the publisher may have deleted the file from their server.


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - E N D - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Presentation Transcript


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Etyka z elementami pozostaych dziaw filozofii

Prezentacja wykadw zrealizowana przez :

Katedr i Oddziau Kliniczny Chorb Wewntrznych

lskiego Uniwersytetu Medycznego

Bytom, ul. eromskiego 7

Lista prac z dziedziny filozofii opublikowanych przez

pracownikw Katedry patrz

Homepage Kierownika Katedry .:

http://www.angelfire.com/ga3/gean/cosmolife.htm

e mail.: [email protected]

Teksty dotyczce filozofii, opracowane przez pracownikw

w/w Katedry - dostpne w formie witryn Internetowych patrz

poczynajc odhttp://salve201.webopark.pl/filozofia.htm i

http://www.pwsz.nysa.pl/~abrodziak/filozofia_sprawdzian.htm


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Prezentacja cz I - przygotowana w oparciu o podrcznik.:

Zbigniew Wendland .: Historia filozofii - Od szkoy joskiej do koca XX wieku - - podrcznik akademicki dla niefilozofw.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Spis treci

Przedmowa 13

I. Przedmiot i oglne zagadnienia historii filozofii 17

Problem pocztku filozofii17

Co to jest filozofia?20

Filozofiaahistoriafilozofii22

Oglnie o historii filozofii24

II.Grecka filozofia przyrody 26

Szkoa joska 26

Szkoa Pitagorasa29

Szkoa eleatw 30

Empedokles i Anaksagoras 33

Szkoa atomistw 36

III.Przeom humanistyczny w filozofii greckiej: sofici i Sokrates 38

Okres owiecenia" staroytnego 38

Dziaalno i pogldy sofistw - Protagoras 39

O Protagorasie40

Pogldy i dziaalno Sokratesa42

O Sokratesie 42

Koncepcja duszy 44

Pogldy etyczne 46

Pogldy logiczne, czyli metoda Sokratesa48

Etyka normatywna po Sokratesie51

Szkoa cynikw 51

Szkoa cyrenaikw 52

IV.Systemy filozoficzne Platona i Arystotelesa 54

Okres systemw filozoficznych54

Idealizm obiektywny Platona54

O Platonie54

Pisma Platona55

Teoria idei 56

Teoria poznania58


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Koncepcja czowieka 59

Etyka 60

Pogldy na spoeczestwo i pastwo 61

System realizmu filozoficznego Arystotelesa63

O Arystotelesie63

Pisma Arystotelesa63

Stosunek do Platona63

Metafizyka64

Koncepcja czowieka i teoria poznania66

Etyka 67

Znaczenie Arystotelesa 68

V.Szkoy etyczne w okresie hellenistycznym i rzymski neoplatonizm .70

Filozofia hellenistyczna 70

Etyka stoikw71

Etyka Epikura73

Pogldy etyczne sceptykw 75

Filozofia neoplatoska 77

VI.Powstanie i rozwj filozofii chrzecijaskiej84

Historyczne losy religii chrzecijaskiej w okresie Cesarstwa

Rzymskiego84

Pocztki filozofii chrzecijaskiej i dwa pierwsze okresy jej rozwoju ...87

Religia chrzecijaska a filozofia chrzecijaska 87

Filozofia chrzecijaska a filozofia grecko-rzymska 88

Dwa okresy rozwoju 88

Wczesne doktryny filozoficzne chrzecijastwa 91

Orygenes 92

Tertulian94

System filozoficzny Aureliusza Augustyna95

Posta Augustyna95

Teoria poznania95

Teoria bytu (teocentryczna metafizyka)97

Koncepcja czowieka 98

Etyka 98

Podsumowanie pogldw w. Augustyna'100

Formowanie si redniowiecznej scholastyki 101

Anzelm z Canterbury 101

Abelard102


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

System filozoficzny w. Tomasza z Akwinu104

, O w. Tomaszu 104

s Podldy filozoficzne - zagadnienie wiary i wiedzy 104

, Teoria bytu105

, Dowody na istnienie Boga105

, Koncepcja czowieka106

, Nauka o poznaniu 106

, Etyka tomistyczna107

, Znaczenie w. Tomasza z Akwinu

II. Racjonalizm Kartezjusza i koncepcje postkartezjaskie 109

Filozofia nowoytna i pojcie racjonalizmu109

m* Filozofia Odrodzenia 109

Okres nowoytnych systemw filozoficznych - filozofia XVII w.110

. Pojcie racjonalizmu111

, Racjonalizm Kartezjusza111

, O Kartezjuszu 111

Problem metody112

Sceptycyzm metodyczny i cogito, ergo sum"113

; Dualizm mylenia i bytu114

Zawiedziony racjonalizm Pascala 116

( Zakad w sprawie Boga 117

, Koncepcja czowieka119

Postkartezjaskie interpretacje zagadnienia substancji 120

Okazjonalizm Malebranche'a120

Panteizm Spinozy 121

, Materializm Hobbesa122

, Monadologia Leibniza124

/

III. Nowoytny empiryzm126

Pojcie empiryzmu 126

Empiryzm metodologiczny Franciszka Bacona 127

OBaconie 127

Praktyczny stosunek do nauki 127

Empiryczna metoda nauki 128

Teoria zudze 120

Empiryzm genetyczny Locke'a130

OLocke'u130

Empiryczne pochodzenie wiedzy 131


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Dwa rodzaje dowiadczenia132

Pierwotne i wtrne wasnoci rzeczy 133

Idealizm subiektywny Berkeleya134

OBerkeleyu 134

Skrajny sensualizm i subiektywizm 135

Immaterializm 135

Spirytualizm 136

Sceptycyzm Hume'a 137

OHumie137

Impresje i idee138

Wiedza o zwizkach pomidzy ideami i wiedza o faktach 139

Krytyka przyczynowoci i substancji140

IX.Filozofia Kanta143

Sylwetka i rozwj pogldw Kanta 143

Synteza empiryzmu i racjonalizmu145

Transcendentalizm i przewrt kopernikaski 146

Formy zmysowoci, kategorie intelektu, idee rozumu 149

Rzeczy w sobie i zjawiska153

Etyka156

X.Filozofia Hegla160

Posta Hegla i znaczenie jego filozofii 160

Obiektywny i dialektyczny idealizm161

Etapy rozwoju Absolutu166

Filozofia ducha168

Filozofia niemiecka po mierci Hegla174

Rozam w szkole heglowskiej

(prawica heglowska i lewica heglowska)174

Nowa koncepcja filozofii 175

XI.Filozofia Marksa 178

Pojcie marksizmu i filozofii marksistowskiej 178

Marks jako twrca filozofii marksistowskiej. Rola Engelsa180

Dialektyczna teoria spoeczestwa 181

Koncepcja czowieka i problematyka alienacji186

XII.Pocztki filozofii wspczesnej i filozofia pozytywizmu189

Pojcie filozofii wspczesnej


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Pozytywizm jako kierunek filozofii wspczesnej190

Reguy naukowoci 191

Odmiany pozytywizmu 193

Wkad Comte'a w pozytywizm194

Program pozytywizmu 194

Prawo trzech stadiw 195

Idea nauki pozytywnej 197

Utylitaryzm i koncepcja wolnoci u J. St. Milla 198

O utylitaryzmie198

Klasyk liberalizmu199

XIII.Pocztki filozofii ycia: pogldy Schopenhauera i Nietzschego .... ...........202

Oglna charakterystyka filozofii ycia 202

Woluntaryzm i pesymizm Schopenhauera 203

O Schopenhauerze 203

Pogldy 205

Immoralizm i koncepcja nadczowieka w filozofii Nietzschego 210

Pojcie immoralizmu 210

Fryderyk Nietzsche 210

Pogldy 212

XIV.Filozofia Bergsona 217

O Bergsonie 217

Krytyka intelektu 218

Ewolucja twrcza i pd ycia {elan vital) 219

Intuicja 221

Pojcie trwania (duree) 223

Koncepcja czowieka 224

Zagadnienie wolnoci 225

XV.Psychoanaliza 227

Oglna charakterystyka psychoanalizy i posta Freuda 227

Struktura psychiki i koncepcja czowieka 230

Funkcje kultury 232

Wkad Adlera i Junga do psychoanalizy 233

XVI.Fenomenologia 237

Oglna charakterystyka fenomenologii 237

Husserl i jego metoda fenomenologiczna 238


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Krytyka nauki i filozofii 239

Pozytywny program fenomenologii 241

Redukcje fenomenologiczne 244

Idealizm transcendentalny 246

Fenomenologiczna estetyka Ingardena 247

XVII.Egzystencjalizm i ontologia fundamentalna Heideggera 253

Oglna charakterystyka egzystencjalizmu 253

Egzystencjalizm Kierkegaarda 254

Ontologia i antropologia Heideggera257

Egzystencjalizm Sartre'a 264

Jaspersa filozofia egzystencji 268

Camusa tragiczny heroizm 271

XVIII.Hermeneutyka 273

Uksztatowanie si wspczesnej hermeneutyki273

Oglne zaoenia hermeneutyki pofenomenologicznej 277

Krg hermeneutyczny 280

Stapianie si horyzontw283

Rola jzyka288

Problem prawdy292

XIX.Wspczesna filozofia katolicka: neotomizm i personalizm 294

Powstanie neotomizmu i jego oglna charakterystyka 294

Neotomistyczna koncepcja czowieka i uksztatowanie si

katolickiego personalizmu 300

Personalizm Maritaina 301

Koncepcja czowieka jako osoby 302

Personalizm Mouniera 305

Personalizm otwarty 305

Dwie alienacje 307

XX.Krytyczna teoria spoeczestwa szkoy frankfurckiej 309

Oglna charakterystyka szkoy frankfurckiej i pojcie marksizmu

zachodniego"309

Przedstawiciele szkoy frankfurckiej, jej historyczne losy

i znaczenie 312

Krytyczna teoria spoeczestwa 316

Teoria Habermasa321


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

XXI.Psychoanaliza humanistyczna Fromma 324

Pojcie psychoanalizy humanistycznej 324

O Frommie 324

Koncepcja czowieka 325

Zagadnienie wolnoci 328

Sztuka mioci 330

XXII.Neopozytywizm i szkoa lwowsko-warszawska 334

Pocztki neopozytywizmu i jego przedstawiciele 334

Nowa koncepcja filozofii 335

Zasada sprawdzalnoci jako kryterium znaczenia 336

Program fizykalizmu 337

Szkoa lwowsko-warszawska 338

Twardowski i powstanie szkoy 338

Tarski i logika 340

Tatarkiewicz i historia filozofii 340

Kotarbiski i filozofia cisa" 341

XXIII.Krytyczny racjonalizm Poppera 344

O Popperze 344

Epistemologia bez podmiotu i koncepcja trzech wiatw 345

Stanowisko antyindukcjonizmu i metoda hipotetyczno-

-dedukcyjna 347

Istota krytycznego racjonalizmu 349

Pojcie spoeczestwa otwartego i spoeczestwa zamknitego 350

Krytyka historycyzmu i koncepcja inynierii spoecznej 353

XXIV.Postmodernizm i filozofia koca XX wieku 358

Oglna charakterystyka postmodernizmu 358

Postmodernistyczna dekonstrukcja metafizyki obecnoci363

Antyracjonalizm 367

Kryzys humanizmu (antyhumanizm) 372

Literatura zalecana 382


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Przedmowa

Podrcznik ten zosta napisany z uwzgldnieniem dowiadcze autora, zdobytych w trakcie wieloletniej pracy dydaktycznej w charakterze wykadowcy filozofii na wyszej uczelni i jest przeznaczony przede wszystkim jako pomoc dla studentw, ktrzy w swym programie studiw maj filozofi, bd ktrzy uwaaj, e zapoznanie si z najwaniejszym dorobkiem filozoficznym jest im niezbdne dla uzupenienia zdobywanego wyksztacenia akademickiego, niezalenie od kierunku studiw, na ktrym studiuj, i niezalenie od typu uczelni, ktra jest miejscem ich studiw.

Rwnoczenie zamierzeniem autora byo, aby opracowanie to mogo rwnie suy za rdo informacji na temat historii filozofii i filozofii wspczesnej dla wszystkich innych osb, ktre interesuj si zagadnieniami filozoficznymi i, w celu zaspokojenia swych zainteresowa, poszukuj jakiego wsparcia, aby wyjani rne, czsto do skomplikowane terminy filozoficzne, albo maj trudnoci z usystematyzowaniem wiedzy filozoficznej, lub te nie mog sobie szybko poradzi ze znalezieniem prostego klucza do zrozumienia niektrych doktryn filozoficznych.

Czytelnicy podrcznika mog liczy na to, e sposb prezentacji wiedzy filozoficznej, jaki zosta przyjty w tej ksice, da im zauwaalne korzyci w poznawaniu wiedzy filozoficznej, poniewa jest to sposb wypracowany przez autora w trakcie nauczania filozofii na uczelni niehumanistycznej, gdzie dotarcie z wiedz typu humanistycznego wymaga szczeglnej starannoci i jasnoci w wykadaniu nauczanych treci, i wcale nie mniejszych merytorycznych umiejtnoci, anieli nauczanie w uczelniach humanistycznych, ktrych suchacze potrafi zdobywa wiedz humanistyczn o wasnych siach.

Mimo e celem autora byo przedstawienie czsto nieatwych do rozumienia pogldw filozoficznych rnych filozofw w sposb moliwie najbardziej przystpny, nie znaczy to, e jako skutek tego zaoenia, pogldy te zostay przedstawione w sposb uproszczony bd nadmiernie spycony. Oprcz wasnego dowiadczenia w wykadaniu wiedzy filozoficznej, autor stara si w swym usiowaniu jasnego przedstawiania niekiedy trudnych poj filozoficznych i w zastosowanych sposobach systematyzacji obszernego materiau historyczno-filozoficznego wykorzysta rwnie dowiadczenia zaobserwowane u najznakomitszych historykw filozofii, u ktrych sam niegdy studiowahistori filozofii. S to midzy innymi dowiadczenia podpatrzone i zapoy-


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

czone od wybitnych znawcw przedmiotu, ktrzy nauczali historii filozofii na Uniwersytecie Warszawskim w stosunkowo pomylnym dla polskiej filozofii okresie, trwajcym od odwily ideologicznej 1956 roku do tzw. wydarze marcowych 1968 r.

W podrczniku zostay omwione pogldy goszone przez najwybitniejszych filozofw, najwaniejsze szkoy i najbardziej wpywowe kierunki filozoficzne od yjcego w VII i VI w. p.n.e. Talesa z Miletu, ktrego historycy filozofii uwaaj za inicjatora tzw. szkoy joskiej i pierwszego filozofa w obrbie kultury europejskiej - do pogldw goszonych przez reprezentantw postmodernizmu, uznanego za ostatni z najbardziej znaczcych kierunkw filozofii XX w.

Wybr pogldw filozoficznych, nalecych do wczeniejszych okresw historyczno-filozoficznych, ktre zostay uwzgldnione w podrczniku, zosta dokonany pod ktem najbardziej zrozumiaego przedstawienia historii filozofii wspczesnej, na co wskazuj ju same ilociowe proporcje w doborze materiau. Na filozofi wspczesn zostaa przeznaczona najwiksza ilo miejsca. Jest to celowe zamierzenie autora, aby w sposb szczeglny wyeksponowa filozofi wspczesn, poniewa - zdaniem autora - wiedza filozoficzna w tym zakresie ma dla wspczesnych ludzi najwiksze znaczenie o charakterze tak poznawczym, jak i kulturowym. Znajomo najwaniejszego dorobku filozoficznego, wypracowanego przez wybitnych filozofw wspczesnych, szczeglnie tworzcych w XX w., takich jak Husserl, Heidegger, Jaspers, Bergson, Fromm, Gadamer, Popper i inni, daje do rki pewne klucze, dziki ktrym mona atwiej i lepiej rozumie wiele rzeczy dziejcych si w caej kulturze i w yciu wspczesnych ludzi oraz - co jest nie mniej wane - dziki wiedzy filozoficznej, propagowanej przez filozofw XX w. mona w sposb bardziej aktywny i odpowiedzialny ksztatowa swoje wasne ycie i wasn osobowo, czyli osobowo konkretnego, indywidualnego czowieka, ktremu los wyznaczy egzystencj w okrelonych warunkach spoeczno-kulturowych.

Uznajc najwaniejsze znaczenie wiedzy na temat filozofii wspczesnej, nie sposb byoby przedstawi tylko j sam, bez uwzgldnienia rozmaitych odniesie, w jakich filozofia wspczesna pozostaje, do wczeniejszej tradycji filozoficznej. Dlatego te w podrczniku zostay omwione przede wszystkim te pogldy filozoficzne, nalece do wczeniejszych okresw historyczno--filozoficznych, ktre miay szczeglnie due znaczenie dla uksztatowania si pniejszych kierunkw filozofii wspczesnej. Filozofia wspczesna jest szczeglnie mocno zakotwiczona w systemach filozoficznych, stworzonych przez dwch wybitnych filozofw niemieckich, yjcych pod koniec okresu filozofii nowoytnej: Kanta i Hegla, ale systemw filozoficznych obu tych filozofw nie da si w sposb sensowny przedstawi bez ukazania wielu


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

wczeniejszych pogldw filozoficznych, np. Kartezjusza, Spinozy czy Locke'a, wobec ktrych z kolei systemy Kanta i Hegla byy w duym stopniu zwieczeniem i logicznym dopenieniem pewnych zapocztkowanych wczeniej pogldw i pomysw filozoficznych. Analogiczne zalenoci i kontynuacje odnajdujemy w caej historii filozofii, a do pogldw przedstawicieli szkoy joskiej. Specyfik historii filozofii jest to, e nie mona jej przedstawia w postaci wycinkowej jako historii filozofii tylko jakiego wybranego okresu lub tylko wybranych szk filozoficznych. adne, nawet najwybitniejsze pomysy filozoficzne nie byy tylko wytworem jakiego genialnego umysu, pojawiajcego si w gowie jednego filozofa. Rzeczywiste dzieje filozofii byy i s w swym faktycznym przebiegu nie koczcym si dialogiem filozofw na temat pewnych wsplnych pyta filozoficznych, i w tym nie osigajcym nigdy koca dialogu, wszystkie ogniwa s wane, poniewa kade z nich wnosi co istotnego do filozoficznego rozumienia rzeczywistoci. Poniewa adna napisana historia filozofii ze wzgldw fizycznych nie moe pomieci omwienia wszystkich pogldw filozoficznych, niezbdne s wic wybory.

Dla celw niniejszej historii filozofii najtrudniejszy by wybr koncepcji filozoficznych z wielkiego spektrum pogldw, ktre byy goszone przez rnych filozofw i rne kierunki filozoficzne, nalece wedug uznanych kryteriw do ostatniego wielkiego okresu w dziejach filozofii, jakim jest okres filozofii wspczesnej. W tym opracowaniu zostay uwzgldnione te kierunki filozofii wspczesnej, ktre - zdaniem autora - miay najwikszy wpyw na uksztatowanie si wspczesnej kultury i wspczesnej cywilizacji naukowo--technicznej w Europie i ktre dalej posiadaj najwiksze znaczenie, gdy chodzi

0 dobre rozumienie naszej obecnej kultury i cywilizacji, poniewa filozofowiereprezentujcy te kierunki filozoficzne podjli w swej refleksji filozoficznejnajbardziej palce problemy, jakie przykuwaj uwag wspczenie yjcychludzi. Pord wielu problemw podejmowanych przez wspczesn filozofinajwaniejszymi, w powyszym znaczeniu, s takie, jak: problemy poznania

1 nauki oraz zwizana z nimi warto prawdy, problemy czowieka jako jednostki i czowieka jako osoby, a take wicy si z tymi kwestiami problemsensu ludzkiego ycia, a nastpnie: problemy spoeczestwa i norm porzdkujcych ycie spoeczne, realizacji innych wartoci (poza wymienion wczeniejwartoci prawdy), np. wartoci dobra, pikna, mioci, wolnoci, rwnoci,tolerancji i demokracji.

Po dugim zastanawianiu si nad tymi sprawami, autor uzna, e istnieje kilkanacie kierunkw filozofii wspczesnej, ktre w szczeglny sposb przyczyniy si do ukazania znaczenia powyszych problemw oraz wniosy pewne pomysy do sposobw ich rozwizywania, a pomysy te przyniosy wyranie


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

dostrzegalne skutki w kulturze wspczesnej, jak rwnie w nauce i w yciu spoecznym. S to takie kierunki filozoficzne, jak: pozytywizm klasyczny (wcznie z koncepcj wolnoci u J.S. Milla), neopozytywizm Koa Wiedeskiego i szkoy lwowsko-warszawskiej, krytyczny racjonalizm Poppera, marksizm klasyczny (bdcy oryginalnym tworem Marksa), zachodnioeuropejski neomarksizm (gwnie w takiej postaci, jak nadaa mu szkoa frankfurcka), filozofia ycia (w postaci pogldw Schopenhauera i Nietzschego), bergso-nizm, psychoanaliza klasyczna i tzw. neopsychoanaliza (gwnie w wydaniu Fromma), fenomenologia, egzystencjalizm, hermeneutyka (gwnie opracowana przez zmarego 14 marca 2002 r. Gadamera), wspczesna filozofia chrzecijaska (szczeglnie personalizm katolicki, ktrego Wielkim Propagatorem jest obecny papie Jan Pawe II) oraz - rozwijajcy si w ostatnich dziesicioleciach XX w. - postmodernizm.

Podstaw do opracowania niniejszego podrcznika historii filozofii by opublikowany przez autora w 1999 r. w Wydawnictwie SGGW podrcznik pt. Zarys historii filozofii. Od szkoy joskiej do Poppera. Jednak w stosunku do tamtego podrcznika w tym opracowaniu zostaa wprowadzona tak dua ilo zmian i uzupenie, i powjnno to zaowocowa zupenie now jakoci podrcznika, a nie tylko powikszeniem jego objtoci. Midzy innymi dopiero w obecnej edycji mogy zosta szerzej wykorzystane cenne uwagi krytyczne i propozycje, jakie do poprzedniego podrcznika zgosili wczeni recenzenci. Autor pragnie w tym miejscu wyrazi serdeczne sowa podzikowania Pani Profesor Alicji Kuczyskiej z Instytutu Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego oraz Panu Doktorowi Sawomirowi Kotowiczowi z Zakadu Filozofii SGGW za przemylane i bardzo poyteczne propozycje, ktre przyczyniy si do gruntowniejszej analizy przedstawionego obecnie materiau, do jego lepszego usystematyzowania, i w konsekwencji wydatnego udoskonalenia caego podrcznika.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

P Przedmiot i oglne zagadnienia historii filozofii

Problem pocztku filozofii

MoMona przyj za pewnik, i jako ludzie wszyscy filozofujemy, po tym jak kady z nas w ktrym momencie swojego ycia przejdzie przez prg uwiadomienia sobie pewnych problemw (pyta), ktre nagle okazuj si dla niego wane, staj si powodem pewnego niepokoju i skaniaj do szukania odpowiedzi. Jest zatem oczywist prawd, e wszyscy jestemy filozofami, poniewa wszystkich nas obchodz pytania natury filozoficznej. Takie filozofowanie bierze si z nas samych jako ludzi; nie jest do tego potrzebna jaka szczeglnego rodzaju wiedza, np. naukowa, ani szczeglnego rodzaju dowiadczenie. Podstaw do takiego naturalnego i spontanicznego filozofowania jest raczej przednaukowe, potoczne rozumienie wiata.

Na pytanie, kiedy, w ktrym momencie naszego ycia przekraczamy prg filozofii i zaczynamy rozwaa pytania natury filozoficznej, moemy odpowiedzie, i stajemy si filozofami w tych momentach naszego ycia, kiedy to nasz dotychczasowy, potoczny, swojski" wiat, w ktrym wczeniej dobrze czulimy si i ylimy w nim bezpiecznie, zaczyna traci swoj oczywisto i staje si dla nas problematyczny. Zdaniem Karla Jaspersa, jednego z najwybitniejszych filozofw wspczesnych, wiat w ktrym yjemy, traci swoj oczywisto i swojsko w sytuacjach granicznych", np. w obliczu mierci, w cierpieniu, wobec koniecznoci podjcia walki, w obliczu potrzeby dokonania trudnych wyborw moralnych i w sytuacji winy.Mona do tego jeszcze doda, e na wyjcie z utartej codziennoci i znalezienie si po stronie bytowania filozoficznego" maj rwnie wpyw pewne pozytywne okolicznoci naszego ycia o charakterze do przypadkowym, jak np.:

? stan samotnoci i ciszy,? znalezienie si w sytuacjach szczeglnie urokliwych kontaktw z natur,ktre wzbudzaj w nas uczucie podziwu i zaciekawienia dla pikna,harmonii i porzdku przyrody,? dowiadczenie pozytywnie nas zaskakujcych zjawisk i przey w yciuosobistym, jak przeycie chwili wielkiej]radoci, szczcia, dowiadczeniepewnych pozytywnych wydar^^^jc^;^biorowym, przeomw histocznych itp.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

W tego rodzaju sytuacjach i chwilach, w obliczu pewnych szczeglnych dozna, ktre nie s dla wszystkich jednakowe, a wszyscy ich w taki lub inny sposb dowiadczamy, w rnych indywidualnych sytuacjach, zaczynamy sobie uwiadamia, e nasze dotychczasowe swojsko-bezrefleksyjne" ycie (niemiecki filozof Martin Heidegger, uwaany do powszechnie za najwybitniejszego filozofa XX w., mwi w takim przypadku o yciu takim jak Si" zwykle yje) byo czym bardzo powierzchownym i mao istotnym. Dochodzimy do wniosku, e naley co wanego w tym yciu zmieni, nada mu pewien kierunek, okreli jakie cele. I takie uwiadomienie sobie potrzeby wprowadzenia istotnych zmian we wasnym yciu rozpoczyna drog naszej filozoficznej refleksji.

Za filozoficznymi refleksjami na temat wasnego ycia pojawiaj si rne inne pytania filozoficzne, na ktre nie mamy gotowych odpowiedzi i ktre w zwizku z tym rwnie zmuszaj nas do zastanawiania si nad nimi. S to pytania nastpujce:

? Dlaczego w ogle cokolwiek istnieje? (dlaczego istnieje co a nie nic? " -pytanie, ktre w sposb szczeglny nurtowao niektrych filozofwniemieckich, np. Leibniza, Schellinga i Heideggera)?

? Jaki sens ma to wszystko co istnieje?

? Dlaczego jestem sob i co to znaczy, e jestem jakim Ja"?

? Co bdzie po mojej mierci, co w ogle jest po mierci czowieka i na czymmier polega?

? Czy czynic cokolwiek, jestem wolny i odpowiedzialny za to, co czyni, czyte z jakich powodw musz tak wanie postpowa?

Takie i im podobne pytania s pytaniami natury filozoficznej. Pytamy w nich o jakie najoglniejsze sprawy, o cao bytu, o istot pewnych rzeczy,najwaniejsze przyczyny rzeczy, pytamy o znaczenie najwaniejszych dla naspoj, o sens najbardziej fundamentalnych wartoci.

Tego rodzaju pytania byy take zacztkiem powstania filozofii jako nauki w obrbie naszego europejskiego krgu kultury. Powszechna tradycja filozoficzna zna dwa zasadnicze bodce do zadawania pyta natury filozoficznej: zdziwienie i wtpienie. O tym, e filozofia zrodzia si w skali historycznej i e rodzi si w skali jednostek ludzkich ze zdziwienia i wtpienia, mwili najwybitniejsi filozofowie, jak: Sokrates, Platon, Arystoteles, w. Augustyn, Kartezjusz. Wedug Sokratesa, filozofowanie rozpoczyna si w momencie, gdy czowiek uwiadomi sobie, e nic nie wie. Platon i Arystoteles mwili, e filozofia rozpoczyna si od zdziwienia nad wiatem. w. Augustyn i Kartezjuszuwaali, e punktem wyjcia w filozofowaniu jest wtpliwo, ktra nastpniezmusza do szukania tego, co jest niewtpliwe.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Kolebk filozofii europejskiej, podobnie jak i caej kultury uksztatowanej w basenie Morza rdziemnego, bya staroytna Grecja. Filozofia grecka pojawia sie na przeomie VII i VI w. p.n.e. nie w Grecji centralnej, lecz w koloniach greckich na wschodnim wybrzeu Morza Egejskiego (Azja Mniejsza), w krainie geograficznej o nazwie Jonia, gdzie w tym czasie mia miejsce duy rozkwit spoeczno-gospodarczego i kulturalnego ycia Grekw.

Pierwszym orodkiem filozoficznym, w ktrym ksztatowaa si grecka i europejska filozofia byo miasto-pastwo Milet (greckie polis). Od nazwy tego miasta wzia si nazwa pierwszej szkoy filozoficznej: szkoa milezyj-ska", ktra w podrcznikach historii filozofii wystpuje wesp z nazw szkoa joska" (szkoa milezyjska bya czci szkoy joskiej).

Bujny rozkwit filozofii joskiej mia miejsce do drugiej poowy VI w. p.n.e., kiedy to miasta joskie ulegy zniszczeniu w wyniku wojen perskich. Wtedy to (mniej wicej w trzecim pokoleniu filozofw) orodek filozofii greckiej przenis si do zachodnich kolonii greckich (nazywanych Wielk Grecj), ktre znajdoway si na terenach dzisiejszej poudniowej Italii i Sycylii. Dopiero w dalszej kolejnoci (V w. p.n.e.) orodek greckiej filozofii przemieci si na tereny Grecji centralnej (gwnie do Aten), gdzie filozofia grecka osigna szczyty swojego rozwoju.

Filozofia grecka nie powstaa z niczego, w warunkach jakiej pustki kulturowej. Historycy filozofii i historycy greckiej kultury nie mwi o powstaniu filozofii z nicoci, lecz zgodnie wskazuj na istotn przemian, ktra nastpia w kulturze i umysowoci Grekw pod koniec VII w. p.n.e., ktrej efektem byo pojawienie si refleksji typu filozoficznego. Filozofia grecka wyrosa z trzech rodzajw wczeniej istniejcych przesanek lub rde o charakterze historyczno-kulturowym, ktrymi byy: wierzenia religijne, umiejtnoci praktyczne i reguy yciowe Grekw. Owe trzy rda filozofii mona krtko scharakteryzowa w nastpujcy sposb:

? wierzenia religijne - w otaczajcych zjawiskach, szczeglnie tych, ktrebyy dla wczesnych Grekw tajemnicze i grone, widziano dziaaniebstw (Zeus - niebo, Tetyda - ziemia itp.); mity greckie byy pierwszprb zrozumienia wiata; kade zjawisko, ktre wzbudzao zainteresowanie Grekw, miao swj mit, czyli opis tego, w jaki sposb i ktre bstwospowodowao jego istnienie;

? umiejtnoci praktyczne - w VII w. p.n.e. Grecy posiadali rne umiejtnoci praktyczne, ktre przyjmowali od innych ludw, np. prowadzenierachunkw (od Chaldejczykw), mierzenie przestrzeni (od Egipcjan),orientacja na ldzie i morzu (od Fenicjan), leczenie chorb (od Egipcjani Babiloczykw) i in.;


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

rreguy yciowe - wyrosy jako wynik uoglnie z ycia publicznego oraz osobistych dowiadcze Grekw i miay charakter przepisw dotyczcych tego, jak naley postpowa w yciu publicznym i prywatnym, aby mg istnie porzdek spoeczny, a ludzie mogli odnosi korzyci, nie wyrzdzajc sobie nawzajem krzywd. Tych, ktrzy formuowali tego rodzaju przepisy nazywano mdrcami; mwi si o siedmiu najwybitniejszych mdrcach, ktrym staroytna Grecja najwicej zawdziczaa w sprawach prawno-moralnych w okresie przedfilozoficznym" (np. jednym z mdrcw by Solon - sawny prawodawca Aten).

Uksztatowanie si filozofii na gruncie wymienionych wyej trzech historycznych przesanek nie wizao si bynajmniej z rwnoczesnym pojawieniem si nazwy filozofia". Rzecz wygldaa w ten sposb, e najpierw doszo do uksztatowania si nowego typu mylenia na temat rzeczywistoci: mylenia niemitologicznego, nie podporzdkowanego wprost potrzebom praktycznym i nie zwizanego bezporednio z utrzymaniem porzdku w zbiorowociach, w ktrych yli Grecy, a dopiero mniej wicej o poow wieku pniej, pojawia si nazwa filozofia". Nazwa ta pochodzi od dwch greckich sw.filein - kocha, miowa i sofia - mdro. W etymologicznym znaczeniu sowo filozofia znaczy tyle co umiowanie mdroci. Po raz pierwszy nazwy filozofia" uy Pitagoras w VI w. p.n.e. (580-500 p.n.e.). Nazwy tej uywa take Heraklit z Efezu (540-480 p.n.e.), jednak dopiero Sokrates i Platon w V-IV w. p.n.e. ostatecznie dopracowali sens nazwy filozofia" jako umiowanie mdroci". W dialogu pt.: Uczta Platon, opisujc ustami Sokratesa drog Erosa ku idei pikna, napisa: ...mdrzec to rzecz pikna, a Eros to mio tego, co pikne; przeto Eros musi by mionikiem mdroci, filozofem (...)".

Co to jest filozofia?

W znaczeniu nieetymologicznym, lecz realnym, nie ma prostej ani krtkiej odpowiedzi na pytanie: co to jest filozofia", poniewa przedmiot filozofii zmienia si w cigu jej dziejw; w kolejnych okresach historycznych filozofowie koncentrowali swoj uwag na rnych zagadnieniach; w rnych czasach ludzie rnie pojmowali ow mdro", ktr filozofia powinna miowa i do ktrej osignicia powinna dy. Na przykad, w najdawniejszej staroytnoci, bo jeszcze w czasach przedfilozoficznych i w okresie siedmiu mdrcw" (wczeniej ni przeom VII i VI w. p.n.e.) sowo mdro" oznaczao kady rodzaj biegoci lub zrcznoci w odniesieniu do czegokolwiek, co byo przedmiotem czyjego dziaania. Jednak ju wtedy owa techniczna


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

biego lub zrczno (gr. techne) w wykonywaniu rnych czynnoci wystpowaa w poczeniu z wiedz wyszego rzdu, ktra obejmowaa cnot i sztuk ycia. Zatem mdrzec" w tym najdawniejszym rozumieniu tego sowa, to kto biegy w swoim zawodzie i zarazem dzielny yciowo. Pniej, u zarania greckiej filozofii (szkoa joska), przez mdro i filozofi rozumiano wiedz o pocztku i naturze rzeczy. Nastpnie Pitagoras okrela te pojcia jako denie do wykrywania ostatecznej miary wszechrzeczy". Platon charakteryzowa filozofi jako wiedz o bycie, ktry jest wieczny i niezmienny i ktry jest pod kadym wzgldem pierwszy.Arystoteles mwi o filozofii, nazywajc j pierwsz filozofi", i jest to wiedza o powszechnych i koniecznych wasnociach wszelkiego bytu. W szkole stoikw okrelano filozofi jako znajomo spraw boskich i ludzkich". W redniowieczu nazywano j suebnic teologii", a w okresie nowoytnym historii filozofii mwiono o filozofii bd jako o rozumnej, bd jako o empirycznej wiedzy o wiecie. Z kolei Hegel mwi o filozofii jako o mylowym odzwierciedleniu epok historycznych".Marks okrela j jako narzdzie rewolucji" i duchow bro proletariatu". Wreszcie wspczesny pozytywizm nazwa filozofi suebnic nauk szczegowych", a wspczesny egzystencjalizm widzia w filozofii refleksj dotyczc tzw. problemw egzystencjalnych czowieka jako jednostki. To tylko niektre przykady rozumienia filozofii, wskazujce na bardzo du rozmaito sposobw jej pojmowania. Trudno te wszystkie okrelenia filozofii sprowadzi do jakiego jednego wsplnego mianownika.

Stosunkowo najprociej jest okreli realne znaczenie nazwy filozofia" przez wyszczeglnienie listy najwaniejszych pyta, na ktre refleksja filozoficzna stara si znale odpowiedzi. W wikszoci przypadkw mona o tych pytaniach powiedzie, i s to odwieczne pytania lub problemy filozofii. A oto ta lista najwaniejszych problemw jako wyrnikw filozofii, pozwalajcych poklasyfikowa si na 6 rnicych si od siebie grup problemowych:

?Dlaczego jest raczej co, a nie nic? jak powsta wiat i z czego jest zbudowany? czym jest byt lub co stanowi jego istot? czy wiat ma charakterprawidowy czy przypadkowy? czy istnieje Bg jako stwrca wiata?

? Skd si bierze i na czym polega nasza wiedza o wiecie? czy i na ilerzeczywisto jest dla nas jako ludzi poznawalna? na czym polega prawdai fasz w wiedzy o wiecie? czym jest jzyk i jaka jest jego rola w poznawaniu wiata?

? Na czym polega dobro i zo w ludzkich uczynkach? jak czowiek powinienw ogle postpowa?

? Na czym polega pikno i brzydota w ludzkich doznaniach? kiedy mamyprawo orzec o czym, e jest pikne?


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

?Kim jest czowiek? kim jestem Ja? co to znaczy, e jestem jakim Ja? naczym polega sens ludzkiego (w tym take mojego) istnienia?

? Czy i jaki sens ma historia powszechna? od czego zale dzieje ludzkoci?jakie prawa nimi rzdz?

Jeszcze w staroytnoci uksztatowa si podzia filozofii na trzy gwne dziay: fizyka, logika i etyka. Obecnie take uwaa si, e filozofia posiada struktur zoon z kilku gwnych czci, ktre nazywane s podstawowymi dziaami filozofii lub podstawowymi dyscyplinami filozoficznymi. Tymi najwaniejszymi dziaami filozofii lub dyscyplinami filozoficznymi i, ktre wspczenie miesz si w obrbie filozofii, s:

? ontologia (od gr. ontos - byt i logos - sowo, rozum, myl, prawo, teoria);zamiast okrelenia ontologia" w uyciu s rwnie nazwy teoria bytu"i metafizyka";

? gnozeologia lub epistemologia (od gr. gnosis - poznanie lub episteme -wiedza); w uyciu jest rwnie nazwa teoria poznania";

? etyka (od gr. ethos - obyczaj) - nauka o moralnoci lub nauka o wartociach dobra i za;

? estetyka (od gr. aisthetikos - postrzegalny zmysowo) - nauka o wartociach pikna i brzydoty;

? antropologia filozoficzna (od gr. anthropos = czowiek) - filozofia czowieka; dyscyplina filozoficzna zajmujca si problemami czowieka jakojednostki lub tzw. problemami egzystencjalnymi;

? historiozofia, filozofia historii lub filozofia dziejw, zajmuje si problemem sensu dziejw i prawidowociami, od ktrych zaley rozwj historiipowszechnej.

Oglnie mona powiedzie, e wymienione wyej dziay i dyscypliny filozoficzne zajmuj si zagadnieniami, ktre zostay wyszczeglnione wczeniej w katalogu podstawowych pyta jako wyrnikw filozofii. Kolejno uszeregowania grup zagadnie filozoficznych odpowiada kolejnoci dyscyplin wchodzcych w skad filozofii, przy czym ani wykaz tych dyscyplin ani liczba zagadnie filozoficznych nie mog by uznane za ostateczne.

Filozofia a historia filozofii

Pierwsze zetknicie z histori filozofii moe wywoa wraenie zamtu i rozczarowania. Oto czowiek staje w obliczu mnstwa pogldw i systemw filozoficznych, ktre czsto ze sob konkuruj, a niekiedy wprost sobie przecz. Chciaoby si mie prawo oczekiwania, e 2,5 tys. lat dziejw filozofii


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

przyniosy jakie ostateczne, wice dla wszystkich rezultaty, a tymczasem tak nie jest. Liczne tzw. nauki szczegowe, np. matematyka, fizyka i biologia, ktre kiedy wyoniy si z filozofii, a pniej rozwijay si samodzielnie, mog obecnie poszczyci si imponujcymi osigniciami, a czym moe poszczyci si filozofia, uwaana za krlow i matk wszystkich nauk?

Ot moe si ona poszczyci tym, e w cigu swych dziejw postawia wiele pyta, na ktre co prawda nie ma ostatecznych odpowiedzi, ale ktre wci pobudzaj ludzi do twrczych poszukiwa i do gbszej refleksji. Patrzc na filozofi z perspektywy historii filozofii, widzi si, e filozofia jest nieustajcym dialogiem filozofw na temat jednych i tych samych pyta. Postp w filozofii jest postpem w znajdowaniu coraz lepszych odpowiedzi na odwieczne pytania filozofii oraz take jest postpem polegajcym na formuowaniu nowych pyta, ktre wchodz do indeksu pyta natury filozoficznej i prowokuj ludzi do twrczych poszukiwa.

W kadym bd razie, dzieje filozofii to nie jest jakie cmentarzysko myli ludzkiej ani nagrobkowa tablica z datami narodzin i mierci rnych filozofw i ich pogldw, ktre tylko dlatego warto zna, by nie powtarza popenionych ju bdw. Wszystkie systemy filozoficzne, jakie powstay w cigu caej historii filozofii do pewnego stopnia przyczyniaj si do poznania rzeczywistoci, wszystkie wzbogacaj i pogbiaj nasz wizj wiata. Te liczne systemy filozoficzne, jakie wypeniaj tomy napisanych historii filozofii, systemy filozoficzne, badajce rzeczywisto w rnych jej aspektach i przy rnych zaoeniach, przyczyniaj si do coraz lepszego rozumienia wiata i naszego w nim ycia.

Bya ju o tym mowa, e kady czowiek skazany jest na filozofowanie i kady tworzy sobie swoj wasn filozofi. Jak mwi kiedy filozof niemiecki Fichte (przeom XVIII i XIX w.): kady ma tak filozofi, jakim jest czowiekiem". Ale filozofowa poprawnie i po wielu wysikach dorabia si wasnej filozofii, odpowiadajcej naszej osobowoci, mona tylko w jeden sposb: wdajc si w dialog, ktry filozofujcy ludzie prowadz od zarania naszej kultury. Nie jest moliwe, aby wchodzi w dialog filozoficzny z wszystkimi ludmi, ktrzy yli w przeszoci, ale jest rzecz niezwykle poyteczn, by w dialog prowadzi z elit intelektualn wszystkich czasw. Nasze wasne filozofowanie ma wtedy sens, gdy rozpoczynamy je - w danej sprawie - od miejsca, do ktrego doszli inni i przy ktrym los ich zatrzyma.

Filozofia posiada swoj specyfik, ktra j odrnia od innych nauk. Jedn z najwaniejszych jej osobliwoci jest konieczno cigego podtrzymywania dialogu z ca tradycj filozoficzn. Aby by na przykad dobrym fizykiem, matematykiem, nie trzeba zna historii fizyki, historii czy matematyki; zupenie


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

inaczej jest w przypadku filozofii; tutaj sens, rozwj, skuteczno, postp w zmaganiu si z problemami filozoficznymi zaley od szerokiego dialogu z innymi pogldami, w tym take z tymi, ktre zostay sformuowane w przeszoci.

Oglnie o historii filozofii

Patrzc na dzieje filozofii z najwikszego moliwego oddalenia, czyli z perspektywy odlegego czasu historycznego, widzi si w tej wielowiekowej i bardzo zrnicowanej tradycji z jednej strony pewne cigi rozwojowe, ktre biegn zgodnie z lini czasu, a wic wzdu" caej historii filozofii, oraz w innych przypadkach dostrzega si podobiestwa problemw filozoficznych i sposobw uprawiania filozofii w ukadach poprzecznych" wzgldem czasu. I na te dwa sposoby historycy filozofii porzdkuj dzieje filozofii. Jeden sposb polega na wyrnianiu cigle obecnych nurtw i kierunkw filozoficznych, a drugi na podziale historii filozofii na rnice si okresy i podokresy historyczno-filozoficzne.

Jeszcze w staroytnoci doszo do wykrystalizowania si w refleksji filozoficznej dwch gwnych nurtw, ktre do dzisiaj dziel filozofi na dwie rnice si od siebie orientacje: przyrodnicz i humanistyczn. Nurt przyrodniczy uksztatowa si wczeniej (VII-VI w. p.n.e.); od zainteresowania przyrod rozpocza si grecka i europejska filozofia. Gwnym problemem filozoficznym tego nurtu jest pytanie: jak powstaa przyroda i co stanowi jej prawdziw natur? Nurt humanistyczny w historii filozofii zosta zapocztkowany nieco pniej, w V w. p.n.e., w szkole sofistw, lecz za waciwego twrc tego nurtu uwaa si Sokratesa, ktry w wielu sprawach nie zgadza si z pogldami sofistw. Gwn ide nurtu humanistycznego jest haso, ktrego autorem by najwybitniejszy z sofistw - Protagoras: miar wszystkich rzeczy jest czowiek".

Mimo wystpowania w historii filozofii dwch wymienionych wyej nurtw, podstawowym podziaem, jaki przede wszystkim w niej obowizuje, jest podzia na okresy. Historycy filozofii wyrniaj trzy lub cztery gwne okresy historii filozofii. Najczciej mwi si o nastpujcych czterech okresach:

filozofia staroytna od VII w. p.n.e. do V lub VI w. n.e.; za momenty koczce ten okres uwaa si: mier w. Augustyna - 430 r., upadek Zachodniego Cesarstwa Rzymskiego - 476 r. lub zamknicie Akademii Platoskiej - 529 r.); najwaniejsze osignicia filozofii staroytnej to systemy filozoficzne Platona i Arystotelesa (od V do IV w. p.n.e.);

filozofia redniowieczna od VII do XIV w. n.e.; by to okres rozwoju filozofii chrzecijaskiej, ktra zostaa zapocztkowana jeszcze w staroytnoci


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

(patrystyka chrzecijaska); najwaniejsze osignicie filozofii redniowiecznej to system filozoficzny w. Tomasza z Akwinu (XIII w.);

filozofia nowoytna od XV w. do mierci Hegla (1831 r.); bya to epoka wielu systemw filozoficznych, z ktrych za najwaniejsze naley uzna: system Kartezjusza (pierwsza po. XVII w.), system Kanta (koniec XVIII w.) i system Hegla (pocz. XIX w.);

filozofia wspczesna od lat trzydziestych XIX w.; jest to epoka wielu zrnicowanych kierunkw filozoficznych, z ktrych za najwaniejsze uwaa si takie kierunki, jak np.: pozytywizm, marksizm, filozofia ycia, fenomenologia, egzystencjalizm i neotomizm. W ramach dugiego okresu filozofii wspczesnej wyrnia si niekiedy mniejsze podokresy, jak np. podokres o nazwie filozofia dwudziestowieczna" oraz podokres o nazwie filozofia najnowsza". Ten ostatni podokres obejmuje filozofi rozwijajc si po drugiej wojnie wiatowej. Ostatnio, po tym, jak definitywnie przekroczylimy kalendarzow granic XXI wieku, bdcego progiem trzeciego tysiclecia, peni nadziei, e w nowym stuleciu i w nowym tysicleciu pojawi si jakie nowe procesy cywilizacyjne i nowe prdy kulturowe o korzystnym znaczeniu dla dalszego istnienia wiata i gatunku ludzkiego, komentatorzy zjawisk filozoficznych - majc na myli koncepcje filozoficzne ostatniego wierwiecza XX w. -stosuj niekiedy okrelenie filozofia koca XX wieku" jako nazw minionego niedawno podokresu w dziejach filozofii wspczesnej.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Grecka filozofia przyrody

Szkoa joska

Jak bya ju o tym mowa, filozofia grecka powstaa w VII-VI w. p.n.e., na obrzeach Azji Mniejszej, w krainie geograficznej o nazwie Jonia, w utworzonym przez Grekw miecie-pastwie (greckie polis) Milet. Od nazwy wspomnianej krainy geograficznej i nazwy miasta, utworzonego przez greckich kolonistw, wziy si nazwy pierwszych szk filozoficznych, do ktrych historycy filozofii zaliczyli grup pierwszych greckich filozofw. Byy to szkoy: joska i milezyjska. Do grupy filozofw przypisanych do szkoy milezyjskiej nale: Tales z Miletu, Anaksymander i Anaksymenes (obaj take z Miletu). Natomiast gdy chodzi o pojcie szkoa joska, jest ono szersze i obejmuje rwnie Heraklita z Efezu.

Szkoa milezyjska i szkoa joska uksztatoway si wok probierni poznawczego, nazwanego pierwszym pytaniem filozoficznym", ktre brzmiao Jak powsta wiat i z czego jest zbudowany?" lub w nieco innym sformuowaniu: Jaki by pocztek przyrody i co stanowi jej gwn zasad?" Pytanie to zyskao sobie wielkie uznanie w caej pniejszej historii filozofii, poniewai - jak bya ju o tym mowa - w zwizku z tym pytaniem uksztatowa si istniejcy do dzisiaj tzw. nurt przyrodniczy w filozofii.

W staroytnoci mwiono, e filozofia zajmuje si pytaniem o arche, czyi pytaniem o pocztek i zasad wszystkich rzeczy. Greckie sowo arche miac podwjny sens: z jednej strony znaczyo ono tyle, co pocztek, pratworzywo z ktrego wszystko powstao, a z drugiej strony, odnosio si do natury lut zasady rzeczywistoci aktualnie istniejcej. Pierwsi filozofowie greccy pyta o arche, majc na uwadze cznie te dwie sprawy. Co wicej, stawiajc to pyta nie, zakadali, e oba te aspekty problemu arche s ze sob cile poczone Przyjmowali mianowicie zaoenie, e prasubstancja, z ktrej w odegej prze szoci powstaa przyroda, dalej istnieje i stanowi aktualnie prawdziw natur zasad lub istot wszelkiego bytu. Inaczej mwic, Tales, Anaksymander Anaksymenes i Heraklit uwaali, e aktualnie wszystkie byty, wszystki< rzeczy, z ktrych skada si rzeczywisto, s zbudowane z tego samego two rzywa, z ktrego kiedy powstay, a przynajmniej to wsplne - w znaczenii


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

genetycznym - dla caej rzeczywistoci pratworzywo stanowi obecnie ich najgbsz istot.

Jak mwilimy ju wczeniej, spord filozofw, ktrych zalicza si do szkoy joskiej najwikszy rozgos zyskali: Tales, Anaksymander, Anaksyme-nes oraz Heraklit z Efezu. A oto krtkie charakterystyki ich pogldw:

Tales z Miletu (ok. 625 do ok. 545 r. p.n.e.), polityk, podrnik, technik, kupiec, czyli mdrzec w wczesnym znaczeniu tego sowa (m.in. potrafi przepowiedzie zamienie soca i mierzy odlegoci w terenie).

Gwn filozoficzn tez Talesa byo twierdzenie, e wszystko jest z wody". Z wody powstao i z wody si skada oraz po wszystkich przemianach do wody powrci. Dlaczego Tales uzna wod za rdo i istot rzeczywistoci? Pewn rol moga odegra grecka tradycja mitologiczna, ktra przypisywaa due znaczenie bstwu wody (Okeanos), oraz potoczne obserwacje o znaczeniu wody jako siy produktywnej i yciodajnej. Najwiksz jednak zasug Talesa byo nie to, co mwi na temat wody jako pratworzywa i zasady przyrody, lecz samo postawienie pytania, ktre historycy filozofii uznali za pierwsze pytanie filozofii: jak powsta wiat i z czego jest zbudowany'?

Anaksymander (od ok. 609 r. p.n.e. do ok. 546 r. p.n.e.), przyjaciel i ucze Talesa, autor pierwszego dziea filozoficznego pt.: O przyrodzie. Anaksymander gosi pogld, e pocztkiem i zasad wiata (arche) jest substancja rna od wszystkich postrzeganych ywiow i nazwa t substancj bezkresem (gr. apeiron). w bezkres (apeiron) charakteryzuje si - zdaniem Anaksymandra -dwiema wanymi wasnociami: jakociow nieokrelonoci oraz ilociow nieograniczonoci. Ze wzgldu na te dwie cechy moe stanowi prawdziwy, niewyczerpalny rezerwuar materii. Pozbawiony okrelonoci, czyli bdc niczym, moe sta si wszystkim; bdc nieskoczony pod wzgldem ilociowym, moe stanowi natur wszystkich rzeczy.

Stanowisko Anaksymandra - byo nie tylko pod wzgldem teoretycznym bogatsze i bardziej wysubtelnione w stosunku do pogldu Talesa, ale zrodzio si w duym stopniu jako rezultat zaawansowanej spekulacji mylowej. Anaksymander kierowa si by moe argumentacj logiczn, e konkretne ywioy przemieniaj si jedne w drugie, zatem aden z nich nie moe stanowi absolutnego pocztku. Absolutny pocztek musi by czym od nich rnym. Moliwe jest rwnie, e pogld Anaksymandra by take w jakim stopniu inspirowany mitologicznym pojciem chaosu" jako pocztku wiata. Na pytanie, w jaki sposb z bezkresu" powsta cay zrnicowany wiat? Anaksymander odpowiada, e najpierw wyoniy si przeciwiestwa, np. zimno i ciepo, a nastpnie z tych przeciwiestw powstay konkretne ywioy, jak: ziemia, woda, powietrze, ogie i pniej - z ywiow powstay wszystkie konkretne rzeczy.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Anaksymenes (ok. 585 do 525 r. p.n.e.), trzeci z kolei myliciel z Miletu, ucze Anaksymandra, take autor dziea O przyrodzie, w swoich pogldach na temat pocztku i zasady przyrody dokona syntezy stanowiska Talesa i Anaksymandra i uzna, e poszukiwane przez obu wczeniejszych filozofw arche to powietrze, ktre jako jedyny z ywiow spenia dwa warunki, jakie mia na uwadze Anaksymander, uwaajc bezkres" za pocztek i zasad wszystkich rzeczy. Jak wiemy, warunkami tymi byy: jakociowa nieokrelono i ilociowa niewyczerpalno pratworzywa. Anaksymenes wybra powietrze jako arche, poniewa wydawao mu si, e wanie powietrza jest w wiecie nieskoczenie wiele i ono samo sprawia wraenie, jakby byo pierwotnie niczym i dlatego - nie bdc niczym konkretnym - moe przybra kad okrelono.

By moe, w pogldach Anaksymenesa pewn rol odegrao rwnie wczeniejsze greckie przekonanie o identycznoci powietrza z dusz (tchnienie), ktra jest wasnoci nie tylko istot ywych, lecz rwnie wszystkich innych bytw. Pogld o obecnoci czynnika duchowego we wszystkich bytach, take w rzeczach - nazwany hilozoizmem (od gr. hile: materia i dzoe: ycie) -podzielali wszyscy filozofowie ze szkoy joskiej, cznie z Talesem. Na pytanie, w jaki sposb z powietrza powsta wiat wszystkich rzeczy, Anaksymenes odpowiada, i dokonao si to na zasadzie rozrzedzania i zagszczania si powietrza, podkrelajc przy tym zwizek stanw skupienia cia i temperatury.

Heraklit z Efezu (ok. 540 do ok. 480 r. p.n.e.), by kontynuatorem przyrodniczych zainteresowa swych poprzednikw ze szkoy milezyjskiej i twrc obszerniejszego w stosunku do nich pogldu na rzeczywisto, w ktrym obok wasnego, chocia nawizujcego do wczeniejszych koncepcji pogldu na kwesti ,,arche", mocno akcentowa i rozwija zagadnienia zmiennoci, wzgldnoci oraz rozumnego porzdku wszechrzeczy.

Heraklit uzna ogie za rdo i zasad wszechwiata. Wedug niego, wszechwiat zawsze by i zawsze bdzie ywym ogniem": na przemian przygasajcym i rozpalajcym si. Wszystko cokolwiek istniao, istnieje i bdzie istniao, nie jest niczym innym, jak jak postaci bytu wyonion z transformacji ognia. Przemiany ognia nastpuj wedug schematu koa i dokonuj si w dwch zasadniczych kierunkach: od ognia" i do ognia". Ogie (droga w d) ochadzajc si, przechodzi w powietrze, powietrze - w wod, woda -w ziemi, ziemia (droga w gr) - ocieplajc si przechodzi w wod, woda - w powietrze, powietrze - w ogie itd.

T cigle zmieniajc si, dynamiczn rzeczywisto Heraklit porwnywa z rzek, do ktrej nie mona wej dwa razy jako do tej samej, bo za kadym razem ju inne pyn w niej wody. By twrc powiedzenia, ktre na zawsze pozostao zwizane z jego imieniem, e wszystko pynie" (gr. panta rei).


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Ze zmiennoci rzeczy, Heraklit wycign logiczny wniosek o ich wzgldnoci. Wszystkie rzeczy, wasnoci, stany itp. s wzgldne; wszdzie istniej tylko pynne przejcia; nie ma nigdzie sztywnych granic, oddzielajcych cokolwiek od czego innego. Caa rzeczywisto znajduje si w bezustannym procesie powstawania, przemijania i przechodzenia w inne formy bytowe anieli te, ktre istniay w niej dotd. Istnienie wiata polega na jego cigym stawaniu si. Jedyn sta wasnoci wiata jest to, e si zmienia oraz stay jest rwnie porzdek, wedug ktrego zmiany si dokonuj. Ten porzdek pochodzi, wedug Heraklita, od boskiego rozumu, ktry jak sia kosmiczna przenika od wewntrz ca rzeczywisto. Podobnie jak yciem czowieka rzdzi jego rozum, tak te wszechwiatem jako caoci rzdzi pewien rozum, ktry ma charakter uniwersalny. w boski rozum wszechwiata Heraklit nazywa Logosem".

Oprcz szkoy joskiej, w filozofii greckiej due znaczenie uzyskay pogldy na byt i przyrod, ktre zostay wypracowane i byy goszone przez takie szkoy filozoficzne, jak: zwizek pitagorejski, szkoa eleatw oraz szkoa atomistw.

Szkoa Pitagorasa

Zwizek pitagorejski zosta zaoony przez Pitagorasa ok. VI w. p.n.e. w pd. Italii (zach. kolonie Grekw). Sam Pitagoras (ok. 570 r. p.n.e. do ok. 497 r. p.n.e.) urodzi si na wyspie Samos (wschodnie kolonie Grekw) i przez wiele lat mieszka w Jonii. W wieku 40 lat przesiedli si do Italii, gdzie utworzy zwizek o charakterze. etycmo-wft^ljayWk, ^n tS^Wi ckw\?^mVj klasztorne reguy ycia i nakaz pracy naukowej.

Najwaniejszym podoem Zwizku pitagorejskiego byy wierzenia religijne, do ktrych pitagorejczycy doczyli swoj teori na temat bytu oraz pewne reguy etyczne i obyczajowe. W sferze religijnej pitagorejczycy nawizywali do wczeniejszych misteriw apolliskich i orfickich. Celem misteriw byo obcowanie z bstwem, do czego dusza czowieka musiaa si odpowiednio przygotowa, tzn. oczyci, a za jeden z najwaniejszych rodkw wiodcych do oczyszczenia duszy pitagorejczycy uwaali prac naukow (obok ycia ascetycznego).

W koncepcji duszy ludzkiej, ktra bya istot ich pogldw na ycie czowieka, a pniej w istotny sposb wpyna na pogldy Platona, Pitagoras i jego uczniowie przyjmowali nastpujce zaoenia: dusza ludzka istnieje oddzielnie od ciaa; podlega wdrwce (metempsychoza, reinkarnacja) i moe


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

czy si z dowolnym ciaem (metamorfozy ludzi i zwierzt); ciao jest dla duszy wizieniem; przebywanie duszy w ciele jest dla niej kar za popenione grzechy (wynik upadku); celem duszy jest wyrwanie si z krgu wciele poprzez odbycie pokuty i oczyszczenie si z win.

Na pytanie: jak powsta wiat i z czego jest zbudowany, pitagorejczycy odpowiadali krtko, e pocztkiem i istot wiata jest liczba (liczba jest arche). Rozumieli przy tym liczb niejako abstrakcj, lecz jako wielko przestrzenn i realn si w przyrodzie. Liczba decyduje o wasnociach rzeczy, dziki niej powstaj figury przestrzenne. Jej to wiat zawdzicza swj ksztat i ad. Pitagorejczycy uznali liczb za najwaniejszy czynnik ksztatujcy i ograniczajcy bierne tworzywo wiata, ktrym moe by np. bezkres" Anaksymandra. Przyjmowali wwczas, e w przyrodzie istniej dwa czynniki: ksztatujcy i ksztatowany oraz ograniczajcy i ograniczany.

Szkoa eleatw

Szkoa eleatw jest nazywana take szko elejsk". Jedna i druga nazwa pochodzi od miasta Elea w pd. Italii (zach. kolonie Grekw), w ktrym w VIV w. p.n.e. istniaa szkoa filozoficzna, goszca pogldy cakowicie odmienne od tych, ktre we wschodnich koloniach gosili Joczycy. Twrc szkoy by Parmenides z Elei, a najwybitniejszym z jego uczniw okaza si Zenon z Elei. Parmenides y mniej wicej rwnoczenie z Heraklitem i w konfrontacji z pogldami Heraklita rozwija swoj, z gruntu odmienn koncepcj bytu. Punktem wyjcia w tej konfrontacji ze szko josk byo przyjcie przez eleatw innej metody dochodzenia do wiedzy o wiecie. Bya to metoda polegajca na czystym rozumowaniu, bez udziau zmysw, a nawet wbrew wiadectwu dowiadczenia zmysowego.

Gwn tez pogldw Parmenidesa byo twierdzenie: byt jest, a niebytu nie ma". Z tego najwaniejszego twierdzenia, ktre eleaci uzasadniali w sposb cakowicie spekulatywny (zdanie: istnieje niebyt" byoby wewntrznie sprzeczne, a zatem - bdc niedorzeczne -jest ono niemoliwe do wypowiadania i uznawania go za jak prawd o rzeczywistoci), wyprowadzali w sposb rwnie spekulatywny i logicznie spjny kolejne tezy swej teorii, jak np.: byt nie ma pocztku" (gdyby mia pocztek, musiaaby to by jaka forma niebytu, a niebytu nie ma, poniewa zdanie istnieje niebyt" jest niedorzeczne); byt jest wieczny" (gdyby nie by wieczny, musiaby powsta z niebytu i zakoczy swoje istnienie w niebycie, a niebyt nie istnieje); byt jest jeden, jest cigy (niepodzielny), nieruchomy, niezmienny" (gdyby miao by inaczej, np. gdyby byt dzieli si na mnogo rnych rzeczy, wtedy byt musiaby jako (czasowo


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

lub przestrzennie) ssiadowa" z niebytem, a niebyt nie istnieje) itp. Takie s - wedug eleatw - podstawowe prawdy na temat rzeczywistoci, wbrew narzucajcym si w sposb zmysowy zjawiskom, ktre brali pod uwag Joczycy. Tych prawd o bycie broni Zenon z Elei, ucze Parmenidesa, wysuwajc swoje sawne argumenty przeciwko wieloci rzeczy oraz przeciwko ruchowi.

Zenon bronic eleackiej jednoci i niezmiennoci bytu, czyni to na drodze poredniej i negatywnej, w taki sposb, e wykazywa niedorzeczno, polegajc na wewntrznej sprzecznoci tez, mwicych o mnogoci bytu i jego zmiennoci. W przypadku Zenona mona mwi o jego doskonaej umiejtnoci stosowania dowodu nie wprost, co pniej znalazo szerokie zastosowanie w matematyce. Pragnc wykaza prawdziwo pogldw Parmenidesa, e byt jest niepodzieln jednoci i nie podlega adnym zmianom, Zenon z Elei wykazywa niedorzeczno tez goszcych co przeciwnego, tzn. wykazywa na drodze logicznej niedorzeczno tezy, i byt skada si z mnogoci rnych rzeczy oraz niedorzeczno twierdze goszcych to, e byt jest zmienny, np. e niesusznie wyodrbniane z caoci bytu rzeczy podlegaj ruchowi. Argumentacje Zenona przebiegay wycznie w sferze czystych poj, ich zestawiania ze sob, przeciwstawiania i odrzucania. Jego rozumowania, argumentacje i kontr-argumentacje byy przykadem doskonaego opanowania sztuki dialogu. Arystoteles uwaa tego najwybitniejszego z uczniw Parmenidesa za twrc dialektyki, czyli staroytnej sztuki prowadzenia sporw i dyskusji, ktr w lad za Zenonem skutecznie stosowali Sokrates, Platon i - naturalnie - sam Arystoteles.

A oto przykad rozumowania Zenona majcego na celu wykazanie, e byt jest jeden", czyli jego argument przeciw mnogoci: jeeli byt stanowi mnogo, to jest podzielny; podzielny za jest tak dugo, jak dugo jego czci posiadaj wielko; dzielc byt na czci, a te czci dzielc dalej na jeszcze mniejsze czci itd., dochodzimy w ktrym momencie do takich czci, ktre ju nie posiadaj wielkoci, a wtedy podzielno bytu koczy si; z tego wynika wniosek, e byt jest podzielny i zarazem nie jest podzielny, co jest sprzeczne ze sob, a wic jest niedorzeczne.

Najbardziej znane s cztery argumenty Zenona przeciwko ruchowi, ktre opisa Arystoteles (argumenty Zenona przeciwko wieloci przedstawi Platon). Okrelane s one rwnie jako aporie lub paradoksy ruchu i maj swoje konkretne nazwy jak: dychotomia, Achilles, strzaa i stadion. Pierwszy z argumentw Zenona przeciwko ruchowi (dychotomia) gosi, e jeeli jakie ciao znajduje si w ruchu, to musi pokona jak odlego, np. przemieci si od punktu A do punktu B; aby osign cel (punkt B) ciao to musi najpierw przemierzy poow drogi, czyli osign punkt C lecy na rodku odcinka od


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

A do B; z kolei, aby przeby poow drogi, musi najpierw pokona poow poowy i tak dalej w nieskoczono; z tego - zdaniem Zenona - wynika wniosek, e ciao, o ktrym mowa, nigdy nie pokona zaoonej drogi od A do B, a zatem w ogle si nie porusza. Drugi argument Zenona (tzw. Achilles lub Achilles i w) mwi o tym, e najszybszy biegacz nigdy nie dogoni najwolniejszego, np. Achilles nie dogoni wia, jeeli na starcie wolniejszy bdzie mia zapewnion chociaby minimaln przewag; gonicy musi bowiem najpierw doj do miejsca, z ktrego wyruszy goniony, a ten ostatni, np. w, pokona w tym czasie choby minimalny nastpny odcinek drogi i tak bdzie w nieskoczono; z tego wynika wniosek, e nie ma adnego wycigu, bo nk ma adnego ruchu, tak jak nie ma adnych wyodrbnionych bytw, ktrych w rzekomy ruch miaby dotyczy. Tym, co istnieje, jest jeden nieruchomy, niezmienny i niezrnicowany byt, bdcy absolutn jednoci i absolutn tosamoci. Nastpny argument (strzaa) gosi, i lecca w powietrzu strzaa to nic innego, jak zudzenie naszych zmysw, bo naprawd nie jest moliwe, ab) takie zjawisko mogo mie miejsce; gdyby strzaa leciaa, musiaaby w kade chwili znajdowa si, tzn. by" w jakim miejscu, a to by znaczyo, e strza* nie leci, lecz jest". Czas lotu strzay skada si z nieskoczonej iloci chwil podobnie jak jej droga musiaaby skada si z nieskoczonej iloci miejsc w kadej z rozpatrywanych sytuacji, obojtnie czy chodzi o kolejne chwile, cz) o kolejne punkty przestrzeni, strzaa nie leci", lecz jest", czyli nie jest praw d, e si porusza i by moga w jakikolwiek sposb podlega ruchowi. Czwart) argument Zenona (stadion) w wersji nieco uproszczonej polega na tym, e dw* ciaa poruszajce si na stadionie z jednakow prdkoci pokonuj jednakowi przestrze w tym samym czasie, ale kiedy te same ciaa poruszaj si w prze ciwnych kierunkach, wtedy jedno mija drugie w czasie o poow krtszym v stosunku do czasu, gdy jedno ciao znajduje si w spoczynku. Ostatni argumen ma nieco inny charakter wobec trzech pierwszych, poniewa wykazuje racz wzgldno ruchu anieli jego brak, ale jego ostateczna wymowa jest podobni do trzech wczeniejszych argumentw. Jeeli Zenon mia zamiar wykaza, < ruch jest wzgldny, to zgodnie ze swymi zaoeniami wykaza, e go nie ma bo jest i nie jest zarazem, jest rwnoczenie taki i inny, brakuje mu tosamoci. W argumentach Zenona chodzio o stosunek wielkoci skoczonych i nie skoczonych. Zenon, operujc wielkociami niecigymi (punkty czasu i punkt] przestrzeni), zamierza tworzy z nich w drodze prostego sumowania wielko cige (odcinek drogi i przedzia czasu), a to jest niemoliwe, poniewa prze strze nie jest sum punktw, a czas nie jest sum momentw. Punkty i mo menty mona tylko cakowa, lecz nie sumowa. Logiczne i matematyczni trudnoci, jakie ujawniy si w zwizku z paradoksami ruchu Zenona z Elei


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

stay si powanym bodcem do docieka nad czasem, przestrzeni, ruchem, nad stosunkiem caoci i czci, wielkoci skoczonych i nieskoczonych. Miao to ogromne znaczenie dla pniejszego rozwoju logiki i matematyki.

Empedokles i Anaksagoras

Pogldy filozoficzne szerzone przez szko eleack, bdce jaskrawym przeciwiestwem pogldw przedstawicieli szkoy joskiej, szczeglnie w wydaniu Heraklita, wywary znaczcy wpyw na dalszy rozwj greckiej filozofii przyrody. Rozam midzy heraklityzmem i eleatyzmem musia wywoa prby uzgodnienia tych przeciwstawnych stanowisk filozoficznych. We wszystkich tych prbach, zmierzajcych do pojednania przeciwstawnych pogldw, starano si z jednej strony zachowa przekonanie eleatw o niezmiennoci i jednoci bytu, a z drugiej strony usiowano zaakceptowa i znale teoretyczne objanienie rnorodnoci i zmiennoci zjawisk przyrodniczych, o czym uczy nas dowiadczenie. Z tej polemiki wyrosy najrniejsze doktryny filozoficzne, jak np. atomizm Demokryta, systemy filozoficzne Platona i Arystotelesa.

Pewnego rodzaju pomostem do pniejszych wielkich systemw greckiej filozofii i zarazem najprostszymi sposobami uzgodnienia przeciwiestwa we wczeniejszej tradycji filozoficznej byy pogldy filozoficzne Enipedoklesa i Anaksagorasa.

Empedokles (od ok. 490 do ok. 430 r. p.n.e.) pochodzi z Sycylii i jako mieszkaniec Wielkiej Grecji pozna pogldy goszone przez szko Pitagorasa i szko eleatw (by suchaczem pogldw Parmenidesa). W pewnym okresie swego ycia znalaz si na Pwyspie Peloponeskim, gdzie przebywa w bliej nieokrelonych miejscach, w ktrych gosi wasne pogldy filozoficzne, utrzymane w duchu filozofii Joczykw, z tym jednak, e Empedokles usiowa joskiej tradycji zaszczepi pewne idee eleackie. Usiowa godzi ze sob wariabilizm Heraklita z monizmem** Parmenidesa.

Syntetycznie rzecz ujmujc, Empedokles sformuowa doktryn filozoficzn goszc, e caa rzeczywisto jest zbudowana z 4 jakociowo rnych skadnikw, tzw. elementw", pierwiastkw", ywiow" lub korzeni rzeczy", ktrymi s: ogie, powietrze, woda i ziemia. W doborze elementw mia na uwadze drog wskazan przez swych poprzednikw (Tales: woda, Anaksy-menes: powietrze, Heraklit: ogie, Ksenofanes: ziemia). Cztery te elementy cz si ze sob i rozdzielaj, i w ten sposb, na skutek dziaania pord nich


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

dwch si: siy mioci i siy nienawici (niezgody), powstaje caa rnorodno] zjawisk przyrodniczych. Empedokles uwaa dalej, e porzdek wiata zaley] w danym okresie od tego, ktra z si ma przewag nad innymi. W dziejach] wiata mona -jego zdaniem - dopatrywa si 4 gwnych okresw: (1) stanj pierwotny, gdy nie dziaa jeszcze adna sia i ywioy nie wprowadzone jeszcze! w ruch i nie zmieszane ze sob, istniej obok siebie w pierwotnym adzie i rozdzieleniu; (2) okres dziaania siy nienawici", ktra wytrca ywioy z bezru-l chu; (3) okres chaosu i bezadnego rozdzielenia ywiow; (4) okres dziaania siy mioci", ktra przywraca harmoni i czc ywioy ze sob, tworzy caa rnorodno wiata przyrodniczego. Dalsze dzieje wiata bd rozwija sil wedug tego samego schematu: pojawi si kolejne okresy, w ktrych bdzia miaa przewag jedna bd druga sia, a okresy te bd miay charakter ni przemian adu i staoci oraz chaosu i dynamicznych przemian.

Anaksagoras (od ok. 500 do ok. 428 r. p.n.e.) urodzi si w Jonii, ajakd dorosy czowiek zamieszka w Atenach (by pierwszym ateskim filozofem),] ktre powoli staway si w tym czasie centrum greckiej kultury i orodkienl reform spoeczno-politycznych. Po 30 latach pobytu w Atenach zosta oskaroj ny przed sdem - podobnie jak p wieku pniej Sokrates - za bezbonol (gosi pogld, e Soce nie jest bogiem, lecz arzcym si kamieniem, trocha wikszym od Pwyspu Peloponeskiego) i mimo wstawiennictwa wielkiegd Peryklesa, z ktrym Anaksagoras si przyjani, zosta skazany na wygnanie| Z tego powodu ostatnie lata ycia spdzi w rozgoryczeniu poza Atenami.

Anaksagoras zna doskonale pogldy zarwno Joczykw jak i eleatwl Take i jego kosmologia wyrosa z tego samego denia, ktre charakteryzol wao wczeniejszych greckich mylicieli, a byo to usiowanie wyjanieni przyrodniczego uniwersum przez sprowadzenie rnorodnoci bytu do jakiego! jednego fundamentu. Stworzy doktryn filozoficzn, ktra miaa charaktel analogiczny do tego, co gosi Empedokles w tym znaczeniu, e znalaz rozwij zanie problemu arche " w doktrynie o charakterze pluralistycznym. PluralizDJ Anaksagorasa by jednak o wiele dalej idcy anieli pluralizm Empedoklesa Gwn myl Anaksagorasa byo to, e rzeczywisto jest zbudowana z materii skadajcej si z nieskoczonej iloci niezmiennych skadnikw, ktre nazywa zarodkami" rzeczy. Anaksagoras uzna, e fundamentem bytu nie moe byj jedna substancja w rodzaju wody, ognia czy powietrza, ani nie moe to skoczona ilo materialnych ywiow, bo - zadawa pytanie -jak mogoll to by moliwe, aby z tego typu pratworzywa powstay rwnie wszystk twory biologiczne, jak np. miso, ciao, koci, skra, li itp.? Jak mgby przykad wos powsta z tego, co nie jest wosem? Horyzont mylowy Anaksgorasa obejmowa nade wszystko przemiany biologiczne, w ktrych z jednym


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

substancji, powiedzmy tych, ktre zjada i wypija czowiek, tworz si cakiem inne substancje, jak powikszajce si minie, grubiejce koci, cigle odrastajce wosy itd.

Dla wyjanienia tego wszystkiego, nieskoczonej iloci i nieskoczonej rnorodnoci przemian, jakie zachodz w przyrodzie, Anaksagoras przyj zaoenie, i zarodkw" jest nieskoczenie wiele, tak jak nieskoczenie wiele jest samych rzeczy, oraz drugie zaoenie, i w kadej rzeczy znajduj si substancjalne domieszki (wiksza lub mniejsza ilo zarodkw") wszystkich innych rzeczy, a to czym dana rzecz jest, jaka jest jej jakociowa okrelono, zaley od tego, ktrej substancji, czyli ktrego zarodka", jest w niej najwicej. I tak np. we wosie najwicej jest zarodka wosowatoci", ale oprcz tego we wosie jako rzeczy znajduj si w rnych nieduych ilociach zarodki wszystkich pozostaych rzeczy.

Najoryginalniejsz czci koncepcji filozoficznej Anaksagorasa bya jego doktryna ducha, okrelanego rwnie jako rozum" lub umys", zalenie od tego, jak tumaczy si greckie sowo nous", ktrego uywa filozof. Doktryn t sformuowa Anaksagoras prawdopodobnie pod wpywem pogldw Parme-nidesa, z ktrych wynikao, e pierwotna materia wiata musi by nieruchoma. Jeli za si porusza, a co do tego Anaksagoras nie mia wtpliwoci, to swj ruch otrzymaa od czego spoza siebie, czyli z zewntrz. Musia to by jaki pierwotny impuls, ktry spowodowa zawirowanie materii i na drodze mechanicznych zmian doprowadzi do uksztatowania si caej rnorodnoci i rozumnego adu wszechwiata. Rozumny za impuls mg zosta nadany tylko przez substancj, ktra sama nie jest tylko mechaniczna, ale nade wszystko jest rozumem.

Na rozumno przyrody i jej podobiestwo pod tym wzgldem do ycia czowieka zwraca ju uwag Heraklit. Jednak Anaksagoras uwaa, e nadajcy wiatu rozumny charakter duch istnieje poza i jakby ponad wiatem, bo jake inaczej mgby wiat poruszy? Pojcie ducha u Anaksagorasa nie byo identyczne z pojciem uksztatowanym przez pniejsz filozofi (np. Platona, chrzecijask i nowoytn). Anaksagoras pojmowa ducha jako byt materialny, tyle tylko, e jako materi najsubtelniejsz i nie zmieszan z innymi rodzajami materii. Gdyby duch nie by materialny, nie mgby wykona tej pracy, ktr wykona, tzn. nie byby w stanie poruszy materialnej przyrody.

Podsumowujc, Anaksagoras obok zarodkw" uznawa istnienie ducha {nous), ktry nada wiatu pierwszy impuls, zapocztkowa ruch w przyrodzie, spowodowa wir w materii i tym samym dziaajc z zewntrz, wytworzy ca rzeczywisto i zaprowadzi w niej rozumny porzdek.


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

Szkoa atomistw

Kolejn szko, ktra uksztatowaa si w ramach greckiej filozofii przyrody, bya szkoa Demokryta, nazywana te szko atomistw. Pogldy Demokryta (ok. 460-370 r. p.n.e.) stanowiy ukoronowanie pogldw caego wczeniejszego nurtu przyrodniczego w filozofii greckiej. Demokryt stworzy atomistyczno-materialistyczn teori bytu, ktrej pierwszy zarys pochodzi od nauczyciela Demokryta o imieniu Leukippos lub Leucyp. Sam Demokryt napisa podobno 73 dziea, z ktrych adne nie zachowao si w caoci do naszych czasw. Dysponujemy jedynie pewn iloci fragmentw, pochodzcych gwnie z jego traktatw etycznych.

W swej atomistycznej teorii bytu Demokryt interpretowa ca rzeczywisto na podstawie pojcia atomu i pojcia prni. Atomami (gr. atomos - niepodzielny) nazywa najdrobniejsze, niewidoczne, niepodzielne i wystpujce w nieskoczonej iloci elementy bytu, ktre rni si od siebie wycznie ilociowymi parametrami (wielko, ksztat i porzdek, czyli wzajemne usytuowanie wzgldem siebie). Wszystkie atomy s jednorodne pod wzgldem jakociowym. Wszystkie s materialne, nieprzenikliwe, wieczne (bez pocztku i koca) i obdarzone ruchem. Ruch atomw jest powodem ich czenia si w wiksze caoci i ponownego rozdzielania si. Wzgldne trwanie skupisk atomw (powstawanie i istnienie cia) tumaczy Demokryt rnicami ksztatw atomw (haczyki, wypustki, wgbienia itp.). Niektre atomy maj ksztat okrgy czy kulisty i wtedy ich skupiska tworz wyjtkowo nietrwae lub ulotne ciaa. Na przykad, atomy wody i elaza s co prawda jakociowo jednorodne, lecz atomy wody s gadkie i okrge i dlatego jako pozbawione haczykw, wypustek i wklni, nie posiadaj moliwoci trwaego czenia si ze sob i zachowuj si jak cigle toczce si we wszystkich kierunkach kulki. Z drugiej strony atomy e\az&, ktre s chropowate, posiadaj ostre koce oraz przerne wklnicia i wypukoci, maj moliwo tworzenia daleko trwalszych cia.

Teoria Demokryta bya konsekwentnie mechanistyczno-materialistyczn interpretacj rzeczywistoci. Zgodnie z t interpretacj, wszystkie byty posiadaj struktur atomistyczn i wszystkie s jednorodne pod wzgldem jakociowym, czyli materialne. Take dusze ludzkie, ktrych istnienie Demokryt uznawa, skadaj si z atomw, tyle tylko, e ich atomy wyrniaj si doskonaymi ksztatami (ksztat kuli). Konsekwencj uznania atomistycznego charakteru dusz byo uznanie ich skoczonoci (powstaj i gin wraz z ciaem czowieka).

Oprcz atomu Demokryt uznawa realne istnienie prni, ktr nazywa nicoci" i bezkresem". Ostatecznie wic istnienie i wszelkie przemiany bytu i objania istnieniem i przemieszczaniem si atomw w prni. Wedug niego


Etyka z elementami pozosta ych dzia w filozofii prezentacja wyk ad w zrealizowana przez

mona powiedzie, e nic nie powstaje, ani nie ginie w sensie absolutnym, poniewa wszystkie zjawiska s kompozycjami wiecznych atomw. Narodziny" i mier" s pojciami wzgldnymi; posugujemy si nimi na zasadzie tylko pewnych konwencji.

W zwizku z odwiecznym ruchem atomw w pustej przestrzeni Demokryt uwaa, e w wiecie wszystko dzieje si z koniecznoci, poniewa kade zdarzenie jest jednoznacznie powodowane przez jakie inne zdarzenie lub przez cig wczeniejszych zdarze. Bya to skrajnie deterministyczno-fatalistyczna interpretacja przyrody i ycia ludzi. Wykluczaa ona istnienie zdarze przypadkowych w sferze caego bytu i zaprzeczaa istnieniu wolnoci w yciu ludzi. W myl tej interpretacji, wszystkie decyzje czowieka s zdeterminowane atomi-styczn struktur jego ciaa i duszy. Ruch atomw, w wyniku ktrego wszystko si dzieje, odbywa si wedug niezmiennych praw. Wszystko, co si pojawia na wiecie, take wszystko to, co si przydarza ludziom w ich yciu, jest konieczne. Teraniejszo, tak w skali caego wiata, jak i w skali ycia indywidualnych ludzi, jest w caoci jednoznacznie wyznaczona przez przeszo, a przyszo, jest tak samo jednoznacznie wyznaczona przez teraniejszo.

Wielkie byo znaczenie pogldw Demokryta, i to zarwno w dalszym rozwoju europejskiej filozofii, jak i w obrbie pniejszych nauk przyrodniczych. Atomizm by najdoskonalsz teori filozoficzn, jak stworzya pierwsza epoka filozofii greckiej, czyli grecka filozofia przyrody. Mimo wyranej niechci do materialistyczno-mechanistycznych pogldw ze strony nastpnych pokole filozofw greckich, gwnie ze strony dwch gigantw greckiej filozofii: Platona i Arystotelesa, ktrych pogldy poszy w kierunku idealizmu i finalizmu, atomizm Demokryta przetrwa i rozwin si na nowo w epoce hellenistycznej w postaci pogldw Epikura, a wraz z epikureizmem dotrwa do czasw rzymskich (Lukrecjusz) i pniej mimo ponownej niechci do tego typu pogldw w okresie powszechnie panujcej wiadomoci religijnej, jaka uksztatowaa si pod koniec staroytnoci i panowaa przez czas redniowiecza, atomizm skutecznie odnalaz si w filozofii nowoytnej (Gassendi) i stanowi cigle yw opozycj dla pogldw przeciwstawnych. O wpywie atomizmu na przyrodo-znawstwo naukowe niech zawiadczy fakt, e nauka europejska a prawie do 1900 roku uznawaa w postaci mao zmienionej demokrytejskie pojcie atomu jako trwaej, niepodzielnej, fundamentalnej czstki przyrody. Ta spekulacja na temat istoty natury zostaa dopiero cakiem niedawno zastpiona przez teori naukow, powsta w wyniku eksperymentw i matematycznych dedukcji, ktra, zachowujc dalej samo okrelenie atom", gosi obecnie, e atom jest podzielny i nie jest niezmienny, nieprzenikliwy ani wieczny.


  • Login